Adhyāya 105

युधिष्ठिर उवाच । धार्मिकोऽर्थानसंप्राप्य राजामात्यैः प्रबाधितः । च्युतः कोशाच्च दण्डाच्च सुखमिच्छन्कथं चरेत् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । dhārmiko ’rthān asaṁprāpya rājāmātyaiḥ prabādhitaḥ । cyutaḥ kośāc ca daṇḍāc ca sukham icchan kathaṁ caret ॥

भीष्म उवाच । अत्रायं क्षेमदर्शीयमितिहासोऽनुगीयते । तत्तेऽहं संप्रवक्ष्यामि तन्निबोध युधिष्ठिर ॥

bhīṣma uvāca । atrāyaṁ kṣemadarśīyam itihāso ’nugīyate । tat te ’haṁ saṁpravakṣyāmi tan nibodha yudhiṣṭhira ॥

क्षेमदर्शं नृपसुतं यत्र क्षीणबलं पुरा । मुनिः कालकवृक्षीय आजगामेति नः श्रुतम् । तं पप्रच्छोपसंगृह्य कृच्छ्रामापदमास्थितः ॥

kṣemadarśaṁ nr̥pasutaṁ yatra kṣīṇabalaṁ purā । muniḥ kālakavr̥kṣīya ājagāmeti naḥ śrutam । taṁ papracchopasaṁgr̥hya kr̥cchrām āpadam āsthitaḥ ॥

अर्थेषु भागी पुरुष ईहमानः पुनः पुनः । अलब्ध्वा मद्विधो राज्यं ब्रह्मन्किं कर्तुमर्हति ॥

artheṣu bhāgī puruṣa īhamānaḥ punaḥ punaḥ । alabdhvā madvidho rājyaṁ brahman kiṁ kartum arhati ॥

अन्यत्र मरणात्स्तेयादन्यत्र परसंश्रयात् । क्षुद्रादन्यत्र चाचारात्तन्ममाचक्ष्व सत्तम ॥

anyatra maraṇāt steyād anyatra parasaṁśrayāt । kṣudrād anyatra cācārāt tan mamācakṣva sattama ॥

व्याधिना चाभिपन्नस्य मानसेनेतरेण वा । बहुश्रुतः कृतप्रज्ञस्त्वद्विधः शरणं भवेत् ॥

vyādhinā cābhipannasya mānasenetareṇa vā । bahuśrutaḥ kr̥taprajñas tvadvidhaḥ śaraṇaṁ bhavet ॥

निर्विद्य हि नरः कामान्नियम्य सुखमेधते । त्यक्त्वा प्रीतिं च शोकं च लब्ध्वाप्रीतिमयं वसु ॥

nirvidya hi naraḥ kāmān niyamya sukham edhate । tyaktvā prītiṁ ca śokaṁ ca labdhvāprītimayaṁ vasu ॥

सुखमर्थाश्रयं येषामनुशोचामि तानहम् । मम ह्यर्थाः सुबहवो नष्टाः स्वप्न इवागताः ॥

sukham arthāśrayaṁ yeṣām anuśocāmi tān aham । mama hy arthāḥ subahavo naṣṭāḥ svapna ivāgatāḥ ॥

दुष्करं बत कुर्वन्ति महतोऽर्थांस्त्यजन्ति ये । वयं त्वेनान्परित्यक्तुमसतोऽपि न शक्नुमः ॥

duṣkaraṁ bata kurvanti mahato ’rthāṁs tyajanti ye । vayaṁ tv enān parityaktum asato ’pi na śaknumaḥ ॥

इमामवस्थां संप्राप्तं दीनमार्तं श्रियश्च्युतम् । यदन्यत्सुखमस्तीह तद्ब्रह्मन्ननुशाधि माम् ॥

imām avasthāṁ saṁprāptaṁ dīnam ārtaṁ śriyaś cyutam । yad anyat sukham astīha tad brahmann anuśādhi mām ॥

