Adhyāya 101

युधिष्ठिर उवाच । यथा जयार्थिनः सेनां नयन्ति भरतर्षभ । ईषद्धर्मं प्रपीड्यापि तन्मे ब्रूहि पितामह ॥

yudhiṣṭhira uvāca । yathā jayārthinaḥ senāṁ nayanti bharatarṣabha । īṣad dharmaṁ prapīḍyāpi tan me brūhi pitāmaha ॥

भीष्म उवाच । सत्येन हि स्थिता धर्मा उपपत्त्या तथापरे । साध्वाचारतया केचित्तथैवौपयिका अपि । उपायधर्मान्वक्ष्यामि सिद्धार्थानर्थधर्मयोः ॥

bhīṣma uvāca । satyena hi sthitā dharmā upapattyā tathāpare । sādhvācāratayā ke cit tathaivaupayikā api । upāyadharmān vakṣyāmi siddhārthān arthadharmayoḥ ॥

निर्मर्यादा दस्यवस्तु भवन्ति परिपन्थिनः । तेषां प्रतिविघातार्थं प्रवक्ष्याम्यथ नैगमम् । कार्याणां संप्रसिद्ध्यर्थं तानुपायान्निबोध मे ॥

nirmaryādā dasyavas tu bhavanti paripanthinaḥ । teṣāṁ prativighātārthaṁ pravakṣyāmy atha naigamam । kāryāṇāṁ saṁprasiddhyarthaṁ tān upāyān nibodha me ॥

उभे प्रज्ञे वेदितव्ये ऋज्वी वक्रा च भारत । जानन्वक्रां न सेवेत प्रतिबाधेत चागताम् ॥

ubhe prajñe veditavye r̥jvī vakrā ca bhārata । jānan vakrāṁ na seveta pratibādheta cāgatām ॥

अमित्रा एव राजानं भेदेनोपचरन्त्युत । तां राजा निकृतिं जानन्यथामित्रान्प्रबाधते ॥

amitrā eva rājānaṁ bhedenopacaranty uta । tāṁ rājā nikr̥tiṁ jānan yathāmitrān prabādhate ॥

गजानां पार्श्वचर्माणि गोवृषाजगराणि च । शल्यकङ्कटलोहानि तनुत्राणि मतानि च ॥

gajānāṁ pārśvacarmāṇi govr̥ṣājagarāṇi ca । śalyakaṅkaṭalohāni tanutrāṇi matāni ca ॥

शितपीतानि शस्त्राणि संनाहाः पीतलोहिताः । नानारञ्जनरक्ताः स्युः पताकाः केतवश्च ते ॥

śitapītāni śastrāṇi saṁnāhāḥ pītalohitāḥ । nānārañjanaraktāḥ syuḥ patākāḥ ketavaś ca te ॥

ऋष्टयस्तोमराः खड्गा निशिताश्च परश्वधाः । फलकान्यथ चर्माणि प्रतिकल्प्यान्यनेकशः । अभिनीतानि शस्त्राणि योधाश्च कृतनिश्रमाः ॥

r̥ṣṭayas tomarāḥ khaḍgā niśitāś ca paraśvadhāḥ । phalakāny atha carmāṇi pratikalpyāny anekaśaḥ । abhinītāni śastrāṇi yodhāś ca kr̥taniśramāḥ ॥

चैत्र्यां वा मार्गशीर्ष्यां वा सेनायोगः प्रशस्यते । पक्वसस्या हि पृथिवी भवत्यम्बुमती तथा ॥

caitryāṁ vā mārgaśīrṣyāṁ vā senāyogaḥ praśasyate । pakvasasyā hi pr̥thivī bhavaty ambumatī tathā ॥

नैवातिशीतो नात्युष्णः कालो भवति भारत । तस्मात्तदा योजयेत परेषां व्यसनेषु वा । एतेषु योगाः सेनायाः प्रशस्ताः परबाधने ॥

naivātiśīto nātyuṣṇaḥ kālo bhavati bhārata । tasmāt tadā yojayeta pareṣāṁ vyasaneṣu vā । eteṣu yogāḥ senāyāḥ praśastāḥ parabādhane ॥

