Adhyāya 104

युधिष्ठिर उवाच । कथं मृदौ कथं तीक्ष्णे महापक्षे च पार्थिव । अरौ वर्तेत नृपतिस्तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kathaṁ mr̥dau kathaṁ tīkṣṇe mahāpakṣe ca pārthiva । arau varteta nr̥patis tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । अत्राप्युदाहरन्तीममितिहासं पुरातनम् । बृहस्पतेश्च संवादमिन्द्रस्य च युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । atrāpy udāharantīmam itihāsaṁ purātanam । br̥haspateś ca saṁvādam indrasya ca yudhiṣṭhira ॥

बृहस्पतिं देवपतिरभिवाद्य कृताञ्जलिः । उपसंगम्य पप्रच्छ वासवः परवीरहा ॥

br̥haspatiṁ devapatir abhivādya kr̥tāñjaliḥ । upasaṁgamya papraccha vāsavaḥ paravīrahā ॥

अहितेषु कथं ब्रह्मन्वर्तयेयमतन्द्रितः । असमुच्छिद्य चैवेनान्नियच्छेयमुपायतः ॥

ahiteṣu kathaṁ brahman vartayeyam atandritaḥ । asamucchidya caivenān niyaccheyam upāyataḥ ॥

सेनयोर्व्यतिषङ्गेण जयः साधारणो भवेत् । किं कुर्वाणं न मां जह्याज्ज्वलिता श्रीः प्रतापिनी ॥

senayor vyatiṣaṅgeṇa jayaḥ sādhāraṇo bhavet । kiṁ kurvāṇaṁ na māṁ jahyāj jvalitā śrīḥ pratāpinī ॥

ततो धर्मार्थकामानां कुशलः प्रतिभानवान् । राजधर्मविधानज्ञः प्रत्युवाच पुरंदरम् ॥

tato dharmārthakāmānāṁ kuśalaḥ pratibhānavān । rājadharmavidhānajñaḥ pratyuvāca puraṁdaram ॥

न जातु कलहेनेच्छेन्नियन्तुमपकारिणः । बालसंसेवितं ह्येतद्यदमर्षो यदक्षमा । न शत्रुर्विवृतः कार्यो वधमस्याभिकाङ्क्षता ॥

na jātu kalahenecchen niyantum apakāriṇaḥ । bālasaṁsevitaṁ hy etad yad amarṣo yad akṣamā । na śatrur vivr̥taḥ kāryo vadham asyābhikāṅkṣatā ॥

क्रोधं बलममर्षं च नियम्यात्मजमात्मनि । अमित्रमुपसेवेत विश्वस्तवदविश्वसन् ॥

krodhaṁ balam amarṣaṁ ca niyamyātmajam ātmani । amitram upaseveta viśvastavad aviśvasan ॥

प्रियमेव वदेन्नित्यं नाप्रियं किंचिदाचरेत् । विरमेच्छुष्कवैरेभ्यः कण्ठायासं च वर्जयेत् ॥

priyam eva vaden nityaṁ nāpriyaṁ kiṁ cid ācaret । viramec chuṣkavairebhyaḥ kaṇṭhāyāsaṁ ca varjayet ॥

यथा वैतंसिको युक्तो द्विजानां सदृशस्वनः । तान्द्विजान्कुरुते वश्यांस्तथा युक्तो महीपतिः । वशं चोपनयेच्छत्रून्निहन्याच्च पुरंदर ॥

yathā vaitaṁsiko yukto dvijānāṁ sadr̥śasvanaḥ । tān dvijān kurute vaśyāṁs tathā yukto mahīpatiḥ । vaśaṁ copanayec chatrūn nihanyāc ca puraṁdara ॥

न नित्यं परिभूयारीन्सुखं स्वपिति वासव । जागर्त्येव च दुष्टात्मा संकरेऽग्निरिवोत्थितः ॥

na nityaṁ paribhūyārīn sukhaṁ svapiti vāsava । jāgarty eva ca duṣṭātmā saṁkare ’gnir ivotthitaḥ ॥

न संनिपातः कर्तव्यः सामान्ये विजये सति । विश्वास्यैवोपसंन्यास्यो वशे कृत्वा रिपुः प्रभो ॥

na saṁnipātaḥ kartavyaḥ sāmānye vijaye sati । viśvāsyaivopasaṁnyāsyo vaśe kr̥tvā ripuḥ prabho ॥

संप्रधार्य सहामात्यैर्मन्त्रविद्भिर्महात्मभिः । उपेक्षमाणोऽवज्ञाते हृदयेनापराजितः ॥

saṁpradhārya sahāmātyair mantravidbhir mahātmabhiḥ । upekṣamāṇo ’vajñāte hr̥dayenāparājitaḥ ॥

