Adhyāya 113

युधिष्ठिर उवाच । किं पार्थिवेन कर्तव्यं किं च कृत्वा सुखी भवेत् । तन्ममाचक्ष्व तत्त्वेन सर्वं धर्मभृतां वर ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kiṁ pārthivena kartavyaṁ kiṁ ca kr̥tvā sukhī bhavet । tan mamācakṣva tattvena sarvaṁ dharmabhr̥tāṁ vara ॥

भीष्म उवाच । हन्त तेऽहं प्रवक्ष्यामि शृणु कार्यैकनिश्चयम् । यथा राज्ञेह कर्तव्यं यच्च कृत्वा सुखी भवेत् ॥

bhīṣma uvāca । hanta te ’haṁ pravakṣyāmi śr̥ṇu kāryaikaniścayam । yathā rājñeha kartavyaṁ yac ca kr̥tvā sukhī bhavet ॥

न त्वेवं वर्तितव्यं स्म यथेदमनुशुश्रुमः । उष्ट्रस्य सुमहद्वृत्तं तन्निबोध युधिष्ठिर ॥

na tv evaṁ vartitavyaṁ sma yathedam anuśuśrumaḥ । uṣṭrasya sumahad vr̥ttaṁ tan nibodha yudhiṣṭhira ॥

जातिस्मरो महानुष्ट्रः प्राजापत्ययुगोद्भवः । तपः सुमहदातिष्ठदरण्ये संशितव्रतः ॥

jātismaro mahān uṣṭraḥ prājāpatyayugodbhavaḥ । tapaḥ sumahad ātiṣṭhad araṇye saṁśitavrataḥ ॥

तपसस्तस्य चान्ते वै प्रीतिमानभवत्प्रभुः । वरेण छन्दयामास ततश्चैनं पितामहः ॥

tapasas tasya cānte vai prītimān abhavat prabhuḥ । vareṇa chandayām āsa tataś cainaṁ pitāmahaḥ ॥

उष्ट्र उवाच । भगवंस्त्वत्प्रसादान्मे दीर्घा ग्रीवा भवेदियम् । योजनानां शतं साग्रं या गच्छेच्चरितुं विभो ॥

uṣṭra uvāca । bhagavaṁs tvatprasādān me dīrghā grīvā bhaved iyam । yojanānāṁ śataṁ sāgraṁ yā gacchec carituṁ vibho ॥

भीष्म उवाच । एवमस्त्विति चोक्तः स वरदेन महात्मना । प्रतिलभ्य वरं श्रेष्ठं ययावुष्ट्रः स्वकं वनम् ॥

bhīṣma uvāca । evam astv iti coktaḥ sa varadena mahātmanā । pratilabhya varaṁ śreṣṭhaṁ yayāv uṣṭraḥ svakaṁ vanam ॥

स चकार तदालस्यं वरदानात्स दुर्मतिः । न चैच्छच्चरितुं गन्तुं दुरात्मा कालमोहितः ॥

sa cakāra tad ālasyaṁ varadānāt sa durmatiḥ । na caicchac carituṁ gantuṁ durātmā kālamohitaḥ ॥

स कदाचित्प्रसार्यैवं तां ग्रीवां शतयोजनाम् । चचाराश्रान्तहृदयो वातश्चागात्ततो महान् ॥

sa kadā cit prasāryaivaṁ tāṁ grīvāṁ śatayojanām । cacārāśrāntahr̥dayo vātaś cāgāt tato mahān ॥

स गुहायां शिरोग्रीवं निधाय पशुरात्मनः । आस्ताथ वर्षमभ्यागात्सुमहत्प्लावयज्जगत् ॥

sa guhāyāṁ śirogrīvaṁ nidhāya paśur ātmanaḥ । āstātha varṣam abhyāgāt sumahat plāvayaj jagat ॥

