Adhyāya 112

युधिष्ठिर उवाच । असौम्याः सौम्यरूपेण सौम्याश्चासौम्यदर्शिनः । ईदृशान्पुरुषांस्तात कथं विद्यामहे वयम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । asaumyāḥ saumyarūpeṇa saumyāś cāsaumyadarśinaḥ । īdr̥śān puruṣāṁs tāta kathaṁ vidyāmahe vayam ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । व्याघ्रगोमायुसंवादं तं निबोध युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । vyāghragomāyusaṁvādaṁ taṁ nibodha yudhiṣṭhira ॥

पुरिकायां पुरि पुरा श्रीमत्यां पौरिको नृपः । परहिंसारुचिः क्रूरो बभूव पुरुषाधमः ॥

purikāyāṁ puri purā śrīmatyāṁ pauriko nr̥paḥ । parahiṁsāruciḥ krūro babhūva puruṣādhamaḥ ॥

स त्वायुषि परिक्षीणे जगामानीप्सितां गतिम् । गोमायुत्वं च संप्राप्तो दूषितः पूर्वकर्मणा ॥

sa tv āyuṣi parikṣīṇe jagāmānīpsitāṁ gatim । gomāyutvaṁ ca saṁprāpto dūṣitaḥ pūrvakarmaṇā ॥

संस्मृत्य पूर्वजातिं स निर्वेदं परमं गतः । न भक्षयति मांसानि परैरुपहृतान्यपि ॥

saṁsmr̥tya pūrvajātiṁ sa nirvedaṁ paramaṁ gataḥ । na bhakṣayati māṁsāni parair upahr̥tāny api ॥

अहिंस्रः सर्वभूतेषु सत्यवाक्सुदृढव्रतः । चकार च यथाकाममाहारं पतितैः फलैः ॥

ahiṁsraḥ sarvabhūteṣu satyavāk sudr̥ḍhavrataḥ । cakāra ca yathākāmam āhāraṁ patitaiḥ phalaiḥ ॥

श्मशाने तस्य चावासो गोमायोः संमतोऽभवत् । जन्मभूम्यनुरोधाच्च नान्यद्वासमरोचयत् ॥

śmaśāne tasya cāvāso gomāyoḥ saṁmato ’bhavat । janmabhūmyanurodhāc ca nānyad vāsam arocayat ॥

तस्य शौचममृष्यन्तः सर्वे ते सहजातयः । चालयन्ति स्म तां बुद्धिं वचनैः प्रश्रयोत्तरैः ॥

tasya śaucam amr̥ṣyantaḥ sarve te sahajātayaḥ । cālayanti sma tāṁ buddhiṁ vacanaiḥ praśrayottaraiḥ ॥

वसन्पितृवने रौद्रे शौचं लप्सितुमिच्छसि । इयं विप्रतिपत्तिस्ते यदा त्वं पिशिताशनः ॥

vasan pitr̥vane raudre śaucaṁ lapsitum icchasi । iyaṁ vipratipattis te yadā tvaṁ piśitāśanaḥ ॥

तत्समो वा भवास्माभिर्भक्ष्यान्दास्यामहे वयम् । भुङ्क्ष्व शौचं परित्यज्य यद्धि भुक्तं तदस्ति ते ॥

tatsamo vā bhavāsmābhir bhakṣyān dāsyāmahe vayam । bhuṅkṣva śaucaṁ parityajya yad dhi bhuktaṁ tad asti te ॥

इति तेषां वचः श्रुत्वा प्रत्युवाच समाहितः । मधुरैः प्रश्रितैर्वाक्यैर्हेतुमद्भिरनिष्ठुरैः ॥

iti teṣāṁ vacaḥ śrutvā pratyuvāca samāhitaḥ । madhuraiḥ praśritair vākyair hetumadbhir aniṣṭhuraiḥ ॥

