Adhyāya 45

वैशंपायन उवाच । शृणु मातृगणान्राजन्कुमारानुचरानिमान् । कीर्त्यमानान्मया वीर सपत्नगणसूदनान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śr̥ṇu mātr̥gaṇān rājan kumārānucarān imān । kīrtyamānān mayā vīra sapatnagaṇasūdanān ॥

यशस्विनीनां मातॄणां शृणु नामानि भारत । याभिर्व्याप्तास्त्रयो लोकाः कल्याणीभिश्चराचराः ॥

yaśasvinīnāṁ mātr̥̄ṇāṁ śr̥ṇu nāmāni bhārata । yābhir vyāptās trayo lokāḥ kalyāṇībhiś carācarāḥ ॥

प्रभावती विशालाक्षी पलिता गोनसी तथा । श्रीमती बहुला चैव तथैव बहुपुत्रिका ॥

prabhāvatī viśālākṣī palitā gonasī tathā । śrīmatī bahulā caiva tathaiva bahuputrikā ॥

अप्सुजाता च गोपाली बृहदम्बालिका तथा । जयावती मालतिका ध्रुवरत्ना भयंकरी ॥

apsujātā ca gopālī br̥hadambālikā tathā । jayāvatī mālatikā dhruvaratnā bhayaṁkarī ॥

वसुदामा सुदामा च विशोका नन्दिनी तथा । एकचूडा महाचूडा चक्रनेमिश्च भारत ॥

vasudāmā sudāmā ca viśokā nandinī tathā । ekacūḍā mahācūḍā cakranemiś ca bhārata ॥

उत्तेजनी जयत्सेना कमलाक्ष्यथ शोभना । शत्रुंजया तथा चैव क्रोधना शलभी खरी ॥

uttejanī jayatsenā kamalākṣy atha śobhanā । śatruṁjayā tathā caiva krodhanā śalabhī kharī ॥

माधवी शुभवक्त्रा च तीर्थनेमिश्च भारत । गीतप्रिया च कल्याणी कद्रुला चामिताशना ॥

mādhavī śubhavaktrā ca tīrthanemiś ca bhārata । gītapriyā ca kalyāṇī kadrulā cāmitāśanā ॥

मेघस्वना भोगवती सुभ्रूश्च कनकावती । अलाताक्षी वीर्यवती विद्युज्जिह्वा च भारत ॥

meghasvanā bhogavatī subhrūś ca kanakāvatī । alātākṣī vīryavatī vidyujjihvā ca bhārata ॥

पद्मावती सुनक्षत्रा कन्दरा बहुयोजना । संतानिका च कौरव्य कमला च महाबला ॥

padmāvatī sunakṣatrā kandarā bahuyojanā । saṁtānikā ca kauravya kamalā ca mahābalā ॥

सुदामा बहुदामा च सुप्रभा च यशस्विनी । नृत्यप्रिया च राजेन्द्र शतोलूखलमेखला ॥

sudāmā bahudāmā ca suprabhā ca yaśasvinī । nr̥tyapriyā ca rājendra śatolūkhalamekhalā ॥

शतघण्टा शतानन्दा भगनन्दा च भामिनी । वपुष्मती चन्द्रशीता भद्रकाली च भारत ॥

śataghaṇṭā śatānandā bhaganandā ca bhāminī । vapuṣmatī candraśītā bhadrakālī ca bhārata ॥

संकारिका निष्कुटिका भ्रमा चत्वरवासिनी । सुमङ्गला स्वस्तिमती वृद्धिकामा जयप्रिया ॥

saṁkārikā niṣkuṭikā bhramā catvaravāsinī । sumaṅgalā svastimatī vr̥ddhikāmā jayapriyā ॥

धनदा सुप्रसादा च भवदा च जलेश्वरी । एडी भेडी समेडी च वेतालजननी तथा । कण्डूतिः कालिका चैव देवमित्रा च भारत ॥

dhanadā suprasādā ca bhavadā ca jaleśvarī । eḍī bheḍī sameḍī ca vetālajananī tathā । kaṇḍūtiḥ kālikā caiva devamitrā ca bhārata ॥