जलवांस्तृणवान्मार्गः समो गम्यः प्रशस्यते । चारैर्हि विहिताभ्यासः कुशलैर्वनगोचरैः ॥

jalavāṁs tr̥ṇavān mārgaḥ samo gamyaḥ praśasyate । cārair hi vihitābhyāsaḥ kuśalair vanagocaraiḥ ॥

नव्यारण्यैर्न शक्येत गन्तुं मृगगणैरिव । तस्मात्सर्वासु सेनासु योजयन्ति जयार्थिनः ॥

navyāraṇyair na śakyeta gantuṁ mr̥gagaṇair iva । tasmāt sarvāsu senāsu yojayanti jayārthinaḥ ॥

आवासस्तोयवान्दुर्गः पर्याकाशः प्रशस्यते । परेषामुपसर्पाणां प्रतिषेधस्तथा भवेत् ॥

āvāsas toyavān durgaḥ paryākāśaḥ praśasyate । pareṣām upasarpāṇāṁ pratiṣedhas tathā bhavet ॥

आकाशं तु वनाभ्याशे मन्यन्ते गुणवत्तरम् । बहुभिर्गुणजातैस्तु ये युद्धकुशला जनाः ॥

ākāśaṁ tu vanābhyāśe manyante guṇavattaram । bahubhir guṇajātais tu ye yuddhakuśalā janāḥ ॥

उपन्यासोऽपसर्पाणां पदातीनां च गूहनम् । अथ शत्रुप्रतीघातमापदर्थं परायणम् ॥

upanyāso ’pasarpāṇāṁ padātīnāṁ ca gūhanam । atha śatrupratīghātam āpadarthaṁ parāyaṇam ॥

सप्तर्षीन्पृष्ठतः कृत्वा युध्येरन्नचला इव । अनेन विधिना राजञ्जिगीषेतापि दुर्जयान् ॥

saptarṣīn pr̥ṣṭhataḥ kr̥tvā yudhyerann acalā iva । anena vidhinā rājañ jigīṣetāpi durjayān ॥

यतो वायुर्यतः सूर्यो यतः शुक्रस्ततो जयः । पूर्वं पूर्वं ज्याय एषां संनिपाते युधिष्ठिर ॥

yato vāyur yataḥ sūryo yataḥ śukras tato jayaḥ । pūrvaṁ pūrvaṁ jyāya eṣāṁ saṁnipāte yudhiṣṭhira ॥

अकर्दमामनुदकाममर्यादामलोष्टकाम् । अश्वभूमिं प्रशंसन्ति ये युद्धकुशला जनाः ॥

akardamām anudakām amaryādām aloṣṭakām । aśvabhūmiṁ praśaṁsanti ye yuddhakuśalā janāḥ ॥

समा निरुदकाकाशा रथभूमिः प्रशस्यते । नीचद्रुमा महाकक्षा सोदका हस्तियोधिनाम् ॥

samā nirudakākāśā rathabhūmiḥ praśasyate । nīcadrumā mahākakṣā sodakā hastiyodhinām ॥

बहुदुर्गा महावृक्षा वेत्रवेणुभिरास्तृता । पदातीनां क्षमा भूमिः पर्वतोपवनानि च ॥

bahudurgā mahāvr̥kṣā vetraveṇubhir āstr̥tā । padātīnāṁ kṣamā bhūmiḥ parvatopavanāni ca ॥

पदातिबहुला सेना दृढा भवति भारत । रथाश्वबहुला सेना सुदिनेषु प्रशस्यते ॥

padātibahulā senā dr̥ḍhā bhavati bhārata । rathāśvabahulā senā sudineṣu praśasyate ॥

पदातिनागबहुला प्रावृट्काले प्रशस्यते । गुणानेतान्प्रसंख्याय देशकालौ प्रयोजयेत् ॥

padātināgabahulā prāvr̥ṭkāle praśasyate । guṇān etān prasaṁkhyāya deśakālau prayojayet ॥

एवं संचिन्त्य यो याति तिथिनक्षत्रपूजितः । विजयं लभते नित्यं सेनां सम्यक्प्रयोजयन् ॥

evaṁ saṁcintya yo yāti tithinakṣatrapūjitaḥ । vijayaṁ labhate nityaṁ senāṁ samyak prayojayan ॥