अप्रमाणं प्रसूतिर्मे शीलतः क्रियते कुलम् । प्रार्थयिष्ये तु तत्कर्म येन विस्तीर्यते यशः ॥

apramāṇaṁ prasūtir me śīlataḥ kriyate kulam । prārthayiṣye tu tat karma yena vistīryate yaśaḥ ॥

श्मशाने यदि वासो मे समाधिर्मे निशाम्यताम् । आत्मा फलति कर्माणि नाश्रमो धर्मलक्षणम् ॥

śmaśāne yadi vāso me samādhir me niśāmyatām । ātmā phalati karmāṇi nāśramo dharmalakṣaṇam ॥

आश्रमे यो द्विजं हन्याद्गां वा दद्यादनाश्रमे । किं नु तत्पातकं न स्यात्तद्वा दत्तं वृथा भवेत् ॥

āśrame yo dvijaṁ hanyād gāṁ vā dadyād anāśrame । kiṁ nu tat pātakaṁ na syāt tad vā dattaṁ vr̥thā bhavet ॥

भवन्तः सर्वलोभेन केवलं भक्षणे रताः । अनुबन्धे तु ये दोषास्तान्न पश्यन्ति मोहिताः ॥

bhavantaḥ sarvalobhena kevalaṁ bhakṣaṇe ratāḥ । anubandhe tu ye doṣās tān na paśyanti mohitāḥ ॥

अप्रत्ययकृतां गर्ह्यामर्थापनयदूषिताम् । इह चामुत्र चानिष्टां तस्माद्वृत्तिं न रोचये ॥

apratyayakr̥tāṁ garhyām arthāpanayadūṣitām । iha cāmutra cāniṣṭāṁ tasmād vr̥ttiṁ na rocaye ॥

तं शुचिं पण्डितं मत्वा शार्दूलः ख्यातविक्रमः । कृत्वात्मसदृशां पूजां साचिव्येऽवर्धयत्स्वयम् ॥

taṁ śuciṁ paṇḍitaṁ matvā śārdūlaḥ khyātavikramaḥ । kr̥tvātmasadr̥śāṁ pūjāṁ sācivye ’vardhayat svayam ॥

सौम्य विज्ञातरूपस्त्वं गच्छ यात्रां मया सह । व्रियन्तामीप्सिता भोगाः परिहार्याश्च पुष्कलाः ॥

saumya vijñātarūpas tvaṁ gaccha yātrāṁ mayā saha । vriyantām īpsitā bhogāḥ parihāryāś ca puṣkalāḥ ॥

तीक्ष्णा वयमिति ख्याता भवतो ज्ञापयामहे । मृदुपूर्वं घातिनस्ते श्रेयश्चाधिगमिष्यति ॥

tīkṣṇā vayam iti khyātā bhavato jñāpayāmahe । mr̥dupūrvaṁ ghātinas te śreyaś cādhigamiṣyati ॥

अथ संपूज्य तद्वाक्यं मृगेन्द्रस्य महात्मनः । गोमायुः प्रश्रितं वाक्यं बभाषे किंचिदानतः ॥

atha saṁpūjya tad vākyaṁ mr̥gendrasya mahātmanaḥ । gomāyuḥ praśritaṁ vākyaṁ babhāṣe kiṁ cid ānataḥ ॥

सदृशं मृगराजैतत्तव वाक्यं मदन्तरे । यत्सहायान्मृगयसे धर्मार्थकुशलाञ्शुचीन् ॥

sadr̥śaṁ mr̥garājaitat tava vākyaṁ madantare । yat sahāyān mr̥gayase dharmārthakuśalāñ śucīn ॥

न शक्यमनमात्येन महत्त्वमनुशासितुम् । दुष्टामात्येन वा वीर शरीरपरिपन्थिना ॥

na śakyam anamātyena mahattvam anuśāsitum । duṣṭāmātyena vā vīra śarīraparipanthinā ॥