लम्बसी केतकी चैव चित्रसेना तथा बला । कुक्कुटिका शङ्खनिका तथा जर्जरिका नृप ॥

lambasī ketakī caiva citrasenā tathā balā । kukkuṭikā śaṅkhanikā tathā jarjarikā nr̥pa ॥

कुण्डारिका कोकलिका कण्डरा च शतोदरी । उत्क्राथिनी जरेणा च महावेगा च कङ्कणा ॥

kuṇḍārikā kokalikā kaṇḍarā ca śatodarī । utkrāthinī jareṇā ca mahāvegā ca kaṅkaṇā ॥

मनोजवा कण्टकिनी प्रघसा पूतना तथा । खशया चुर्व्युटिर्वामा क्रोशनाथ तडित्प्रभा ॥

manojavā kaṇṭakinī praghasā pūtanā tathā । khaśayā curvyuṭir vāmā krośanātha taḍitprabhā ॥

मण्डोदरी च तुण्डा च कोटरा मेघवासिनी । सुभगा लम्बिनी लम्बा वसुचूडा विकत्थनी ॥

maṇḍodarī ca tuṇḍā ca koṭarā meghavāsinī । subhagā lambinī lambā vasucūḍā vikatthanī ॥

ऊर्ध्ववेणीधरा चैव पिङ्गाक्षी लोहमेखला । पृथुवक्त्रा मधुरिका मधुकुम्भा तथैव च ॥

ūrdhvaveṇīdharā caiva piṅgākṣī lohamekhalā । pr̥thuvaktrā madhurikā madhukumbhā tathaiva ca ॥

पक्षालिका मन्थनिका जरायुर्जर्जरानना । ख्याता दहदहा चैव तथा धमधमा नृप ॥

pakṣālikā manthanikā jarāyur jarjarānanā । khyātā dahadahā caiva tathā dhamadhamā nr̥pa ॥

खण्डखण्डा च राजेन्द्र पूषणा मणिकुण्डला । अमोचा चैव कौरव्य तथा लम्बपयोधरा ॥

khaṇḍakhaṇḍā ca rājendra pūṣaṇā maṇikuṇḍalā । amocā caiva kauravya tathā lambapayodharā ॥

वेणुवीणाधरा चैव पिङ्गाक्षी लोहमेखला । शशोलूकमुखी कृष्णा खरजङ्घा महाजवा ॥

veṇuvīṇādharā caiva piṅgākṣī lohamekhalā । śaśolūkamukhī kr̥ṣṇā kharajaṅghā mahājavā ॥

शिशुमारमुखी श्वेता लोहिताक्षी विभीषणा । जटालिका कामचरी दीर्घजिह्वा बलोत्कटा ॥

śiśumāramukhī śvetā lohitākṣī vibhīṣaṇā । jaṭālikā kāmacarī dīrghajihvā balotkaṭā ॥

कालेडिका वामनिका मुकुटा चैव भारत । लोहिताक्षी महाकाया हरिपिण्डी च भूमिप ॥

kāleḍikā vāmanikā mukuṭā caiva bhārata । lohitākṣī mahākāyā haripiṇḍī ca bhūmipa ॥

एकाक्षरा सुकुसुमा कृष्णकर्णी च भारत । क्षुरकर्णी चतुष्कर्णी कर्णप्रावरणा तथा ॥

ekākṣarā sukusumā kr̥ṣṇakarṇī ca bhārata । kṣurakarṇī catuṣkarṇī karṇaprāvaraṇā tathā ॥

चतुष्पथनिकेता च गोकर्णी महिषानना । खरकर्णी महाकर्णी भेरीस्वनमहास्वना ॥

catuṣpathaniketā ca gokarṇī mahiṣānanā । kharakarṇī mahākarṇī bherīsvanamahāsvanā ॥

शङ्खकुम्भस्वना चैव भङ्गदा च महाबला । गणा च सुगणा चैव तथाभीत्यथ कामदा ॥

śaṅkhakumbhasvanā caiva bhaṅgadā ca mahābalā । gaṇā ca sugaṇā caiva tathābhīty atha kāmadā ॥