प्रसुप्तांस्तृषिताञ्श्रान्तान्प्रकीर्णान्नाभिघातयेत् । मोक्षे प्रयाणे चलने पानभोजनकालयोः ॥

prasuptāṁs tr̥ṣitāñ śrāntān prakīrṇān nābhighātayet । mokṣe prayāṇe calane pānabhojanakālayoḥ ॥

अतिक्षिप्तान्व्यतिक्षिप्तान्विहतान्प्रतनूकृतान् । सुविस्रम्भान्कृतारम्भानुपन्यासप्रतापितान् । बहिश्चरानुपन्यासान्कृत्वा वेश्मानुसारिणः ॥

atikṣiptān vyatikṣiptān vihatān pratanūkr̥tān । suvisrambhān kr̥tārambhān upanyāsapratāpitān । bahiścarān upanyāsān kr̥tvā veśmānusāriṇaḥ ॥

पारंपर्यागते द्वारे ये केचिदनुवर्तिनः । परिचर्यावरोद्धारो ये च केचन वल्गिनः ॥

pāraṁparyāgate dvāre ye ke cid anuvartinaḥ । paricaryāvaroddhāro ye ca ke cana valginaḥ ॥

अनीकं ये प्रभिन्दन्ति भिन्नं ये स्थगयन्ति च । समानाशनपानास्ते कार्या द्विगुणवेतनाः ॥

anīkaṁ ye prabhindanti bhinnaṁ ye sthagayanti ca । samānāśanapānās te kāryā dviguṇavetanāḥ ॥

दशाधिपतयः कार्याः शताधिपतयस्तथा । तेषां सहस्राधिपतिं कुर्याच्छूरमतन्द्रितम् ॥

daśādhipatayaḥ kāryāḥ śatādhipatayas tathā । teṣāṁ sahasrādhipatiṁ kuryāc chūram atandritam ॥

यथामुख्यं संनिपात्य वक्तव्याः स्म शपामहे । यथा जयार्थं संग्रामे न जह्याम परस्परम् ॥

yathāmukhyaṁ saṁnipātya vaktavyāḥ sma śapāmahe । yathā jayārthaṁ saṁgrāme na jahyāma parasparam ॥

इहैव ते निवर्तन्तां ये नः केचन भीरवः । न घातयेयुः प्रदरं कुर्वाणास्तुमुले सति ॥

ihaiva te nivartantāṁ ye naḥ ke cana bhīravaḥ । na ghātayeyuḥ pradaraṁ kurvāṇās tumule sati ॥

आत्मानं च स्वपक्षं च पलायन्हन्ति संयुगे । द्रव्यनाशो वधोऽकीर्तिरयशश्च पलायने ॥

ātmānaṁ ca svapakṣaṁ ca palāyan hanti saṁyuge । dravyanāśo vadho ’kīrtir ayaśaś ca palāyane ॥

अमनोज्ञासुखा वाचः पुरुषस्य पलायतः । प्रतिस्पन्दौष्ठदन्तस्य न्यस्तसर्वायुधस्य च ॥

amanojñāsukhā vācaḥ puruṣasya palāyataḥ । pratispandauṣṭhadantasya nyastasarvāyudhasya ca ॥

हित्वा पलायमानस्य सहायान्प्राणसंशये । अमित्रैरनुबद्धस्य द्विषतामस्तु नस्तथा ॥

hitvā palāyamānasya sahāyān prāṇasaṁśaye । amitrair anubaddhasya dviṣatām astu nas tathā ॥

मनुष्यापसदा ह्येते ये भवन्ति पराङ्मुखाः । राशिवर्धनमात्रास्ते नैव ते प्रेत्य नो इह ॥

manuṣyāpasadā hy ete ye bhavanti parāṅmukhāḥ । rāśivardhanamātrās te naiva te pretya no iha ॥

अमित्रा हृष्टमनसः प्रत्युद्यान्ति पलायिनम् । जयिनं सुहृदस्तात वन्दनैर्मङ्गलेन च ॥

amitrā hr̥ṣṭamanasaḥ pratyudyānti palāyinam । jayinaṁ suhr̥das tāta vandanair maṅgalena ca ॥