सहायाननुरक्तांस्तु यतेतानुपसंहितान् । परस्परमसंघुष्टान्विजिगीषूनलोलुपान् ॥

sahāyān anuraktāṁs tu yatetānupasaṁhitān । parasparam asaṁghuṣṭān vijigīṣūn alolupān ॥

तानतीतोपधान्प्राज्ञान्हिते युक्तान्मनस्विनः । पूजयेथा महाभागान्यथाचार्यान्यथा पितॄन् ॥

tān atītopadhān prājñān hite yuktān manasvinaḥ । pūjayethā mahābhāgān yathācāryān yathā pitr̥̄n ॥

न त्वेवं मम संतोषाद्रोचतेऽन्यन्मृगाधिप । न कामये सुखान्भोगानैश्वर्यं वा त्वदाश्रयम् ॥

na tv evaṁ mama saṁtoṣād rocate ’nyan mr̥gādhipa । na kāmaye sukhān bhogān aiśvaryaṁ vā tvadāśrayam ॥

न योक्ष्यति हि मे शीलं तव भृत्यैः पुरातनैः । ते त्वां विभेदयिष्यन्ति दुःखशीला मदन्तरे ॥

na yokṣyati hi me śīlaṁ tava bhr̥tyaiḥ purātanaiḥ । te tvāṁ vibhedayiṣyanti duḥkhaśīlā madantare ॥

संश्रयः श्लाघनीयस्त्वमन्येषामपि भास्वताम् । कृतात्मा सुमहाभागः पापकेष्वप्यदारुणः ॥

saṁśrayaḥ ślāghanīyas tvam anyeṣām api bhāsvatām । kr̥tātmā sumahābhāgaḥ pāpakeṣv apy adāruṇaḥ ॥

दीर्घदर्शी महोत्साहः स्थूललक्ष्यो महाबलः । कृती चामोघकर्तासि भाव्यैश्च समलंकृतः ॥

dīrghadarśī mahotsāhaḥ sthūlalakṣyo mahābalaḥ । kr̥tī cāmoghakartāsi bhāvyaiś ca samalaṁkr̥taḥ ॥

किं तु स्वेनास्मि संतुष्टो दुःखा वृत्तिरनुष्ठिता । सेवायाश्चापि नाभिज्ञः स्वच्छन्देन वनेचरः ॥

kiṁ tu svenāsmi saṁtuṣṭo duḥkhā vr̥ttir anuṣṭhitā । sevāyāś cāpi nābhijñaḥ svacchandena vanecaraḥ ॥

राजोपक्रोशदोषाश्च सर्वे संश्रयवासिनाम् । वनचर्या च निःसङ्गा निर्भया निरवग्रहा ॥

rājopakrośadoṣāś ca sarve saṁśrayavāsinām । vanacaryā ca niḥsaṅgā nirbhayā niravagrahā ॥

नृपेणाहूयमानस्य यत्तिष्ठति भयं हृदि । न तत्तिष्ठति तुष्टानां वने मूलफलाशिनाम् ॥

nr̥peṇāhūyamānasya yat tiṣṭhati bhayaṁ hr̥di । na tat tiṣṭhati tuṣṭānāṁ vane mūlaphalāśinām ॥

पानीयं वा निरायासं स्वाद्वन्नं वा भयोत्तरम् । विचार्य खलु पश्यामि तत्सुखं यत्र निर्वृतिः ॥

pānīyaṁ vā nirāyāsaṁ svādv annaṁ vā bhayottaram । vicārya khalu paśyāmi tat sukhaṁ yatra nirvr̥tiḥ ॥

अपराधैर्न तावन्तो भृत्याः शिष्टा नराधिपैः । उपघातैर्यथा भृत्या दूषिता निधनं गताः ॥

aparādhair na tāvanto bhr̥tyāḥ śiṣṭā narādhipaiḥ । upaghātair yathā bhr̥tyā dūṣitā nidhanaṁ gatāḥ ॥

