Adhyāya 47

वैशंपायन उवाच । ततस्तीर्थवरं रामो ययौ बदरपाचनम् । तपस्विसिद्धचरितं यत्र कन्या धृतव्रता ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tatas tīrthavaraṁ rāmo yayau badarapācanam । tapasvisiddhacaritaṁ yatra kanyā dhr̥tavratā ॥

भरद्वाजस्य दुहिता रूपेणाप्रतिमा भुवि । स्रुचावती नाम विभो कुमारी ब्रह्मचारिणी ॥

bharadvājasya duhitā rūpeṇāpratimā bhuvi । srucāvatī nāma vibho kumārī brahmacāriṇī ॥

तपश्चचार सात्युग्रं नियमैर्बहुभिर्नृप । भर्ता मे देवराजः स्यादिति निश्चित्य भामिनी ॥

tapaś cacāra sātyugraṁ niyamair bahubhir nr̥pa । bhartā me devarājaḥ syād iti niścitya bhāminī ॥

समास्तस्या व्यतिक्रान्ता बह्व्यः कुरुकुलोद्वह । चरन्त्या नियमांस्तांस्तान्स्त्रीभिस्तीव्रान्सुदुश्चरान् ॥

samās tasyā vyatikrāntā bahvyaḥ kurukulodvaha । carantyā niyamāṁs tāṁs tān strībhis tīvrān suduścarān ॥

तस्यास्तु तेन वृत्तेन तपसा च विशां पते । भक्त्या च भगवान्प्रीतः परया पाकशासनः ॥

tasyās tu tena vr̥ttena tapasā ca viśāṁ pate । bhaktyā ca bhagavān prītaḥ parayā pākaśāsanaḥ ॥

आजगामाश्रमं तस्यास्त्रिदशाधिपतिः प्रभुः । आस्थाय रूपं विप्रर्षेर्वसिष्ठस्य महात्मनः ॥

ājagāmāśramaṁ tasyās tridaśādhipatiḥ prabhuḥ । āsthāya rūpaṁ viprarṣer vasiṣṭhasya mahātmanaḥ ॥

सा तं दृष्ट्वोग्रतपसं वसिष्ठं तपतां वरम् । आचारैर्मुनिभिर्दृष्टैः पूजयामास भारत ॥

sā taṁ dr̥ṣṭvogratapasaṁ vasiṣṭhaṁ tapatāṁ varam । ācārair munibhir dr̥ṣṭaiḥ pūjayām āsa bhārata ॥

उवाच नियमज्ञा च कल्याणी सा प्रियंवदा । भगवन्मुनिशार्दूल किमाज्ञापयसि प्रभो ॥

uvāca niyamajñā ca kalyāṇī sā priyaṁvadā । bhagavan muniśārdūla kim ājñāpayasi prabho ॥

सर्वमद्य यथाशक्ति तव दास्यामि सुव्रत । शक्रभक्त्या तु ते पाणिं न दास्यामि कथंचन ॥

sarvam adya yathāśakti tava dāsyāmi suvrata । śakrabhaktyā tu te pāṇiṁ na dāsyāmi kathaṁ cana ॥

व्रतैश्च नियमैश्चैव तपसा च तपोधन । शक्रस्तोषयितव्यो वै मया त्रिभुवनेश्वरः ॥

vrataiś ca niyamaiś caiva tapasā ca tapodhana । śakras toṣayitavyo vai mayā tribhuvaneśvaraḥ ॥

इत्युक्तो भगवान्देवः स्मयन्निव निरीक्ष्य ताम् । उवाच नियमज्ञां तां सान्त्वयन्निव भारत ॥

ity ukto bhagavān devaḥ smayann iva nirīkṣya tām । uvāca niyamajñāṁ tāṁ sāntvayann iva bhārata ॥

उग्रं तपश्चरसि वै विदिता मेऽसि सुव्रते । यदर्थमयमारम्भस्तव कल्याणि हृद्गतः ॥

ugraṁ tapaś carasi vai viditā me ’si suvrate । yadartham ayam ārambhas tava kalyāṇi hr̥dgataḥ ॥

तच्च सर्वं यथाभूतं भविष्यति वरानने । तपसा लभ्यते सर्वं सर्वं तपसि तिष्ठति ॥

tac ca sarvaṁ yathābhūtaṁ bhaviṣyati varānane । tapasā labhyate sarvaṁ sarvaṁ tapasi tiṣṭhati ॥