कौसल्येनैवमुक्तस्तु राजपुत्रेण धीमता । मुनिः कालकवृक्षीयः प्रत्युवाच महाद्युतिः ॥

kausalyenaivam uktas tu rājaputreṇa dhīmatā । muniḥ kālakavr̥kṣīyaḥ pratyuvāca mahādyutiḥ ॥

पुरस्तादेव ते बुद्धिरियं कार्या विजानतः । अनित्यं सर्वमेवेदमहं च मम चास्ति यत् ॥

purastād eva te buddhir iyaṁ kāryā vijānataḥ । anityaṁ sarvam evedam ahaṁ ca mama cāsti yat ॥

यत्किंचिन्मन्यसेऽस्तीति सर्वं नास्तीति विद्धि तत् । एवं न व्यथते प्राज्ञः कृच्छ्रामप्यापदं गतः ॥

yat kiṁ cin manyase ’stīti sarvaṁ nāstīti viddhi tat । evaṁ na vyathate prājñaḥ kr̥cchrām apy āpadaṁ gataḥ ॥

यद्धि भूतं भविष्यच्च ध्रुवं तन्न भविष्यति । एवं विदितवेद्यस्त्वमधर्मेभ्यः प्रमोक्ष्यसे ॥

yad dhi bhūtaṁ bhaviṣyac ca dhruvaṁ tan na bhaviṣyati । evaṁ viditavedyas tvam adharmebhyaḥ pramokṣyase ॥

यच्च पूर्वे समाहारे यच्च पूर्वतरे परे । सर्वं तन्नास्ति तच्चैव तज्ज्ञात्वा कोऽनुसंज्वरेत् ॥

yac ca pūrve samāhāre yac ca pūrvatare pare । sarvaṁ tan nāsti tac caiva taj jñātvā ko ’nusaṁjvaret ॥

भूत्वा च न भवत्येतदभूत्वा च भवत्यपि । शोके न ह्यस्ति सामर्थ्यं शोकं कुर्यात्कथं नरः ॥

bhūtvā ca na bhavaty etad abhūtvā ca bhavaty api । śoke na hy asti sāmarthyaṁ śokaṁ kuryāt kathaṁ naraḥ ॥

क्व नु तेऽद्य पिता राजन्क्व नु तेऽद्य पितामहः । न त्वं पश्यसि तानद्य न त्वा पश्यन्ति तेऽपि च ॥

kva nu te ’dya pitā rājan kva nu te ’dya pitāmahaḥ । na tvaṁ paśyasi tān adya na tvā paśyanti te ’pi ca ॥

आत्मनोऽध्रुवतां पश्यंस्तांस्त्वं किमनुशोचसि । बुद्ध्या चैवानुबुध्यस्व ध्रुवं हि न भविष्यसि ॥

ātmano ’dhruvatāṁ paśyaṁs tāṁs tvaṁ kim anuśocasi । buddhyā caivānubudhyasva dhruvaṁ hi na bhaviṣyasi ॥

अहं च त्वं च नृपते शत्रवः सुहृदश्च ते । अवश्यं न भविष्यामः सर्वं च न भविष्यति ॥

ahaṁ ca tvaṁ ca nr̥pate śatravaḥ suhr̥daś ca te । avaśyaṁ na bhaviṣyāmaḥ sarvaṁ ca na bhaviṣyati ॥

ये तु विंशतिवर्षा वै त्रिंशद्वर्षाश्च मानवाः । अर्वागेव हि ते सर्वे मरिष्यन्ति शरच्छतात् ॥

ye tu viṁśativarṣā vai triṁśadvarṣāś ca mānavāḥ । arvāg eva hi te sarve mariṣyanti śaracchatāt ॥

अपि चेन्महतो वित्ताद्विप्रमुच्येत पूरुषः । नैतन्ममेति तन्मत्वा कुर्वीत प्रियमात्मनः ॥

api cen mahato vittād vipramucyeta pūruṣaḥ । naitan mameti tan matvā kurvīta priyam ātmanaḥ ॥