अथ शीतपरीताङ्गो जम्बुकः क्षुच्छ्रमान्वितः । सदारस्तां गुहामाशु प्रविवेश जलार्दितः ॥

atha śītaparītāṅgo jambukaḥ kṣucchramānvitaḥ । sadāras tāṁ guhām āśu praviveśa jalārditaḥ ॥

स दृष्ट्वा मांसजीवी तु सुभृशं क्षुच्छ्रमान्वितः । अभक्षयत्ततो ग्रीवामुष्ट्रस्य भरतर्षभ ॥

sa dr̥ṣṭvā māṁsajīvī tu subhr̥śaṁ kṣucchramānvitaḥ । abhakṣayat tato grīvām uṣṭrasya bharatarṣabha ॥

यदा त्वबुध्यतात्मानं भक्ष्यमाणं स वै पशुः । तदा संकोचने यत्नमकरोद्भृशदुःखितः ॥

yadā tv abudhyatātmānaṁ bhakṣyamāṇaṁ sa vai paśuḥ । tadā saṁkocane yatnam akarod bhr̥śaduḥkhitaḥ ॥

यावदूर्ध्वमधश्चैव ग्रीवां संक्षिपते पशुः । तावत्तेन सदारेण जम्बुकेन स भक्षितः ॥

yāvad ūrdhvam adhaś caiva grīvāṁ saṁkṣipate paśuḥ । tāvat tena sadāreṇa jambukena sa bhakṣitaḥ ॥

स हत्वा भक्षयित्वा च जम्बुकोष्ट्रं ततस्तदा । विगते वातवर्षे च निश्चक्राम गुहामुखात् ॥

sa hatvā bhakṣayitvā ca jambukoṣṭraṁ tatas tadā । vigate vātavarṣe ca niścakrāma guhāmukhāt ॥

एवं दुर्बुद्धिना प्राप्तमुष्ट्रेण निधनं तदा । आलस्यस्य क्रमात्पश्य महद्दोषमुपागतम् ॥

evaṁ durbuddhinā prāptam uṣṭreṇa nidhanaṁ tadā । ālasyasya kramāt paśya mahad doṣam upāgatam ॥

त्वमप्येतं विधिं त्यक्त्वा योगेन नियतेन्द्रियः । वर्तस्व बुद्धिमूलं हि विजयं मनुरब्रवीत् ॥

tvam apy etaṁ vidhiṁ tyaktvā yogena niyatendriyaḥ । vartasva buddhimūlaṁ hi vijayaṁ manur abravīt ॥

बुद्धिश्रेष्ठानि कर्माणि बाहुमध्यानि भारत । तानि जङ्घाजघन्यानि भारप्रत्यवराणि च ॥

buddhiśreṣṭhāni karmāṇi bāhumadhyāni bhārata । tāni jaṅghājaghanyāni bhārapratyavarāṇi ca ॥

राज्यं तिष्ठति दक्षस्य संगृहीतेन्द्रियस्य च । गुप्तमन्त्रश्रुतवतः सुसहायस्य चानघ ॥

rājyaṁ tiṣṭhati dakṣasya saṁgr̥hītendriyasya ca । guptamantraśrutavataḥ susahāyasya cānagha ॥

परीक्ष्यकारिणोऽर्थाश्च तिष्ठन्तीह युधिष्ठिर । सहाययुक्तेन मही कृत्स्ना शक्या प्रशासितुम् ॥

parīkṣyakāriṇo ’rthāś ca tiṣṭhantīha yudhiṣṭhira । sahāyayuktena mahī kr̥tsnā śakyā praśāsitum ॥

इदं हि सद्भिः कथितं विधिज्ञैः; पुरा महेन्द्रप्रतिमप्रभाव । मयापि चोक्तं तव शास्त्रदृष्ट्या; त्वमत्र युक्तः प्रचरस्व राजन् ॥

idaṁ hi sadbhiḥ kathitaṁ vidhijñaiḥ; purā mahendrapratimaprabhāva । mayāpi coktaṁ tava śāstradr̥ṣṭyā; tvam atra yuktaḥ pracarasva rājan ॥