यदि त्वेतन्मया कार्यं मृगेन्द्रो यदि मन्यते । समयं कृतमिच्छामि वर्तितव्यं यथा मयि ॥

yadi tv etan mayā kāryaṁ mr̥gendro yadi manyate । samayaṁ kr̥tam icchāmi vartitavyaṁ yathā mayi ॥

मदीया माननीयास्ते श्रोतव्यं च हितं वचः । कल्पिता या च ते वृत्तिः सा भवेत्तव सुस्थिरा ॥

madīyā mānanīyās te śrotavyaṁ ca hitaṁ vacaḥ । kalpitā yā ca te vr̥ttiḥ sā bhavet tava susthirā ॥

न मन्त्रयेयमन्यैस्ते सचिवैः सह कर्हिचित् । नीतिमन्तः परीप्सन्तो वृथा ब्रूयुः परे मयि ॥

na mantrayeyam anyais te sacivaiḥ saha karhi cit । nītimantaḥ parīpsanto vr̥thā brūyuḥ pare mayi ॥

एक एकेन संगम्य रहो ब्रूयां हितं तव । न च ते ज्ञातिकार्येषु प्रष्टव्योऽहं हिताहिते ॥

eka ekena saṁgamya raho brūyāṁ hitaṁ tava । na ca te jñātikāryeṣu praṣṭavyo ’haṁ hitāhite ॥

मया संमन्त्र्य पश्चाच्च न हिंस्याः सचिवास्त्वया । मदीयानां च कुपितो मा त्वं दण्डं निपातयेः ॥

mayā saṁmantrya paścāc ca na hiṁsyāḥ sacivās tvayā । madīyānāṁ ca kupito mā tvaṁ daṇḍaṁ nipātayeḥ ॥

एवमस्त्विति तेनासौ मृगेन्द्रेणाभिपूजितः । प्राप्तवान्मतिसाचिव्यं गोमायुर्व्याघ्रयोनितः ॥

evam astv iti tenāsau mr̥gendreṇābhipūjitaḥ । prāptavān matisācivyaṁ gomāyur vyāghrayonitaḥ ॥

तं तथा सत्कृतं दृष्ट्वा युज्यमानं च कर्मणि । प्राद्विषन्कृतसंघाताः पूर्वभृत्या मुहुर्मुहुः ॥

taṁ tathā satkr̥taṁ dr̥ṣṭvā yujyamānaṁ ca karmaṇi । prādviṣan kr̥tasaṁghātāḥ pūrvabhr̥tyā muhur muhuḥ ॥

मित्रबुद्ध्या च गोमायुं सान्त्वयित्वा प्रवेश्य च । दोषेषु समतां नेतुमैच्छन्नशुभबुद्धयः ॥

mitrabuddhyā ca gomāyuṁ sāntvayitvā praveśya ca । doṣeṣu samatāṁ netum aicchann aśubhabuddhayaḥ ॥

अन्यथा ह्युचिताः पूर्वं परद्रव्यापहारिणः । अशक्ताः किंचिदादातुं द्रव्यं गोमायुयन्त्रिताः ॥

anyathā hy ucitāḥ pūrvaṁ paradravyāpahāriṇaḥ । aśaktāḥ kiṁ cid ādātuṁ dravyaṁ gomāyuyantritāḥ ॥

व्युत्थानं चात्र काङ्क्षद्भिः कथाभिः प्रविलोभ्यते । धनेन महता चैव बुद्धिरस्य विलोभ्यते ॥

vyutthānaṁ cātra kāṅkṣadbhiḥ kathābhiḥ pravilobhyate । dhanena mahatā caiva buddhir asya vilobhyate ॥

न चापि स महाप्राज्ञस्तस्माद्धैर्याच्चचाल ह । अथास्य समयं कृत्वा विनाशाय स्थिताः परे ॥

na cāpi sa mahāprājñas tasmād dhairyāc cacāla ha । athāsya samayaṁ kr̥tvā vināśāya sthitāḥ pare ॥