चतुष्पथरता चैव भूतितीर्थान्यगोचरा । पशुदा वित्तदा चैव सुखदा च महायशाः । पयोदा गोमहिषदा सुविषाणा च भारत ॥

catuṣpatharatā caiva bhūtitīrthānyagocarā । paśudā vittadā caiva sukhadā ca mahāyaśāḥ । payodā gomahiṣadā suviṣāṇā ca bhārata ॥

प्रतिष्ठा सुप्रतिष्ठा च रोचमाना सुरोचना । गोकर्णी च सुकर्णी च ससिरा स्थेरिका तथा । एकचक्रा मेघरवा मेघमाला विरोचना ॥

pratiṣṭhā supratiṣṭhā ca rocamānā surocanā । gokarṇī ca sukarṇī ca sasirā stherikā tathā । ekacakrā megharavā meghamālā virocanā ॥

एताश्चान्याश्च बहवो मातरो भरतर्षभ । कार्त्तिकेयानुयायिन्यो नानारूपाः सहस्रशः ॥

etāś cānyāś ca bahavo mātaro bharatarṣabha । kārttikeyānuyāyinyo nānārūpāḥ sahasraśaḥ ॥

दीर्घनख्यो दीर्घदन्त्यो दीर्घतुण्ड्यश्च भारत । सरला मधुराश्चैव यौवनस्थाः स्वलंकृताः ॥

dīrghanakhyo dīrghadantyo dīrghatuṇḍyaś ca bhārata । saralā madhurāś caiva yauvanasthāḥ svalaṁkr̥tāḥ ॥

माहात्म्येन च संयुक्ताः कामरूपधरास्तथा । निर्मांसगात्र्यः श्वेताश्च तथा काञ्चनसंनिभाः ॥

māhātmyena ca saṁyuktāḥ kāmarūpadharās tathā । nirmāṁsagātryaḥ śvetāś ca tathā kāñcanasaṁnibhāḥ ॥

कृष्णमेघनिभाश्चान्या धूम्राश्च भरतर्षभ । अरुणाभा महाभागा दीर्घकेश्यः सिताम्बराः ॥

kr̥ṣṇameghanibhāś cānyā dhūmrāś ca bharatarṣabha । aruṇābhā mahābhāgā dīrghakeśyaḥ sitāmbarāḥ ॥

ऊर्ध्ववेणीधराश्चैव पिङ्गाक्ष्यो लम्बमेखलाः । लम्बोदर्यो लम्बकर्णास्तथा लम्बपयोधराः ॥

ūrdhvaveṇīdharāś caiva piṅgākṣyo lambamekhalāḥ । lambodaryo lambakarṇās tathā lambapayodharāḥ ॥

ताम्राक्ष्यस्ताम्रवर्णाश्च हर्यक्ष्यश्च तथापराः । वरदाः कामचारिण्यो नित्यप्रमुदितास्तथा ॥

tāmrākṣyas tāmravarṇāś ca haryakṣyaś ca tathāparāḥ । varadāḥ kāmacāriṇyo nityapramuditās tathā ॥

याम्यो रौद्र्यस्तथा सौम्याः कौबेर्योऽथ महाबलाः । वारुण्योऽथ च माहेन्द्र्यस्तथाग्नेय्यः परंतप ॥

yāmyo raudryas tathā saumyāḥ kauberyo ’tha mahābalāḥ । vāruṇyo ’tha ca māhendryas tathāgneyyaḥ paraṁtapa ॥

वायव्यश्चाथ कौमार्यो ब्राह्म्यश्च भरतर्षभ । रूपेणाप्सरसां तुल्या जवे वायुसमास्तथा ॥

vāyavyaś cātha kaumāryo brāhmyaś ca bharatarṣabha । rūpeṇāpsarasāṁ tulyā jave vāyusamās tathā ॥

परपुष्टोपमा वाक्ये तथर्द्ध्या धनदोपमाः । शक्रवीर्योपमाश्चैव दीप्त्या वह्निसमास्तथा ॥

parapuṣṭopamā vākye tatharddhyā dhanadopamāḥ । śakravīryopamāś caiva dīptyā vahnisamās tathā ॥