यानि स्थानानि दिव्यानि विबुधानां शुभानने । तपसा तानि प्राप्यानि तपोमूलं महत्सुखम् ॥

yāni sthānāni divyāni vibudhānāṁ śubhānane । tapasā tāni prāpyāni tapomūlaṁ mahat sukham ॥

इह कृत्वा तपो घोरं देहं संन्यस्य मानवाः । देवत्वं यान्ति कल्याणि शृणु चेदं वचो मम ॥

iha kr̥tvā tapo ghoraṁ dehaṁ saṁnyasya mānavāḥ । devatvaṁ yānti kalyāṇi śr̥ṇu cedaṁ vaco mama ॥

पचस्वैतानि सुभगे बदराणि शुभव्रते । पचेत्युक्त्वा स भगवाञ्जगाम बलसूदनः ॥

pacasvaitāni subhage badarāṇi śubhavrate । pacety uktvā sa bhagavāñ jagāma balasūdanaḥ ॥

आमन्त्र्य तां तु कल्याणीं ततो जप्यं जजाप सः । अविदूरे ततस्तस्मादाश्रमात्तीर्थ उत्तमे । इन्द्रतीर्थे महाराज त्रिषु लोकेषु विश्रुते ॥

āmantrya tāṁ tu kalyāṇīṁ tato japyaṁ jajāpa saḥ । avidūre tatas tasmād āśramāt tīrtha uttame । indratīrthe mahārāja triṣu lokeṣu viśrute ॥

तस्या जिज्ञासनार्थं स भगवान्पाकशासनः । बदराणामपचनं चकार विबुधाधिपः ॥

tasyā jijñāsanārthaṁ sa bhagavān pākaśāsanaḥ । badarāṇām apacanaṁ cakāra vibudhādhipaḥ ॥

ततः स प्रयता राजन्वाग्यता विगतक्लमा । तत्परा शुचिसंवीता पावके समधिश्रयत् । अपचद्राजशार्दूल बदराणि महाव्रता ॥

tataḥ sa prayatā rājan vāgyatā vigataklamā । tatparā śucisaṁvītā pāvake samadhiśrayat । apacad rājaśārdūla badarāṇi mahāvratā ॥

तस्याः पचन्त्याः सुमहान्कालोऽगात्पुरुषर्षभ । न च स्म तान्यपच्यन्त दिनं च क्षयमभ्यगात् ॥

tasyāḥ pacantyāḥ sumahān kālo ’gāt puruṣarṣabha । na ca sma tāny apacyanta dinaṁ ca kṣayam abhyagāt ॥

हुताशनेन दग्धश्च यस्तस्याः काष्ठसंचयः । अकाष्ठमग्निं सा दृष्ट्वा स्वशरीरमथादहत् ॥

hutāśanena dagdhaś ca yas tasyāḥ kāṣṭhasaṁcayaḥ । akāṣṭham agniṁ sā dr̥ṣṭvā svaśarīram athādahat ॥

पादौ प्रक्षिप्य सा पूर्वं पावके चारुदर्शना । दग्धौ दग्धौ पुनः पादावुपावर्तयतानघा ॥

pādau prakṣipya sā pūrvaṁ pāvake cārudarśanā । dagdhau dagdhau punaḥ pādāv upāvartayatānaghā ॥

चरणौ दह्यमानौ च नाचिन्तयदनिन्दिता । दुःखं कमलपत्राक्षी महर्षेः प्रियकाम्यया ॥

caraṇau dahyamānau ca nācintayad aninditā । duḥkhaṁ kamalapatrākṣī maharṣeḥ priyakāmyayā ॥

अथ तत्कर्म दृष्ट्वास्याः प्रीतस्त्रिभुवनेश्वरः । ततः संदर्शयामास कन्यायै रूपमात्मनः ॥

atha tat karma dr̥ṣṭvāsyāḥ prītas tribhuvaneśvaraḥ । tataḥ saṁdarśayām āsa kanyāyai rūpam ātmanaḥ ॥

उवाच च सुरश्रेष्ठस्तां कन्यां सुदृढव्रताम् । प्रीतोऽस्मि ते शुभे भक्त्या तपसा नियमेन च ॥

uvāca ca suraśreṣṭhas tāṁ kanyāṁ sudr̥ḍhavratām । prīto ’smi te śubhe bhaktyā tapasā niyamena ca ॥