अनागतं यन्न ममेति विद्या;दतिक्रान्तं यन्न ममेति विद्यात् । दिष्टं बलीय इति मन्यमाना;स्ते पण्डितास्तत्सतां स्थानमाहुः ॥

anāgataṁ yan na mameti vidyād; atikrāntaṁ yan na mameti vidyāt । diṣṭaṁ balīya iti manyamānās; te paṇḍitās tat satāṁ sthānam āhuḥ ॥

अनाढ्याश्चापि जीवन्ति राज्यं चाप्यनुशासते । बुद्धिपौरुषसंपन्नास्त्वया तुल्याधिका जनाः ॥

anāḍhyāś cāpi jīvanti rājyaṁ cāpy anuśāsate । buddhipauruṣasaṁpannās tvayā tulyādhikā janāḥ ॥

न च त्वमिव शोचन्ति तस्मात्त्वमपि मा शुचः । किं नु त्वं तैर्न वै श्रेयांस्तुल्यो वा बुद्धिपौरुषैः ॥

na ca tvam iva śocanti tasmāt tvam api mā śucaḥ । kiṁ nu tvaṁ tair na vai śreyāṁs tulyo vā buddhipauruṣaiḥ ॥

राजपुत्र उवाच । यादृच्छिकं ममासीत्तद्राज्यमित्येव चिन्तये । ह्रियते सर्वमेवेदं कालेन महता द्विज ॥

rājaputra uvāca । yādr̥cchikaṁ mamāsīt tad rājyam ity eva cintaye । hriyate sarvam evedaṁ kālena mahatā dvija ॥

तस्यैवं ह्रियमाणस्य स्रोतसेव तपोधन । फलमेतत्प्रपश्यामि यथालब्धेन वर्तये ॥

tasyaivaṁ hriyamāṇasya srotaseva tapodhana । phalam etat prapaśyāmi yathālabdhena vartaye ॥

मुनिरुवाच । अनागतमतीतं च यथा तथ्यविनिश्चयात् । नानुशोचसि कौसल्य सर्वार्थेषु तथा भव ॥

munir uvāca । anāgatam atītaṁ ca yathā tathyaviniścayāt । nānuśocasi kausalya sarvārtheṣu tathā bhava ॥

अवाप्यान्कामयस्वार्थान्नानवाप्यान्कदाचन । प्रत्युत्पन्नाननुभवन्मा शुचस्त्वमनागतान् ॥

avāpyān kāmayasvārthān nānavāpyān kadā cana । pratyutpannān anubhavan mā śucas tvam anāgatān ॥

यथा लब्धोपपन्नार्थस्तथा कौसल्य रंस्यसे । कच्चिच्छुद्धस्वभावेन श्रिया हीनो न शोचसि ॥

yathā labdhopapannārthas tathā kausalya raṁsyase । kaccic chuddhasvabhāvena śriyā hīno na śocasi ॥

पुरस्ताद्भूतपूर्वत्वाद्धीनभाग्यो हि दुर्मतिः । धातारं गर्हते नित्यं लब्धार्थांश्च न मृष्यते ॥

purastād bhūtapūrvatvād dhīnabhāgyo hi durmatiḥ । dhātāraṁ garhate nityaṁ labdhārthāṁś ca na mr̥ṣyate ॥

अनर्हानपि चैवान्यान्मन्यते श्रीमतो जनान् । एतस्मात्कारणादेतद्दुःखं भूयोऽनुवर्तते ॥

anarhān api caivānyān manyate śrīmato janān । etasmāt kāraṇād etad duḥkhaṁ bhūyo ’nuvartate ॥

ईर्ष्यातिच्छेदसंपन्ना राजन्पुरुषमानिनः । कच्चित्त्वं न तथा प्राज्ञ मत्सरी कोसलाधिप ॥