अथास्य प्रहरेत्काले किंचिद्विचलिते पदे । दण्डं च दूषयेदस्य पुरुषैराप्तकारिभिः ॥

athāsya praharet kāle kiṁ cid vicalite pade । daṇḍaṁ ca dūṣayed asya puruṣair āptakāribhiḥ ॥

आदिमध्यावसानज्ञः प्रच्छन्नं च विचारयेत् । बलानि दूषयेदस्य जानंश्चैव प्रमाणतः ॥

ādimadhyāvasānajñaḥ pracchannaṁ ca vicārayet । balāni dūṣayed asya jānaṁś caiva pramāṇataḥ ॥

भेदेनोपप्रदानेन संसृजन्नौषधैस्तथा । न त्वेव चेलसंसर्गं रचयेदरिभिः सह ॥

bhedenopapradānena saṁsr̥jann auṣadhais tathā । na tv eva celasaṁsargaṁ racayed aribhiḥ saha ॥

दीर्घकालमपि क्षान्त्वा विहन्यादेव शात्रवान् । कालाकाङ्क्षी यामयेच्च यथा विस्रम्भमाप्नुयुः ॥

dīrghakālam api kṣāntvā vihanyād eva śātravān । kālākāṅkṣī yāmayec ca yathā visrambham āpnuyuḥ ॥

न सद्योऽरीन्विनिर्हन्याद्दृष्टस्य विजयोऽज्वरः । न यः शल्यं घट्टयति नवं च कुरुते व्रणम् ॥

na sadyo ’rīn vinirhanyād dr̥ṣṭasya vijayo ’jvaraḥ । na yaḥ śalyaṁ ghaṭṭayati navaṁ ca kurute vraṇam ॥

प्राप्ते च प्रहरेत्काले न स संवर्तते पुनः । हन्तुकामस्य देवेन्द्र पुरुषस्य रिपुं प्रति ॥

prāpte ca praharet kāle na sa saṁvartate punaḥ । hantukāmasya devendra puruṣasya ripuṁ prati ॥

यः कालो हि व्यतिक्रामेत्पुरुषं कालकाङ्क्षिणम् । दुर्लभः स पुनः कालः कालधर्मचिकीर्षुणा ॥

yaḥ kālo hi vyatikrāmet puruṣaṁ kālakāṅkṣiṇam । durlabhaḥ sa punaḥ kālaḥ kāladharmacikīrṣuṇā ॥

और्जस्थ्यं विजयेदेवं संगृह्णन्साधुसंमतान् । कालेन साधयेन्नित्यं नाप्राप्तेऽभिनिपीडयेत् ॥

aurjasthyaṁ vijayed evaṁ saṁgr̥hṇan sādhusaṁmatān । kālena sādhayen nityaṁ nāprāpte ’bhinipīḍayet ॥

विहाय कामं क्रोधं च तथाहंकारमेव च । युक्तो विवरमन्विच्छेदहितानां पुरंदर ॥

vihāya kāmaṁ krodhaṁ ca tathāhaṁkāram eva ca । yukto vivaram anvicched ahitānāṁ puraṁdara ॥

मार्दवं दण्ड आलस्यं प्रमादश्च सुरोत्तम । मायाश्च विविधाः शक्र साधयन्त्यविचक्षणम् ॥

mārdavaṁ daṇḍa ālasyaṁ pramādaś ca surottama । māyāś ca vividhāḥ śakra sādhayanty avicakṣaṇam ॥

निहत्यैतानि चत्वारि मायां प्रतिविधाय च । ततः शक्नोति शत्रूणां प्रहर्तुमविचारयन् ॥

nihatyaitāni catvāri māyāṁ pratividhāya ca । tataḥ śaknoti śatrūṇāṁ prahartum avicārayan ॥

यदैवैकेन शक्येत गुह्यं कर्तुं तदाचरेत् । यच्छन्ति सचिवा गुह्यं मिथो विद्रावयन्त्यपि ॥

yadaivaikena śakyeta guhyaṁ kartuṁ tadācaret । yacchanti sacivā guhyaṁ mitho vidrāvayanty api ॥

अशक्यमिति कृत्वा वा ततोऽन्यैः संविदं चरेत् । ब्रह्मदण्डमदृष्टेषु दृष्टेषु चतुरङ्गिणीम् ॥

aśakyam iti kr̥tvā vā tato ’nyaiḥ saṁvidaṁ caret । brahmadaṇḍam adr̥ṣṭeṣu dr̥ṣṭeṣu caturaṅgiṇīm ॥

भेदं च प्रथमं युञ्ज्यात्तूष्णींदण्डं तथैव च । काले प्रयोजयेद्राजा तस्मिंस्तस्मिंस्तदा तदा ॥

bhedaṁ ca prathamaṁ yuñjyāt tūṣṇīṁdaṇḍaṁ tathaiva ca । kāle prayojayed rājā tasmiṁs tasmiṁs tadā tadā ॥