तस्माद्योऽभिमतः कामः स ते संपत्स्यते शुभे । देहं त्यक्त्वा महाभागे त्रिदिवे मयि वत्स्यसि ॥

tasmād yo ’bhimataḥ kāmaḥ sa te saṁpatsyate śubhe । dehaṁ tyaktvā mahābhāge tridive mayi vatsyasi ॥

इदं च ते तीर्थवरं स्थिरं लोके भविष्यति । सर्वपापापहं सुभ्रु नाम्ना बदरपाचनम् । विख्यातं त्रिषु लोकेषु ब्रह्मर्षिभिरभिप्लुतम् ॥

idaṁ ca te tīrthavaraṁ sthiraṁ loke bhaviṣyati । sarvapāpāpahaṁ subhru nāmnā badarapācanam । vikhyātaṁ triṣu lokeṣu brahmarṣibhir abhiplutam ॥

अस्मिन्खलु महाभागे शुभे तीर्थवरे पुरा । त्यक्त्वा सप्तर्षयो जग्मुर्हिमवन्तमरुन्धतीम् ॥

asmin khalu mahābhāge śubhe tīrthavare purā । tyaktvā saptarṣayo jagmur himavantam arundhatīm ॥

ततस्ते वै महाभागा गत्वा तत्र सुसंशिताः । वृत्त्यर्थं फलमूलानि समाहर्तुं ययुः किल ॥

tatas te vai mahābhāgā gatvā tatra susaṁśitāḥ । vr̥ttyarthaṁ phalamūlāni samāhartuṁ yayuḥ kila ॥

तेषां वृत्त्यर्थिनां तत्र वसतां हिमवद्वने । अनावृष्टिरनुप्राप्ता तदा द्वादशवार्षिकी ॥

teṣāṁ vr̥ttyarthināṁ tatra vasatāṁ himavadvane । anāvr̥ṣṭir anuprāptā tadā dvādaśavārṣikī ॥

ते कृत्वा चाश्रमं तत्र न्यवसन्त तपस्विनः । अरुन्धत्यपि कल्याणी तपोनित्याभवत्तदा ॥

te kr̥tvā cāśramaṁ tatra nyavasanta tapasvinaḥ । arundhaty api kalyāṇī taponityābhavat tadā ॥

अरुन्धतीं ततो दृष्ट्वा तीव्रं नियममास्थिताम् । अथागमत्त्रिनयनः सुप्रीतो वरदस्तदा ॥

arundhatīṁ tato dr̥ṣṭvā tīvraṁ niyamam āsthitām । athāgamat trinayanaḥ suprīto varadas tadā ॥

ब्राह्मं रूपं ततः कृत्वा महादेवो महायशाः । तामभ्येत्याब्रवीद्देवो भिक्षामिच्छाम्यहं शुभे ॥

brāhmaṁ rūpaṁ tataḥ kr̥tvā mahādevo mahāyaśāḥ । tām abhyetyābravīd devo bhikṣām icchāmy ahaṁ śubhe ॥

प्रत्युवाच ततः सा तं ब्राह्मणं चारुदर्शना । क्षीणोऽन्नसंचयो विप्र बदराणीह भक्षय । ततोऽब्रवीन्महादेवः पचस्वैतानि सुव्रते ॥

pratyuvāca tataḥ sā taṁ brāhmaṇaṁ cārudarśanā । kṣīṇo ’nnasaṁcayo vipra badarāṇīha bhakṣaya । tato ’bravīn mahādevaḥ pacasvaitāni suvrate ॥

इत्युक्ता सापचत्तानि ब्राह्मणप्रियकाम्यया । अधिश्रित्य समिद्धेऽग्नौ बदराणि यशस्विनी ॥

ity uktā sāpacat tāni brāhmaṇapriyakāmyayā । adhiśritya samiddhe ’gnau badarāṇi yaśasvinī ॥

दिव्या मनोरमाः पुण्याः कथाः शुश्राव सा तदा । अतीता सा त्वनावृष्टिर्घोरा द्वादशवार्षिकी ॥

divyā manoramāḥ puṇyāḥ kathāḥ śuśrāva sā tadā । atītā sā tv anāvr̥ṣṭir ghorā dvādaśavārṣikī ॥

अनश्नन्त्याः पचन्त्याश्च शृण्वन्त्याश्च कथाः शुभाः । अहःसमः स तस्यास्तु कालोऽतीतः सुदारुणः ॥

anaśnantyāḥ pacantyāś ca śr̥ṇvantyāś ca kathāḥ śubhāḥ । ahaḥsamaḥ sa tasyās tu kālo ’tītaḥ sudāruṇaḥ ॥

