Adhyāya 11

अर्जुन उवाच । अत्रैवोदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । तापसैः सह संवादं शक्रस्य भरतर्षभ ॥

arjuna uvāca । atraivodāharantīmam itihāsaṁ purātanam । tāpasaiḥ saha saṁvādaṁ śakrasya bharatarṣabha ॥

केचिद्गृहान्परित्यज्य वनमभ्यगमन्द्विजाः । अजातश्मश्रवो मन्दाः कुले जाताः प्रवव्रजुः ॥

ke cid gr̥hān parityajya vanam abhyagaman dvijāḥ । ajātaśmaśravo mandāḥ kule jātāḥ pravavrajuḥ ॥

धर्मोऽयमिति मन्वाना ब्रह्मचर्ये व्यवस्थिताः । त्यक्त्वा गृहान्पितॄंश्चैव तानिन्द्रोऽन्वकृपायत ॥

dharmo ’yam iti manvānā brahmacarye vyavasthitāḥ । tyaktvā gr̥hān pitr̥̄ṁś caiva tān indro ’nvakr̥pāyata ॥

तानाबभाषे भगवान्पक्षी भूत्वा हिरण्मयः । सुदुष्करं मनुष्यैश्च यत्कृतं विघसाशिभिः ॥

tān ābabhāṣe bhagavān pakṣī bhūtvā hiraṇmayaḥ । suduṣkaraṁ manuṣyaiś ca yat kr̥taṁ vighasāśibhiḥ ॥

पुण्यं च बत कर्मैषां प्रशस्तं चैव जीवितम् । संसिद्धास्ते गतिं मुख्यां प्राप्ता धर्मपरायणाः ॥

puṇyaṁ ca bata karmaiṣāṁ praśastaṁ caiva jīvitam । saṁsiddhās te gatiṁ mukhyāṁ prāptā dharmaparāyaṇāḥ ॥

ऋषय ऊचुः । अहो बतायं शकुनिर्विघसाशान्प्रशंसति । अस्मान्नूनमयं शास्ति वयं च विघसाशिनः ॥

r̥ṣaya ūcuḥ । aho batāyaṁ śakunir vighasāśān praśaṁsati । asmān nūnam ayaṁ śāsti vayaṁ ca vighasāśinaḥ ॥

शकुनिरुवाच । नाहं युष्मान्प्रशंसामि पङ्कदिग्धान्रजस्वलान् । उच्छिष्टभोजिनो मन्दानन्ये वै विघसाशिनः ॥

śakunir uvāca । nāhaṁ yuṣmān praśaṁsāmi paṅkadigdhān rajasvalān । ucchiṣṭabhojino mandān anye vai vighasāśinaḥ ॥

ऋषय ऊचुः । इदं श्रेयः परमिति वयमेवाभ्युपास्महे । शकुने ब्रूहि यच्छ्रेयो भृशं वै श्रद्दधाम ते ॥

r̥ṣaya ūcuḥ । idaṁ śreyaḥ param iti vayam evābhyupāsmahe । śakune brūhi yac chreyo bhr̥śaṁ vai śraddadhāma te ॥

शकुनिरुवाच । यदि मां नाभिशङ्कध्वं विभज्यात्मानमात्मना । ततोऽहं वः प्रवक्ष्यामि याथातथ्यं हितं वचः ॥

śakunir uvāca । yadi māṁ nābhiśaṅkadhvaṁ vibhajyātmānam ātmanā । tato ’haṁ vaḥ pravakṣyāmi yāthātathyaṁ hitaṁ vacaḥ ॥

ऋषय ऊचुः । शृणुमस्ते वचस्तात पन्थानो विदितास्तव । नियोगे चैव धर्मात्मन्स्थातुमिच्छाम शाधि नः ॥

r̥ṣaya ūcuḥ । śr̥ṇumas te vacas tāta panthāno viditās tava । niyoge caiva dharmātman sthātum icchāma śādhi naḥ ॥

शकुनिरुवाच । चतुष्पदां गौः प्रवरा लोहानां काञ्चनं वरम् । शब्दानां प्रवरो मन्त्रो ब्राह्मणो द्विपदां वरः ॥

śakunir uvāca । catuṣpadāṁ gauḥ pravarā lohānāṁ kāñcanaṁ varam । śabdānāṁ pravaro mantro brāhmaṇo dvipadāṁ varaḥ ॥

मन्त्रोऽयं जातकर्मादि ब्राह्मणस्य विधीयते । जीवतो यो यथाकालं श्मशाननिधनादिति ॥

mantro ’yaṁ jātakarmādi brāhmaṇasya vidhīyate । jīvato yo yathākālaṁ śmaśānanidhanād iti ॥

कर्माणि वैदिकान्यस्य स्वर्ग्यः पन्थास्त्वनुत्तमः । अथ सर्वाणि कर्माणि मन्त्रसिद्धानि चक्षते ॥

karmāṇi vaidikāny asya svargyaḥ panthās tv anuttamaḥ । atha sarvāṇi karmāṇi mantrasiddhāni cakṣate ॥

आम्नायदृढवादीनि तथा सिद्धिरिहेष्यते । मासार्धमासा ऋतव आदित्यशशितारकम् ॥

āmnāyadr̥ḍhavādīni tathā siddhir iheṣyate । māsārdhamāsā r̥tava ādityaśaśitārakam ॥