यस्य स्म व्यसने राजन्ननुमोदन्ति शत्रवः । तदसह्यतरं दुःखमहं मन्ये वधादपि ॥

yasya sma vyasane rājann anumodanti śatravaḥ । tad asahyataraṁ duḥkham ahaṁ manye vadhād api ॥

श्रियं जानीत धर्मस्य मूलं सर्वसुखस्य च । सा भीरूणां परान्याति शूरस्तामधिगच्छति ॥

śriyaṁ jānīta dharmasya mūlaṁ sarvasukhasya ca । sā bhīrūṇāṁ parān yāti śūras tām adhigacchati ॥

ते वयं स्वर्गमिच्छन्तः संग्रामे त्यक्तजीविताः । जयन्तो वध्यमाना वा प्राप्तुमर्हाम सद्गतिम् ॥

te vayaṁ svargam icchantaḥ saṁgrāme tyaktajīvitāḥ । jayanto vadhyamānā vā prāptum arhāma sadgatim ॥

एवं संशप्तशपथाः समभित्यक्तजीविताः । अमित्रवाहिनीं वीराः संप्रगाहन्त्यभीरवः ॥

evaṁ saṁśaptaśapathāḥ samabhityaktajīvitāḥ । amitravāhinīṁ vīrāḥ saṁpragāhanty abhīravaḥ ॥

अग्रतः पुरुषानीकमसिचर्मवतां भवेत् । पृष्ठतः शकटानीकं कलत्रं मध्यतस्तथा ॥

agrataḥ puruṣānīkam asicarmavatāṁ bhavet । pr̥ṣṭhataḥ śakaṭānīkaṁ kalatraṁ madhyatas tathā ॥

परेषां प्रतिघातार्थं पदातीनां च गूहनम् । अपि ह्यस्मिन्परे गृद्धा भवेयुर्ये पुरोगमाः ॥

pareṣāṁ pratighātārthaṁ padātīnāṁ ca gūhanam । api hy asmin pare gr̥ddhā bhaveyur ye purogamāḥ ॥

ये पुरस्तादभिमताः सत्त्ववन्तो मनस्विनः । ते पूर्वमभिवर्तेरंस्तानन्वगितरे जनाः ॥

ye purastād abhimatāḥ sattvavanto manasvinaḥ । te pūrvam abhivarteraṁs tān anvag itare janāḥ ॥

अपि चोद्धर्षणं कार्यं भीरूणामपि यत्नतः । स्कन्धदर्शनमात्रं तु तिष्ठेयुर्वा समीपतः ॥

api coddharṣaṇaṁ kāryaṁ bhīrūṇām api yatnataḥ । skandhadarśanamātraṁ tu tiṣṭheyur vā samīpataḥ ॥

संहतान्योधयेदल्पान्कामं विस्तारयेद्बहून् । सूचीमुखमनीकं स्यादल्पानां बहुभिः सह ॥

saṁhatān yodhayed alpān kāmaṁ vistārayed bahūn । sūcīmukham anīkaṁ syād alpānāṁ bahubhiḥ saha ॥

संप्रयुद्धे प्रहृष्टे वा सत्यं वा यदि वानृतम् । प्रगृह्य बाहून्क्रोशेत भग्ना भग्नाः परा इति ॥

saṁprayuddhe prahr̥ṣṭe vā satyaṁ vā yadi vānr̥tam । pragr̥hya bāhūn krośeta bhagnā bhagnāḥ parā iti ॥

आगतं नो मित्रबलं प्रहरध्वमभीतवत् । शब्दवन्तोऽनुधावेयुः कुर्वन्तो भैरवं रवम् ॥

āgataṁ no mitrabalaṁ praharadhvam abhītavat । śabdavanto ’nudhāveyuḥ kurvanto bhairavaṁ ravam ॥

क्ष्वेडाः किलकिलाः शङ्खाः क्रकचा गोविषाणिकान् । भेरीमृदङ्गपणवान्नादयेयुश्च कुञ्जरान् ॥

kṣveḍāḥ kilakilāḥ śaṅkhāḥ krakacā goviṣāṇikān । bherīmr̥daṅgapaṇavān nādayeyuś ca kuñjarān ॥