ततस्ते मुनयः प्राप्ताः फलान्यादाय पर्वतात् । ततः स भगवान्प्रीतः प्रोवाचारुन्धतीं तदा ॥

tatas te munayaḥ prāptāḥ phalāny ādāya parvatāt । tataḥ sa bhagavān prītaḥ provācārundhatīṁ tadā ॥

उपसर्पस्व धर्मज्ञे यथापूर्वमिमानृषीन् । प्रीतोऽस्मि तव धर्मज्ञे तपसा नियमेन च ॥

upasarpasva dharmajñe yathāpūrvam imān r̥ṣīn । prīto ’smi tava dharmajñe tapasā niyamena ca ॥

ततः संदर्शयामास स्वरूपं भगवान्हरः । ततोऽब्रवीत्तदा तेभ्यस्तस्यास्तच्चरितं महत् ॥

tataḥ saṁdarśayām āsa svarūpaṁ bhagavān haraḥ । tato ’bravīt tadā tebhyas tasyās tac caritaṁ mahat ॥

भवद्भिर्हिमवत्पृष्ठे यत्तपः समुपार्जितम् । अस्याश्च यत्तपो विप्रा न समं तन्मतं मम ॥

bhavadbhir himavatpr̥ṣṭhe yat tapaḥ samupārjitam । asyāś ca yat tapo viprā na samaṁ tan mataṁ mama ॥

अनया हि तपस्विन्या तपस्तप्तं सुदुश्चरम् । अनश्नन्त्या पचन्त्या च समा द्वादश पारिताः ॥

anayā hi tapasvinyā tapas taptaṁ suduścaram । anaśnantyā pacantyā ca samā dvādaśa pāritāḥ ॥

ततः प्रोवाच भगवांस्तामेवारुन्धतीं पुनः । वरं वृणीष्व कल्याणि यत्तेऽभिलषितं हृदि ॥

tataḥ provāca bhagavāṁs tām evārundhatīṁ punaḥ । varaṁ vr̥ṇīṣva kalyāṇi yat te ’bhilaṣitaṁ hr̥di ॥

साब्रवीत्पृथुताम्राक्षी देवं सप्तर्षिसंसदि । भगवान्यदि मे प्रीतस्तीर्थं स्यादिदमुत्तमम् । सिद्धदेवर्षिदयितं नाम्ना बदरपाचनम् ॥

sābravīt pr̥thutāmrākṣī devaṁ saptarṣisaṁsadi । bhagavān yadi me prītas tīrthaṁ syād idam uttamam । siddhadevarṣidayitaṁ nāmnā badarapācanam ॥

तथास्मिन्देवदेवेश त्रिरात्रमुषितः शुचिः । प्राप्नुयादुपवासेन फलं द्वादशवार्षिकम् । एवमस्त्विति तां चोक्त्वा हरो यातस्तदा दिवम् ॥

tathāsmin devadeveśa trirātram uṣitaḥ śuciḥ । prāpnuyād upavāsena phalaṁ dvādaśavārṣikam । evam astv iti tāṁ coktvā haro yātas tadā divam ॥

ऋषयो विस्मयं जग्मुस्तां दृष्ट्वा चाप्यरुन्धतीम् । अश्रान्तां चाविवर्णां च क्षुत्पिपासासहां सतीम् ॥

r̥ṣayo vismayaṁ jagmus tāṁ dr̥ṣṭvā cāpy arundhatīm । aśrāntāṁ cāvivarṇāṁ ca kṣutpipāsāsahāṁ satīm ॥

एवं सिद्धिः परा प्राप्ता अरुन्धत्या विशुद्धया । यथा त्वया महाभागे मदर्थं संशितव्रते ॥

evaṁ siddhiḥ parā prāptā arundhatyā viśuddhayā । yathā tvayā mahābhāge madarthaṁ saṁśitavrate ॥

विशेषो हि त्वया भद्रे व्रते ह्यस्मिन्समर्पितः । तथा चेदं ददाम्यद्य नियमेन सुतोषितः ॥

viśeṣo hi tvayā bhadre vrate hy asmin samarpitaḥ । tathā cedaṁ dadāmy adya niyamena sutoṣitaḥ ॥

विशेषं तव कल्याणि प्रयच्छामि वरं वरे । अरुन्धत्या वरस्तस्या यो दत्तो वै महात्मना ॥

viśeṣaṁ tava kalyāṇi prayacchāmi varaṁ vare । arundhatyā varas tasyā yo datto vai mahātmanā ॥