īrṣyāticchedasaṁpannā rājan puruṣamāninaḥ । kaccit tvaṁ na tathā prājña matsarī kosalādhipa ॥

सहस्व श्रियमन्येषां यद्यपि त्वयि नास्ति सा । अन्यत्रापि सतीं लक्ष्मीं कुशला भुञ्जते जनाः । अभिविष्यन्दते श्रीर्हि सत्यपि द्विषतो जनात् ॥

sahasva śriyam anyeṣāṁ yady api tvayi nāsti sā । anyatrāpi satīṁ lakṣmīṁ kuśalā bhuñjate janāḥ । abhiviṣyandate śrīr hi saty api dviṣato janāt ॥

श्रियं च पुत्रपौत्रं च मनुष्या धर्मचारिणः । त्यागधर्मविदो वीराः स्वयमेव त्यजन्त्युत ॥

śriyaṁ ca putrapautraṁ ca manuṣyā dharmacāriṇaḥ । tyāgadharmavido vīrāḥ svayam eva tyajanty uta ॥

बहु संकसुकं दृष्ट्वा विवित्सासाधनेन च । तथान्ये संत्यजन्त्येनं मत्वा परमदुर्लभम् ॥

bahu saṁkasukaṁ dr̥ṣṭvā vivitsāsādhanena ca । tathānye saṁtyajanty enaṁ matvā paramadurlabham ॥

त्वं पुनः प्राज्ञरूपः सन्कृपणं परितप्यसे । अकाम्यान्कामयानोऽर्थान्पराचीनानुपद्रुतान् ॥

tvaṁ punaḥ prājñarūpaḥ san kr̥paṇaṁ paritapyase । akāmyān kāmayāno ’rthān parācīnān upadrutān ॥

तां बुद्धिमुपजिज्ञासुस्त्वमेवैनान्परित्यज । अनर्थांश्चार्थरूपेण अर्थांश्चानर्थरूपतः ॥

tāṁ buddhim upajijñāsus tvam evainān parityaja । anarthāṁś cārtharūpeṇa arthāṁś cānartharūpataḥ ॥

अर्थायैव हि केषांचिद्धननाशो भवत्युत । अनन्त्यं तं सुखं मत्वा श्रियमन्यः परीक्षते ॥

arthāyaiva hi keṣāṁ cid dhananāśo bhavaty uta । anantyaṁ taṁ sukhaṁ matvā śriyam anyaḥ parīkṣate ॥

रममाणः श्रिया कश्चिन्नान्यच्छ्रेयोऽभिमन्यते । तथा तस्येहमानस्य समारम्भो विनश्यति ॥

ramamāṇaḥ śriyā kaś cin nānyac chreyo ’bhimanyate । tathā tasyehamānasya samārambho vinaśyati ॥

कृच्छ्राल्लब्धमभिप्रेतं यदा कौसल्य नश्यति । तदा निर्विद्यते सोऽर्थात्परिभग्नक्रमो नरः ॥

kr̥cchrāl labdham abhipretaṁ yadā kausalya naśyati । tadā nirvidyate so ’rthāt paribhagnakramo naraḥ ॥

धर्ममेकेऽभिपद्यन्ते कल्याणाभिजना नराः । परत्र सुखमिच्छन्तो निर्विद्येयुश्च लौकिकात् ॥

dharmam eke ’bhipadyante kalyāṇābhijanā narāḥ । paratra sukham icchanto nirvidyeyuś ca laukikāt ॥

जीवितं संत्यजन्त्येके धनलोभपरा नराः । न जीवितार्थं मन्यन्ते पुरुषा हि धनादृते ॥

jīvitaṁ saṁtyajanty eke dhanalobhaparā narāḥ । na jīvitārthaṁ manyante puruṣā hi dhanād r̥te ॥

पश्य तेषां कृपणतां पश्य तेषामबुद्धिताम् । अध्रुवे जीविते मोहादर्थतृष्णामुपाश्रिताः ॥

paśya teṣāṁ kr̥paṇatāṁ paśya teṣām abuddhitām । adhruve jīvite mohād arthatr̥ṣṇām upāśritāḥ ॥

