Adhyāya 12

वैशंपायन उवाच । अर्जुनस्य वचः श्रुत्वा नकुलो वाक्यमब्रवीत् । राजानमभिसंप्रेक्ष्य सर्वधर्मभृतां वरम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । arjunasya vacaḥ śrutvā nakulo vākyam abravīt । rājānam abhisaṁprekṣya sarvadharmabhr̥tāṁ varam ॥

अनुरुध्य महाप्राज्ञो भ्रातुश्चित्तमरिंदमः । व्यूढोरस्को महाबाहुस्ताम्रास्यो मितभाषिता ॥

anurudhya mahāprājño bhrātuś cittam ariṁdamaḥ । vyūḍhorasko mahābāhus tāmrāsyo mitabhāṣitā ॥

विशाखयूपे देवानां सर्वेषामग्नयश्चिताः । तस्माद्विद्धि महाराज देवान्कर्मपथि स्थितान् ॥

viśākhayūpe devānāṁ sarveṣām agnayaś citāḥ । tasmād viddhi mahārāja devān karmapathi sthitān ॥

अनास्तिकानास्तिकानां प्राणदाः पितरश्च ये । तेऽपि कर्मैव कुर्वन्ति विधिं पश्यस्व पार्थिव । वेदवादापविद्धांस्तु तान्विद्धि भृशनास्तिकान् ॥

anāstikān āstikānāṁ prāṇadāḥ pitaraś ca ye । te ’pi karmaiva kurvanti vidhiṁ paśyasva pārthiva । vedavādāpaviddhāṁs tu tān viddhi bhr̥śanāstikān ॥

न हि वेदोक्तमुत्सृज्य विप्रः सर्वेषु कर्मसु । देवयानेन नाकस्य पृष्ठमाप्नोति भारत ॥

na hi vedoktam utsr̥jya vipraḥ sarveṣu karmasu । devayānena nākasya pr̥ṣṭham āpnoti bhārata ॥

अत्याश्रमानयं सर्वानित्याहुर्वेदनिश्चयाः । ब्राह्मणाः श्रुतिसंपन्नास्तान्निबोध जनाधिप ॥

atyāśramān ayaṁ sarvān ity āhur vedaniścayāḥ । brāhmaṇāḥ śrutisaṁpannās tān nibodha janādhipa ॥

वित्तानि धर्मलब्धानि क्रतुमुख्येष्ववासृजन् । कृतात्मसु महाराज स वै त्यागी स्मृतो नरः ॥

vittāni dharmalabdhāni kratumukhyeṣv avāsr̥jan । kr̥tātmasu mahārāja sa vai tyāgī smr̥to naraḥ ॥

अनवेक्ष्य सुखादानं तथैवोर्ध्वं प्रतिष्ठितः । आत्मत्यागी महाराज स त्यागी तामसः प्रभो ॥

anavekṣya sukhādānaṁ tathaivordhvaṁ pratiṣṭhitaḥ । ātmatyāgī mahārāja sa tyāgī tāmasaḥ prabho ॥

अनिकेतः परिपतन्वृक्षमूलाश्रयो मुनिः । अपाचकः सदा योगी स त्यागी पार्थ भिक्षुकः ॥

aniketaḥ paripatan vr̥kṣamūlāśrayo muniḥ । apācakaḥ sadā yogī sa tyāgī pārtha bhikṣukaḥ ॥

क्रोधहर्षावनादृत्य पैशुन्यं च विशां पते । विप्रो वेदानधीते यः स त्यागी गुरुपूजकः ॥

krodhaharṣāv anādr̥tya paiśunyaṁ ca viśāṁ pate । vipro vedān adhīte yaḥ sa tyāgī gurupūjakaḥ ॥

आश्रमांस्तुलया सर्वान्धृतानाहुर्मनीषिणः । एकतस्ते त्रयो राजन्गृहस्थाश्रम एकतः ॥

āśramāṁs tulayā sarvān dhr̥tān āhur manīṣiṇaḥ । ekatas te trayo rājan gr̥hasthāśrama ekataḥ ॥

समीक्षते तु योऽर्थं वै कामं स्वर्गं च भारत । अयं पन्था महर्षीणामियं लोकविदां गतिः ॥

samīkṣate tu yo ’rthaṁ vai kāmaṁ svargaṁ ca bhārata । ayaṁ panthā maharṣīṇām iyaṁ lokavidāṁ gatiḥ ॥