ईप्सितं च मृगेन्द्रस्य मांसं यत्तत्र संस्कृतम् । अपनीय स्वयं तद्धि तैर्न्यस्तं तस्य वेश्मनि ॥

īpsitaṁ ca mr̥gendrasya māṁsaṁ yat tatra saṁskr̥tam । apanīya svayaṁ tad dhi tair nyastaṁ tasya veśmani ॥

यदर्थं चाप्यपहृतं येन यच्चैव मन्त्रितम् । तस्य तद्विदितं सर्वं कारणार्थं च मर्षितम् ॥

yadarthaṁ cāpy apahr̥taṁ yena yac caiva mantritam । tasya tad viditaṁ sarvaṁ kāraṇārthaṁ ca marṣitam ॥

समयोऽयं कृतस्तेन साचिव्यमुपगच्छता । नोपघातस्त्वया ग्राह्यो राजन्मैत्रीमिहेच्छता ॥

samayo ’yaṁ kr̥tas tena sācivyam upagacchatā । nopaghātas tvayā grāhyo rājan maitrīm ihecchatā ॥

भोजने चोपहर्तव्ये तन्मांसं न स्म दृश्यते । मृगराजेन चाज्ञप्तं मृग्यतां चोर इत्युत ॥

bhojane copahartavye tan māṁsaṁ na sma dr̥śyate । mr̥garājena cājñaptaṁ mr̥gyatāṁ cora ity uta ॥

कृतकैश्चापि तन्मांसं मृगेन्द्रायोपवर्णितम् । सचिवेनोपनीतं ते विदुषा प्राज्ञमानिना ॥

kr̥takaiś cāpi tan māṁsaṁ mr̥gendrāyopavarṇitam । sacivenopanītaṁ te viduṣā prājñamāninā ॥

सरोषस्त्वथ शार्दूलः श्रुत्वा गोमायुचापलम् । बभूवामर्षितो राजा वधं चास्याभ्यरोचयत् ॥

saroṣas tv atha śārdūlaḥ śrutvā gomāyucāpalam । babhūvāmarṣito rājā vadhaṁ cāsyābhyarocayat ॥

छिद्रं तु तस्य तद्दृष्ट्वा प्रोचुस्ते पूर्वमन्त्रिणः । सर्वेषामेव सोऽस्माकं वृत्तिभङ्गेषु वर्तते ॥

chidraṁ tu tasya tad dr̥ṣṭvā procus te pūrvamantriṇaḥ । sarveṣām eva so ’smākaṁ vr̥ttibhaṅgeṣu vartate ॥

इदं चास्येदृशं कर्म वाल्लभ्येन तु रक्ष्यते । श्रुतश्च स्वामिना पूर्वं यादृशो नैष तादृशः ॥

idaṁ cāsyedr̥śaṁ karma vāllabhyena tu rakṣyate । śrutaś ca svāminā pūrvaṁ yādr̥śo naiṣa tādr̥śaḥ ॥

वाङ्मात्रेणैव धर्मिष्ठः स्वभावेन तु दारुणः । धर्मच्छद्मा ह्ययं पापो वृथाचारपरिग्रहः । कार्यार्थं भोजनार्थेषु व्रतेषु कृतवाञ्श्रमम् ॥

vāṅmātreṇaiva dharmiṣṭhaḥ svabhāvena tu dāruṇaḥ । dharmacchadmā hy ayaṁ pāpo vr̥thācāraparigrahaḥ । kāryārthaṁ bhojanārtheṣu vrateṣu kr̥tavāñ śramam ॥

मांसापनयनं ज्ञात्वा व्याघ्रस्तेषां तु तद्वचः । आज्ञापयामास तदा गोमायुर्वध्यतामिति ॥

māṁsāpanayanaṁ jñātvā vyāghras teṣāṁ tu tad vacaḥ । ājñāpayām āsa tadā gomāyur vadhyatām iti ॥