संचये च विनाशान्ते मरणान्ते च जीविते । संयोगे विप्रयोगान्ते को नु विप्रणयेन्मनः ॥

saṁcaye ca vināśānte maraṇānte ca jīvite । saṁyoge viprayogānte ko nu vipraṇayen manaḥ ॥

धनं वा पुरुषं राजन्पुरुषो वा पुनर्धनम् । अवश्यं प्रजहात्येतत्तद्विद्वान्कोऽनुसंज्वरेत् ॥

dhanaṁ vā puruṣaṁ rājan puruṣo vā punar dhanam । avaśyaṁ prajahāty etat tad vidvān ko ’nusaṁjvaret ॥

अन्येषामपि नश्यन्ति सुहृदश्च धनानि च । पश्य बुद्ध्या मनुष्याणां राजन्नापदमात्मनः । नियच्छ यच्छ संयच्छ इन्द्रियाणि मनो गिरम् ॥

anyeṣām api naśyanti suhr̥daś ca dhanāni ca । paśya buddhyā manuṣyāṇāṁ rājann āpadam ātmanaḥ । niyaccha yaccha saṁyaccha indriyāṇi mano giram ॥

प्रतिषिद्धानवाप्येषु दुर्लभेष्वहितेषु च । प्रतिकृष्टेषु भावेषु व्यतिकृष्टेष्वसंभवे । प्रज्ञानतृप्तो विक्रान्तस्त्वद्विधो नानुशोचति ॥

pratiṣiddhān avāpyeṣu durlabheṣv ahiteṣu ca । pratikr̥ṣṭeṣu bhāveṣu vyatikr̥ṣṭeṣv asaṁbhave । prajñānatr̥pto vikrāntas tvadvidho nānuśocati ॥

अल्पमिच्छन्नचपलो मृदुर्दान्तः सुसंशितः । ब्रह्मचर्योपपन्नश्च त्वद्विधो नैव मुह्यति ॥

alpam icchann acapalo mr̥dur dāntaḥ susaṁśitaḥ । brahmacaryopapannaś ca tvadvidho naiva muhyati ॥

न त्वेव जाल्मीं कापालीं वृत्तिमेषितुमर्हसि । नृशंसवृत्तिं पापिष्ठां दुःखां कापुरुषोचिताम् ॥

na tv eva jālmīṁ kāpālīṁ vr̥ttim eṣitum arhasi । nr̥śaṁsavr̥ttiṁ pāpiṣṭhāṁ duḥkhāṁ kāpuruṣocitām ॥

अपि मूलफलाजीवो रमस्वैको महावने । वाग्यतः संगृहीतात्मा सर्वभूतदयान्वितः ॥

api mūlaphalājīvo ramasvaiko mahāvane । vāgyataḥ saṁgr̥hītātmā sarvabhūtadayānvitaḥ ॥

सदृशं पण्डितस्यैतदीषादन्तेन दन्तिना । यदेको रमतेऽरण्ये यच्चाप्यल्पेन तुष्यति ॥

sadr̥śaṁ paṇḍitasyaitad īṣādantena dantinā । yad eko ramate ’raṇye yac cāpy alpena tuṣyati ॥

महाह्रदः संक्षुभित आत्मनैव प्रसीदति । एतदेवंगतस्याहं सुखं पश्यामि केवलम् ॥

mahāhradaḥ saṁkṣubhita ātmanaiva prasīdati । etad evaṁgatasyāhaṁ sukhaṁ paśyāmi kevalam ॥

असंभवे श्रियो राजन्हीनस्य सचिवादिभिः । दैवे प्रतिनिविष्टे च किं श्रेयो मन्यते भवान् ॥

asaṁbhave śriyo rājan hīnasya sacivādibhiḥ । daive pratiniviṣṭe ca kiṁ śreyo manyate bhavān ॥