इति यः कुरुते भावं स त्यागी भरतर्षभ । न यः परित्यज्य गृहान्वनमेति विमूढवत् ॥

iti yaḥ kurute bhāvaṁ sa tyāgī bharatarṣabha । na yaḥ parityajya gr̥hān vanam eti vimūḍhavat ॥

यदा कामान्समीक्षेत धर्मवैतंसिकोऽनृजुः । अथैनं मृत्युपाशेन कण्ठे बध्नाति मृत्युराट् ॥

yadā kāmān samīkṣeta dharmavaitaṁsiko ’nr̥juḥ । athainaṁ mr̥tyupāśena kaṇṭhe badhnāti mr̥tyurāṭ ॥

अभिमानकृतं कर्म नैतत्फलवदुच्यते । त्यागयुक्तं महाराज सर्वमेव महाफलम् ॥

abhimānakr̥taṁ karma naitat phalavad ucyate । tyāgayuktaṁ mahārāja sarvam eva mahāphalam ॥

शमो दमस्तपो दानं सत्यं शौचमथार्जवम् । यज्ञो धृतिश्च धर्मश्च नित्यमार्षो विधिः स्मृतः ॥

śamo damas tapo dānaṁ satyaṁ śaucam athārjavam । yajño dhr̥tiś ca dharmaś ca nityam ārṣo vidhiḥ smr̥taḥ ॥

पितृदेवातिथिकृते समारम्भोऽत्र शस्यते । अत्रैव हि महाराज त्रिवर्गः केवलं फलम् ॥

pitr̥devātithikr̥te samārambho ’tra śasyate । atraiva hi mahārāja trivargaḥ kevalaṁ phalam ॥

एतस्मिन्वर्तमानस्य विधौ विप्रनिषेविते । त्यागिनः प्रसृतस्येह नोच्छित्तिर्विद्यते क्वचित् ॥

etasmin vartamānasya vidhau vipraniṣevite । tyāginaḥ prasr̥tasyeha nocchittir vidyate kva cit ॥

असृजद्धि प्रजा राजन्प्रजापतिरकल्मषः । मां यक्ष्यन्तीति शान्तात्मा यज्ञैर्विविधदक्षिणैः ॥

asr̥jad dhi prajā rājan prajāpatir akalmaṣaḥ । māṁ yakṣyantīti śāntātmā yajñair vividhadakṣiṇaiḥ ॥

वीरुधश्चैव वृक्षांश्च यज्ञार्थं च तथौषधीः । पशूंश्चैव तथा मेध्यान्यज्ञार्थानि हवींषि च ॥

vīrudhaś caiva vr̥kṣāṁś ca yajñārthaṁ ca tathauṣadhīḥ । paśūṁś caiva tathā medhyān yajñārthāni havīṁṣi ca ॥

गृहस्थाश्रमिणस्तच्च यज्ञकर्म विरोधकम् । तस्माद्गार्हस्थ्यमेवेह दुष्करं दुर्लभं तथा ॥

gr̥hasthāśramiṇas tac ca yajñakarma virodhakam । tasmād gārhasthyam eveha duṣkaraṁ durlabhaṁ tathā ॥

तत्संप्राप्य गृहस्था ये पशुधान्यसमन्विताः । न यजन्ते महाराज शाश्वतं तेषु किल्बिषम् ॥

tat saṁprāpya gr̥hasthā ye paśudhānyasamanvitāḥ । na yajante mahārāja śāśvataṁ teṣu kilbiṣam ॥

स्वाध्याययज्ञा ऋषयो ज्ञानयज्ञास्तथापरे । अथापरे महायज्ञान्मनसैव वितन्वते ॥

svādhyāyayajñā r̥ṣayo jñānayajñās tathāpare । athāpare mahāyajñān manasaiva vitanvate ॥

एवं दानसमाधानं मार्गमातिष्ठतो नृप । द्विजातेर्ब्रह्मभूतस्य स्पृहयन्ति दिवौकसः ॥

evaṁ dānasamādhānaṁ mārgam ātiṣṭhato nr̥pa । dvijāter brahmabhūtasya spr̥hayanti divaukasaḥ ॥

स रत्नानि विचित्राणि संभृतानि ततस्ततः । मखेष्वनभिसंत्यज्य नास्तिक्यमभिजल्पसि । कुटुम्बमास्थिते त्यागं न पश्यामि नराधिप ॥

sa ratnāni vicitrāṇi saṁbhr̥tāni tatas tataḥ । makheṣv anabhisaṁtyajya nāstikyam abhijalpasi । kuṭumbam āsthite tyāgaṁ na paśyāmi narādhipa ॥