शार्दूलवचनं श्रुत्वा शार्दूलजननी ततः । मृगराजं हितैर्वाक्यैः संबोधयितुमागमत् ॥

śārdūlavacanaṁ śrutvā śārdūlajananī tataḥ । mr̥garājaṁ hitair vākyaiḥ saṁbodhayitum āgamat ॥

पुत्र नैतत्त्वया ग्राह्यं कपटारम्भसंवृतम् । कर्मसंघर्षजैर्दोषैर्दुष्यत्यशुचिभिः शुचिः ॥

putra naitat tvayā grāhyaṁ kapaṭārambhasaṁvr̥tam । karmasaṁgharṣajair doṣair duṣyaty aśucibhiḥ śuciḥ ॥

नोच्छ्रितं सहते कश्चित्प्रक्रिया वैरकारिका । शुचेरपि हि युक्तस्य दोष एव निपात्यते ॥

nocchritaṁ sahate kaś cit prakriyā vairakārikā । śucer api hi yuktasya doṣa eva nipātyate ॥

लुब्धानां शुचयो द्वेष्याः कातराणां तरस्विनः । मूर्खाणां पण्डिता द्वेष्या दरिद्राणां महाधनाः । अधार्मिकाणां धर्मिष्ठा विरूपाणां सुरूपकाः ॥

lubdhānāṁ śucayo dveṣyāḥ kātarāṇāṁ tarasvinaḥ । mūrkhāṇāṁ paṇḍitā dveṣyā daridrāṇāṁ mahādhanāḥ । adhārmikāṇāṁ dharmiṣṭhā virūpāṇāṁ surūpakāḥ ॥

बहवः पण्डिता लुब्धाः सर्वे मायोपजीविनः । कुर्युर्दोषमदोषस्य बृहस्पतिमतेरपि ॥

bahavaḥ paṇḍitā lubdhāḥ sarve māyopajīvinaḥ । kuryur doṣam adoṣasya br̥haspatimater api ॥

शून्यात्तच्च गृहान्मांसं यदद्यापहृतं तव । नेच्छते दीयमानं च साधु तावद्विमृश्यताम् ॥

śūnyāt tac ca gr̥hān māṁsaṁ yad adyāpahr̥taṁ tava । necchate dīyamānaṁ ca sādhu tāvad vimr̥śyatām ॥

असत्याः सत्यसंकाशाः सत्याश्चासत्यदर्शिनः । दृश्यन्ते विविधा भावास्तेषु युक्तं परीक्षणम् ॥

asatyāḥ satyasaṁkāśāḥ satyāś cāsatyadarśinaḥ । dr̥śyante vividhā bhāvās teṣu yuktaṁ parīkṣaṇam ॥

तलवद्दृश्यते व्योम खद्योतो हव्यवाडिव । न चैवास्ति तलं व्योम्नि न खद्योते हुताशनः ॥

talavad dr̥śyate vyoma khadyoto havyavāḍ iva । na caivāsti talaṁ vyomni na khadyote hutāśanaḥ ॥

तस्मात्प्रत्यक्षदृष्टोऽपि युक्तमर्थः परीक्षितुम् । परीक्ष्य ज्ञापयन्ह्यर्थान्न पश्चात्परितप्यते ॥

tasmāt pratyakṣadr̥ṣṭo ’pi yuktam arthaḥ parīkṣitum । parīkṣya jñāpayan hy arthān na paścāt paritapyate ॥

न दुष्करमिदं पुत्र यत्प्रभुर्घातयेत्परम् । श्लाघनीया च वर्या च लोके प्रभवतां क्षमा ॥

na duṣkaram idaṁ putra yat prabhur ghātayet param । ślāghanīyā ca varyā ca loke prabhavatāṁ kṣamā ॥

स्थापितोऽयं पुत्र त्वया सामन्तेष्वधि विश्रुतः । दुःखेनासाद्यते पात्रं धार्यतामेष ते सुहृत् ॥

sthāpito ’yaṁ putra tvayā sāmanteṣv adhi viśrutaḥ । duḥkhenāsādyate pātraṁ dhāryatām eṣa te suhr̥t ॥