तस्य चाहं प्रसादेन तव कल्याणि तेजसा । प्रवक्ष्याम्यपरं भूयो वरमत्र यथाविधि ॥

tasya cāhaṁ prasādena tava kalyāṇi tejasā । pravakṣyāmy aparaṁ bhūyo varam atra yathāvidhi ॥

यस्त्वेकां रजनीं तीर्थे वत्स्यते सुसमाहितः । स स्नात्वा प्राप्स्यते लोकान्देहन्यासाच्च दुर्लभान् ॥

yas tv ekāṁ rajanīṁ tīrthe vatsyate susamāhitaḥ । sa snātvā prāpsyate lokān dehanyāsāc ca durlabhān ॥

इत्युक्त्वा भगवान्देवः सहस्राक्षः प्रतापवान् । स्रुचावतीं ततः पुण्यां जगाम त्रिदिवं पुनः ॥

ity uktvā bhagavān devaḥ sahasrākṣaḥ pratāpavān । srucāvatīṁ tataḥ puṇyāṁ jagāma tridivaṁ punaḥ ॥

गते वज्रधरे राजंस्तत्र वर्षं पपात ह । पुष्पाणां भरतश्रेष्ठ दिव्यानां दिव्यगन्धिनाम् ॥

gate vajradhare rājaṁs tatra varṣaṁ papāta ha । puṣpāṇāṁ bharataśreṣṭha divyānāṁ divyagandhinām ॥

नेदुर्दुन्दुभयश्चापि समन्तात्सुमहास्वनाः । मारुतश्च ववौ युक्त्या पुण्यगन्धो विशां पते ॥

nedur dundubhayaś cāpi samantāt sumahāsvanāḥ । mārutaś ca vavau yuktyā puṇyagandho viśāṁ pate ॥

उत्सृज्य तु शुभं देहं जगामेन्द्रस्य भार्यताम् । तपसोग्रेण सा लब्ध्वा तेन रेमे सहाच्युत ॥

utsr̥jya tu śubhaṁ dehaṁ jagāmendrasya bhāryatām । tapasogreṇa sā labdhvā tena reme sahācyuta ॥

जनमेजय उवाच । का तस्या भगवन्माता क्व संवृद्धा च शोभना । श्रोतुमिच्छाम्यहं ब्रह्मन्परं कौतूहलं हि मे ॥

janamejaya uvāca । kā tasyā bhagavan mātā kva saṁvr̥ddhā ca śobhanā । śrotum icchāmy ahaṁ brahman paraṁ kautūhalaṁ hi me ॥

वैशंपायन उवाच । भारद्वाजस्य विप्रर्षेः स्कन्नं रेतो महात्मनः । दृष्ट्वाप्सरसमायान्तीं घृताचीं पृथुलोचनाम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । bhāradvājasya viprarṣeḥ skannaṁ reto mahātmanaḥ । dr̥ṣṭvāpsarasam āyāntīṁ ghr̥tācīṁ pr̥thulocanām ॥

स तु जग्राह तद्रेतः करेण जपतां वरः । तदावपत्पर्णपुटे तत्र सा संभवच्छुभा ॥

sa tu jagrāha tad retaḥ kareṇa japatāṁ varaḥ । tadāvapat parṇapuṭe tatra sā saṁbhavac chubhā ॥

तस्यास्तु जातकर्मादि कृत्वा सर्वं तपोधनः । नाम चास्याः स कृतवान्भारद्वाजो महामुनिः ॥

tasyās tu jātakarmādi kr̥tvā sarvaṁ tapodhanaḥ । nāma cāsyāḥ sa kr̥tavān bhāradvājo mahāmuniḥ ॥

स्रुचावतीति धर्मात्मा तदर्षिगणसंसदि । स च तामाश्रमे न्यस्य जगाम हिमवद्वनम् ॥

srucāvatīti dharmātmā tadarṣigaṇasaṁsadi । sa ca tām āśrame nyasya jagāma himavadvanam ॥

तत्राप्युपस्पृश्य महानुभावो; वसूनि दत्त्वा च महाद्विजेभ्यः । जगाम तीर्थं सुसमाहितात्मा; शक्रस्य वृष्णिप्रवरस्तदानीम् ॥

tatrāpy upaspr̥śya mahānubhāvo; vasūni dattvā ca mahādvijebhyaḥ । jagāma tīrthaṁ susamāhitātmā; śakrasya vr̥ṣṇipravaras tadānīm ॥