प्रणिपातं च गच्छेत काले शत्रोर्बलीयसः । युक्तोऽस्य वधमन्विच्छेदप्रमत्तः प्रमाद्यतः ॥

praṇipātaṁ ca gaccheta kāle śatror balīyasaḥ । yukto ’sya vadham anvicched apramattaḥ pramādyataḥ ॥

प्रणिपातेन दानेन वाचा मधुरया ब्रुवन् । अमित्रमुपसेवेत न तु जातु विशङ्कयेत् ॥

praṇipātena dānena vācā madhurayā bruvan । amitram upaseveta na tu jātu viśaṅkayet ॥

स्थानानि शङ्कितानां च नित्यमेव विवर्जयेत् । न च तेष्वाश्वसेद्द्रुग्ध्वा जाग्रतीह निराकृताः ॥

sthānāni śaṅkitānāṁ ca nityam eva vivarjayet । na ca teṣv āśvased drugdhvā jāgratīha nirākr̥tāḥ ॥

न ह्यतो दुष्करं कर्म किंचिदस्ति सुरोत्तम । यथा विविधवृत्तानामैश्वर्यममराधिप ॥

na hy ato duṣkaraṁ karma kiṁ cid asti surottama । yathā vividhavr̥ttānām aiśvaryam amarādhipa ॥

तथा विविधशीलानामपि संभव उच्यते । यतेत योगमास्थाय मित्रामित्रानवारयन् ॥

tathā vividhaśīlānām api saṁbhava ucyate । yateta yogam āsthāya mitrāmitrān avārayan ॥

मृदुमप्यवमन्यन्ते तीक्ष्णादुद्विजते जनः । मातीक्ष्णो मामृदुर्भूस्त्वं तीक्ष्णो भव मृदुर्भव ॥

mr̥dum apy avamanyante tīkṣṇād udvijate janaḥ । mātīkṣṇo māmr̥dur bhūs tvaṁ tīkṣṇo bhava mr̥dur bhava ॥

यथा वप्रे वेगवति सर्वतःसंप्लुतोदके । नित्यं विवरणाद्बाधस्तथा राज्यं प्रमाद्यतः ॥

yathā vapre vegavati sarvataḥsaṁplutodake । nityaṁ vivaraṇād bādhas tathā rājyaṁ pramādyataḥ ॥

न बहूनभियुञ्जीत यौगपद्येन शात्रवान् । साम्ना दानेन भेदेन दण्डेन च पुरंदर ॥

na bahūn abhiyuñjīta yaugapadyena śātravān । sāmnā dānena bhedena daṇḍena ca puraṁdara ॥

एकैकमेषां निष्पिंषञ्शिष्टेषु निपुणं चरेत् । न च शक्तोऽपि मेधावी सर्वानेवारभेन्नृपः ॥

ekaikam eṣāṁ niṣpiṁṣañ śiṣṭeṣu nipuṇaṁ caret । na ca śakto ’pi medhāvī sarvān evārabhen nr̥paḥ ॥

यदा स्यान्महती सेना हयनागरथाकुला । पदातियन्त्रबहुला स्वनुरक्ता षडङ्गिनी ॥

yadā syān mahatī senā hayanāgarathākulā । padātiyantrabahulā svanuraktā ṣaḍaṅginī ॥

यदा बहुविधां वृद्धिं मन्यते प्रतिलोमतः । तदा विवृत्य प्रहरेद्दस्यूनामविचारयन् ॥

yadā bahuvidhāṁ vr̥ddhiṁ manyate pratilomataḥ । tadā vivr̥tya prahared dasyūnām avicārayan ॥

न साम दण्डोपनिषत्प्रशस्यते; न मार्दवं शत्रुषु यात्रिकं सदा । न सस्यघातो न च संकरक्रिया; न चापि भूयः प्रकृतेर्विचारणा ॥

na sāma daṇḍopaniṣat praśasyate; na mārdavaṁ śatruṣu yātrikaṁ sadā । na sasyaghāto na ca saṁkarakriyā; na cāpi bhūyaḥ prakr̥ter vicāraṇā ॥

मायाविभेदानुपसर्जनानि; पापं तथैव स्पशसंप्रयोगात् । आप्तैर्मनुष्यैरुपचारयेत; पुरेषु राष्ट्रेषु च संप्रयुक्तः ॥

māyāvibhedānupasarjanāni; pāpaṁ tathaiva spaśasaṁprayogāt । āptair manuṣyair upacārayeta; pureṣu rāṣṭreṣu ca saṁprayuktaḥ ॥