दूषितं परदोषैर्हि गृह्णीते योऽन्यथा शुचिम् । स्वयं संदूषितामात्यः क्षिप्रमेव विनश्यति ॥

dūṣitaṁ paradoṣair hi gr̥hṇīte yo ’nyathā śucim । svayaṁ saṁdūṣitāmātyaḥ kṣipram eva vinaśyati ॥

तस्मादथारिसंघाताद्गोमायोः कश्चिदागतः । धर्मात्मा तेन चाख्यातं यथैतत्कपटं कृतम् ॥

tasmād athārisaṁghātād gomāyoḥ kaś cid āgataḥ । dharmātmā tena cākhyātaṁ yathaitat kapaṭaṁ kr̥tam ॥

ततो विज्ञातचारित्रः सत्कृत्य स विमोक्षितः । परिष्वक्तश्च सस्नेहं मृगेन्द्रेण पुनः पुनः ॥

tato vijñātacāritraḥ satkr̥tya sa vimokṣitaḥ । pariṣvaktaś ca sasnehaṁ mr̥gendreṇa punaḥ punaḥ ॥

अनुज्ञाप्य मृगेन्द्रं तु गोमायुर्नीतिशास्त्रवित् । तेनामर्षेण संतप्तः प्रायमासितुमैच्छत ॥

anujñāpya mr̥gendraṁ tu gomāyur nītiśāstravit । tenāmarṣeṇa saṁtaptaḥ prāyam āsitum aicchata ॥

शार्दूलस्तत्र गोमायुं स्नेहात्प्रस्रुतलोचनः । अवारयत्स धर्मिष्ठं पूजया प्रतिपूजयन् ॥

śārdūlas tatra gomāyuṁ snehāt prasrutalocanaḥ । avārayat sa dharmiṣṭhaṁ pūjayā pratipūjayan ॥

तं स गोमायुरालोक्य स्नेहादागतसंभ्रमम् । बभाषे प्रणतो वाक्यं बाष्पगद्गदया गिरा ॥

taṁ sa gomāyur ālokya snehād āgatasaṁbhramam । babhāṣe praṇato vākyaṁ bāṣpagadgadayā girā ॥

पूजितोऽहं त्वया पूर्वं पश्चाच्चैव विमानितः । परेषामास्पदं नीतो वस्तुं नार्हाम्यहं त्वयि ॥

pūjito ’haṁ tvayā pūrvaṁ paścāc caiva vimānitaḥ । pareṣām āspadaṁ nīto vastuṁ nārhāmy ahaṁ tvayi ॥

स्वसंतुष्टाश्च्युताः स्थानान्मानात्प्रत्यवरोपिताः । स्वयं चोपहृता भृत्या ये चाप्युपहृताः परैः ॥

svasaṁtuṣṭāś cyutāḥ sthānān mānāt pratyavaropitāḥ । svayaṁ copahr̥tā bhr̥tyā ye cāpy upahr̥tāḥ paraiḥ ॥

परिक्षीणाश्च लुब्धाश्च क्रूराः काराभितापिताः । हृतस्वा मानिनो ये च त्यक्तोपात्ता महेप्सवः ॥

parikṣīṇāś ca lubdhāś ca krūrāḥ kārābhitāpitāḥ । hr̥tasvā mānino ye ca tyaktopāttā mahepsavaḥ ॥

संतापिताश्च ये केचिद्व्यसनौघप्रतीक्षिणः । अन्तर्हिताः सोपहिताः सर्वे ते परसाधनाः ॥

saṁtāpitāś ca ye ke cid vyasanaughapratīkṣiṇaḥ । antarhitāḥ sopahitāḥ sarve te parasādhanāḥ ॥