ईहन्ते सर्वभूतानि तदृतं कर्मसङ्गिनाम् । सिद्धिक्षेत्रमिदं पुण्यमयमेवाश्रमो महान् ॥

īhante sarvabhūtāni tad r̥taṁ karmasaṅginām । siddhikṣetram idaṁ puṇyam ayam evāśramo mahān ॥

अथ ये कर्म निन्दन्तो मनुष्याः कापथं गताः । मूढानामर्थहीनानां तेषामेनस्तु विद्यते ॥

atha ye karma nindanto manuṣyāḥ kāpathaṁ gatāḥ । mūḍhānām arthahīnānāṁ teṣām enas tu vidyate ॥

देववंशान्पितृवंशान्ब्रह्मवंशांश्च शाश्वतान् । संत्यज्य मूढा वर्तन्ते ततो यान्त्यश्रुतीपथम् ॥

devavaṁśān pitr̥vaṁśān brahmavaṁśāṁś ca śāśvatān । saṁtyajya mūḍhā vartante tato yānty aśrutīpatham ॥

एतद्वोऽस्तु तपो युक्तं ददानीत्यृषिचोदितम् । तस्मात्तदध्यवसतस्तपस्वि तप उच्यते ॥

etad vo ’stu tapo yuktaṁ dadānīty r̥ṣicoditam । tasmāt tad adhyavasatas tapasvi tapa ucyate ॥

देववंशान्पितृवंशान्ब्रह्मवंशांश्च शाश्वतान् । संविभज्य गुरोश्चर्यां तद्वै दुष्करमुच्यते ॥

devavaṁśān pitr̥vaṁśān brahmavaṁśāṁś ca śāśvatān । saṁvibhajya guroś caryāṁ tad vai duṣkaram ucyate ॥

देवा वै दुष्करं कृत्वा विभूतिं परमां गताः । तस्माद्गार्हस्थ्यमुद्वोढुं दुष्करं प्रब्रवीमि वः ॥

devā vai duṣkaraṁ kr̥tvā vibhūtiṁ paramāṁ gatāḥ । tasmād gārhasthyam udvoḍhuṁ duṣkaraṁ prabravīmi vaḥ ॥

तपः श्रेष्ठं प्रजानां हि मूलमेतन्न संशयः । कुटुम्बविधिनानेन यस्मिन्सर्वं प्रतिष्ठितम् ॥

tapaḥ śreṣṭhaṁ prajānāṁ hi mūlam etan na saṁśayaḥ । kuṭumbavidhinānena yasmin sarvaṁ pratiṣṭhitam ॥

एतद्विदुस्तपो विप्रा द्वंद्वातीता विमत्सराः । तस्माद्वनं मध्यमं च लोकेषु तप उच्यते ॥

etad vidus tapo viprā dvaṁdvātītā vimatsarāḥ । tasmād vanaṁ madhyamaṁ ca lokeṣu tapa ucyate ॥

दुराधर्षं पदं चैव गच्छन्ति विघसाशिनः । सायंप्रातर्विभज्यान्नं स्वकुटुम्बे यथाविधि ॥

durādharṣaṁ padaṁ caiva gacchanti vighasāśinaḥ । sāyaṁprātar vibhajyānnaṁ svakuṭumbe yathāvidhi ॥

दत्त्वातिथिभ्यो देवेभ्यः पितृभ्यः स्वजनस्य च । अवशिष्टानि येऽश्नन्ति तानाहुर्विघसाशिनः ॥

dattvātithibhyo devebhyaḥ pitr̥bhyaḥ svajanasya ca । avaśiṣṭāni ye ’śnanti tān āhur vighasāśinaḥ ॥

तस्मात्स्वधर्ममास्थाय सुव्रताः सत्यवादिनः । लोकस्य गुरवो भूत्वा ते भवन्त्यनुपस्कृताः ॥

tasmāt svadharmam āsthāya suvratāḥ satyavādinaḥ । lokasya guravo bhūtvā te bhavanty anupaskr̥tāḥ ॥

त्रिदिवं प्राप्य शक्रस्य स्वर्गलोके विमत्सराः । वसन्ति शाश्वतीर्वर्षा जना दुष्करकारिणः ॥

tridivaṁ prāpya śakrasya svargaloke vimatsarāḥ । vasanti śāśvatīr varṣā janā duṣkarakāriṇaḥ ॥

ततस्ते तद्वचः श्रुत्वा तस्य धर्मार्थसंहितम् । उत्सृज्य नास्तिकगतिं गार्हस्थ्यं धर्ममाश्रिताः ॥

tatas te tad vacaḥ śrutvā tasya dharmārthasaṁhitam । utsr̥jya nāstikagatiṁ gārhasthyaṁ dharmam āśritāḥ ॥

तस्मात्त्वमपि दुर्धर्ष धैर्यमालम्ब्य शाश्वतम् । प्रशाधि पृथिवीं कृत्स्नां हतामित्रां नरोत्तम ॥

tasmāt tvam api durdharṣa dhairyam ālambya śāśvatam । praśādhi pr̥thivīṁ kr̥tsnāṁ hatāmitrāṁ narottama ॥