पुराणि चैषामनुसृत्य भूमिपाः; पुरेषु भोगान्निखिलानिहाजयन् । पुरेषु नीतिं विहितां यथाविधि; प्रयोजयन्तो बलवृत्रसूदन ॥

purāṇi caiṣām anusr̥tya bhūmipāḥ; pureṣu bhogān nikhilān ihājayan । pureṣu nītiṁ vihitāṁ yathāvidhi; prayojayanto balavr̥trasūdana ॥

प्रदाय गूढानि वसूनि नाम; प्रच्छिद्य भोगानवधाय च स्वान् । दुष्टाः स्वदोषैरिति कीर्तयित्वा; पुरेषु राष्ट्रेषु च योजयन्ति ॥

pradāya gūḍhāni vasūni nāma; pracchidya bhogān avadhāya ca svān । duṣṭāḥ svadoṣair iti kīrtayitvā; pureṣu rāṣṭreṣu ca yojayanti ॥

तथैव चान्यै रतिशास्त्रवेदिभिः; स्वलंकृतैः शास्त्रविधानदृष्टिभिः । सुशिक्षितैर्भाष्यकथाविशारदैः; परेषु कृत्यानुपधारयस्व ॥

tathaiva cānyai ratiśāstravedibhiḥ; svalaṁkr̥taiḥ śāstravidhānadr̥ṣṭibhiḥ । suśikṣitair bhāṣyakathāviśāradaiḥ; pareṣu kr̥tyān upadhārayasva ॥

इन्द्र उवाच । कानि लिङ्गानि दुष्टस्य भवन्ति द्विजसत्तम । कथं दुष्टं विजानीयादेतत्पृष्टो ब्रवीहि मे ॥

indra uvāca । kāni liṅgāni duṣṭasya bhavanti dvijasattama । kathaṁ duṣṭaṁ vijānīyād etat pr̥ṣṭo bravīhi me ॥

बृहस्पतिरुवाच । परोक्षमगुणानाह सद्गुणानभ्यसूयति । परैर्वा कीर्त्यमानेषु तूष्णीमास्ते पराङ्मुखः ॥

br̥haspatir uvāca । parokṣam aguṇān āha sadguṇān abhyasūyati । parair vā kīrtyamāneṣu tūṣṇīm āste parāṅmukhaḥ ॥

तूष्णींभावेऽपि हि ज्ञानं न चेद्भवति कारणम् । विश्वासमोष्ठसंदंशं शिरसश्च प्रकम्पनम् ॥

tūṣṇīṁbhāve ’pi hi jñānaṁ na ced bhavati kāraṇam । viśvāsam oṣṭhasaṁdaṁśaṁ śirasaś ca prakampanam ॥

करोत्यभीक्ष्णं संसृष्टमसंसृष्टश्च भाषते । अदृष्टितो विकुरुते दृष्ट्वा वा नाभिभाषते ॥

karoty abhīkṣṇaṁ saṁsr̥ṣṭam asaṁsr̥ṣṭaś ca bhāṣate । adr̥ṣṭito vikurute dr̥ṣṭvā vā nābhibhāṣate ॥

पृथगेत्य समश्नाति नेदमद्य यथाविधि । आसने शयने याने भावा लक्ष्या विशेषतः ॥

pr̥thag etya samaśnāti nedam adya yathāvidhi । āsane śayane yāne bhāvā lakṣyā viśeṣataḥ ॥

आर्तिरार्ते प्रिये प्रीतिरेतावन्मित्रलक्षणम् । विपरीतं तु बोद्धव्यमरिलक्षणमेव तत् ॥

ārtir ārte priye prītir etāvan mitralakṣaṇam । viparītaṁ tu boddhavyam arilakṣaṇam eva tat ॥

एतान्येवं यथोक्तानि बुध्येथास्त्रिदशाधिप । पुरुषाणां प्रदुष्टानां स्वभावो बलवत्तरः ॥

etāny evaṁ yathoktāni budhyethās tridaśādhipa । puruṣāṇāṁ praduṣṭānāṁ svabhāvo balavattaraḥ ॥

इति दुष्टस्य विज्ञानमुक्तं ते सुरसत्तम । निशाम्य शास्त्रतत्त्वार्थं यथावदमरेश्वर ॥

iti duṣṭasya vijñānam uktaṁ te surasattama । niśāmya śāstratattvārthaṁ yathāvad amareśvara ॥

भीष्म उवाच । स तद्वचः शत्रुनिबर्हणे रत;स्तथा चकारावितथं बृहस्पतेः । चचार काले विजयाय चारिहा; वशं च शत्रूननयत्पुरंदरः ॥

bhīṣma uvāca । sa tad vacaḥ śatrunibarhaṇe ratas; tathā cakārāvitathaṁ br̥haspateḥ । cacāra kāle vijayāya cārihā; vaśaṁ ca śatrūn anayat puraṁdaraḥ ॥