अवमानेन युक्तस्य स्थापितस्य च मे पुनः । कथं यास्यसि विश्वासमहमेष्यामि वा पुनः ॥

avamānena yuktasya sthāpitasya ca me punaḥ । kathaṁ yāsyasi viśvāsam aham eṣyāmi vā punaḥ ॥

समर्थ इति संगृह्य स्थापयित्वा परीक्ष्य च । कृतं च समयं भित्त्वा त्वयाहमवमानितः ॥

samartha iti saṁgr̥hya sthāpayitvā parīkṣya ca । kr̥taṁ ca samayaṁ bhittvā tvayāham avamānitaḥ ॥

प्रथमं यः समाख्यातः शीलवानिति संसदि । न वाच्यं तस्य वैगुण्यं प्रतिज्ञां परिरक्षता ॥

prathamaṁ yaḥ samākhyātaḥ śīlavān iti saṁsadi । na vācyaṁ tasya vaiguṇyaṁ pratijñāṁ parirakṣatā ॥

एवं चावमतस्येह विश्वासं किं प्रयास्यसि । त्वयि चैव ह्यविश्वासे ममोद्वेगो भविष्यति ॥

evaṁ cāvamatasyeha viśvāsaṁ kiṁ prayāsyasi । tvayi caiva hy aviśvāse mamodvego bhaviṣyati ॥

शङ्कितस्त्वमहं भीतः परे छिद्रानुदर्शिनः । अस्निग्धाश्चैव दुस्तोषाः कर्म चैतद्बहुच्छलम् ॥

śaṅkitas tvam ahaṁ bhītaḥ pare chidrānudarśinaḥ । asnigdhāś caiva dustoṣāḥ karma caitad bahucchalam ॥

दुःखेन श्लेष्यते भिन्नं श्लिष्टं दुःखेन भिद्यते । भिन्नश्लिष्टा तु या प्रीतिर्न सा स्नेहेन वर्तते ॥

duḥkhena śleṣyate bhinnaṁ śliṣṭaṁ duḥkhena bhidyate । bhinnaśliṣṭā tu yā prītir na sā snehena vartate ॥

कश्चिदेव हि भीतस्तु दृश्यते न परात्मनोः । कार्यापेक्षा हि वर्तन्ते भावाः स्निग्धास्तु दुर्लभाः ॥

kaś cid eva hi bhītas tu dr̥śyate na parātmanoḥ । kāryāpekṣā hi vartante bhāvāḥ snigdhās tu durlabhāḥ ॥

सुदुःखं पुरुषज्ञानं चित्तं ह्येषां चलाचलम् । समर्थो वाप्यशक्तो वा शतेष्वेकोऽधिगम्यते ॥

suduḥkhaṁ puruṣajñānaṁ cittaṁ hy eṣāṁ calācalam । samartho vāpy aśakto vā śateṣv eko ’dhigamyate ॥

अकस्मात्प्रक्रिया नॄणामकस्माच्चापकर्षणम् । शुभाशुभे महत्त्वं च प्रकर्तुं बुद्धिलाघवात् ॥

akasmāt prakriyā nr̥̄ṇām akasmāc cāpakarṣaṇam । śubhāśubhe mahattvaṁ ca prakartuṁ buddhilāghavāt ॥

एवं बहुविधं सान्त्वमुक्त्वा धर्मार्थहेतुमत् । प्रसादयित्वा राजानं गोमायुर्वनमभ्यगात् ॥

evaṁ bahuvidhaṁ sāntvam uktvā dharmārthahetumat । prasādayitvā rājānaṁ gomāyur vanam abhyagāt ॥

अगृह्यानुनयं तस्य मृगेन्द्रस्य स बुद्धिमान् । गोमायुः प्रायमासीनस्त्यक्त्वा देहं दिवं ययौ ॥

agr̥hyānunayaṁ tasya mr̥gendrasya sa buddhimān । gomāyuḥ prāyam āsīnas tyaktvā dehaṁ divaṁ yayau ॥