राजसूयाश्वमेधेषु सर्वमेधेषु वा पुनः । य चान्ये क्रतवस्तात ब्राह्मणैरभिपूजिताः । तैर्यजस्व महाराज शक्रो देवपतिर्यथा ॥

rājasūyāśvamedheṣu sarvamedheṣu vā punaḥ । ya cānye kratavas tāta brāhmaṇair abhipūjitāḥ । tair yajasva mahārāja śakro devapatir yathā ॥

राज्ञः प्रमाददोषेण दस्युभिः परिमुष्यताम् । अशरण्यः प्रजानां यः स राजा कलिरुच्यते ॥

rājñaḥ pramādadoṣeṇa dasyubhiḥ parimuṣyatām । aśaraṇyaḥ prajānāṁ yaḥ sa rājā kalir ucyate ॥

अश्वान्गाश्चैव दासीश्च करेणूश्च स्वलंकृताः । ग्रामाञ्जनपदांश्चैव क्षेत्राणि च गृहाणि च ॥

aśvān gāś caiva dāsīś ca kareṇūś ca svalaṁkr̥tāḥ । grāmāñ janapadāṁś caiva kṣetrāṇi ca gr̥hāṇi ca ॥

अप्रदाय द्विजातिभ्यो मात्सर्याविष्टचेतसः । वयं ते राजकलयो भविष्यामो विशां पते ॥

apradāya dvijātibhyo mātsaryāviṣṭacetasaḥ । vayaṁ te rājakalayo bhaviṣyāmo viśāṁ pate ॥

अदातारोऽशरण्याश्च राजकिल्बिषभागिनः । दुःखानामेव भोक्तारो न सुखानां कदाचन ॥

adātāro ’śaraṇyāś ca rājakilbiṣabhāginaḥ । duḥkhānām eva bhoktāro na sukhānāṁ kadā cana ॥

अनिष्ट्वा च महायज्ञैरकृत्वा च पितृस्वधाम् । तीर्थेष्वनभिसंत्यज्य प्रव्रजिष्यसि चेदथ ॥

aniṣṭvā ca mahāyajñair akr̥tvā ca pitr̥svadhām । tīrtheṣv anabhisaṁtyajya pravrajiṣyasi ced atha ॥

छिन्नाभ्रमिव गन्तासि विलयं मारुतेरितम् । लोकयोरुभयोर्भ्रष्टो ह्यन्तराले व्यवस्थितः ॥

chinnābhram iva gantāsi vilayaṁ māruteritam । lokayor ubhayor bhraṣṭo hy antarāle vyavasthitaḥ ॥

अन्तर्बहिश्च यत्किंचिन्मनोव्यासङ्गकारकम् । परित्यज्य भवेत्त्यागी न यो हित्वा प्रतिष्ठते ॥

antar bahiś ca yat kiṁ cin manovyāsaṅgakārakam । parityajya bhavet tyāgī na yo hitvā pratiṣṭhate ॥

एतस्मिन्वर्तमानस्य विधौ विप्रनिषेविते । ब्राह्मणस्य महाराज नोच्छित्तिर्विद्यते क्वचित् ॥

etasmin vartamānasya vidhau vipraniṣevite । brāhmaṇasya mahārāja nocchittir vidyate kva cit ॥

निहत्य शत्रूंस्तरसा समृद्धा;न्शक्रो यथा दैत्यबलानि संख्ये । कः पार्थ शोचेन्निरतः स्वधर्मे; पूर्वैः स्मृते पार्थिव शिष्टजुष्टे ॥

nihatya śatrūṁs tarasā samr̥ddhān; śakro yathā daityabalāni saṁkhye । kaḥ pārtha śocen nirataḥ svadharme; pūrvaiḥ smr̥te pārthiva śiṣṭajuṣṭe ॥

क्षात्रेण धर्मेण पराक्रमेण; जित्वा महीं मन्त्रविद्भ्यः प्रदाय । नाकस्य पृष्ठेऽसि नरेन्द्र गन्ता; न शोचितव्यं भवताद्य पार्थ ॥

kṣātreṇa dharmeṇa parākrameṇa; jitvā mahīṁ mantravidbhyaḥ pradāya । nākasya pr̥ṣṭhe ’si narendra gantā; na śocitavyaṁ bhavatādya pārtha ॥