वृक्षचत्वरवासिन्यश्चतुष्पथनिकेतनाः । गुहाश्मशानवासिन्यः शैलप्रस्रवणालयाः ॥

vr̥kṣacatvaravāsinyaś catuṣpathaniketanāḥ । guhāśmaśānavāsinyaḥ śailaprasravaṇālayāḥ ॥

नानाभरणधारिण्यो नानामाल्याम्बरास्तथा । नानाविचित्रवेषाश्च नानाभाषास्तथैव च ॥

nānābharaṇadhāriṇyo nānāmālyāmbarās tathā । nānāvicitraveṣāś ca nānābhāṣās tathaiva ca ॥

एते चान्ये च बहवो गणाः शत्रुभयंकराः । अनुजग्मुर्महात्मानं त्रिदशेन्द्रस्य संमते ॥

ete cānye ca bahavo gaṇāḥ śatrubhayaṁkarāḥ । anujagmur mahātmānaṁ tridaśendrasya saṁmate ॥

ततः शक्त्यस्त्रमददद्भगवान्पाकशासनः । गुहाय राजशार्दूल विनाशाय सुरद्विषाम् ॥

tataḥ śaktyastram adadad bhagavān pākaśāsanaḥ । guhāya rājaśārdūla vināśāya suradviṣām ॥

महास्वनां महाघण्टां द्योतमानां सितप्रभाम् । तरुणादित्यवर्णां च पताकां भरतर्षभ ॥

mahāsvanāṁ mahāghaṇṭāṁ dyotamānāṁ sitaprabhām । taruṇādityavarṇāṁ ca patākāṁ bharatarṣabha ॥

ददौ पशुपतिस्तस्मै सर्वभूतमहाचमूम् । उग्रां नानाप्रहरणां तपोवीर्यबलान्विताम् ॥

dadau paśupatis tasmai sarvabhūtamahācamūm । ugrāṁ nānāpraharaṇāṁ tapovīryabalānvitām ॥

विष्णुर्ददौ वैजयन्तीं मालां बलविवर्धिनीम् । उमा ददौ चारजसी वाससी सूर्यसप्रभे ॥

viṣṇur dadau vaijayantīṁ mālāṁ balavivardhinīm । umā dadau cārajasī vāsasī sūryasaprabhe ॥

गङ्गा कमण्डलुं दिव्यममृतोद्भवमुत्तमम् । ददौ प्रीत्या कुमाराय दण्डं चैव बृहस्पतिः ॥

gaṅgā kamaṇḍaluṁ divyam amr̥todbhavam uttamam । dadau prītyā kumārāya daṇḍaṁ caiva br̥haspatiḥ ॥

गरुडो दयितं पुत्रं मयूरं चित्रबर्हिणम् । अरुणस्ताम्रचूडं च प्रददौ चरणायुधम् ॥

garuḍo dayitaṁ putraṁ mayūraṁ citrabarhiṇam । aruṇas tāmracūḍaṁ ca pradadau caraṇāyudham ॥

पाशं तु वरुणो राजा बलवीर्यसमन्वितम् । कृष्णाजिनं तथा ब्रह्मा ब्रह्मण्याय ददौ प्रभुः । समरेषु जयं चैव प्रददौ लोकभावनः ॥

pāśaṁ tu varuṇo rājā balavīryasamanvitam । kr̥ṣṇājinaṁ tathā brahmā brahmaṇyāya dadau prabhuḥ । samareṣu jayaṁ caiva pradadau lokabhāvanaḥ ॥

सेनापत्यमनुप्राप्य स्कन्दो देवगणस्य ह । शुशुभे ज्वलितोऽर्चिष्मान्द्वितीय इव पावकः । ततः पारिषदैश्चैव मातृभिश्च समन्वितः ॥

senāpatyam anuprāpya skando devagaṇasya ha । śuśubhe jvalito ’rciṣmān dvitīya iva pāvakaḥ । tataḥ pāriṣadaiś caiva mātr̥bhiś ca samanvitaḥ ॥

सा सेना नैरृती भीमा सघण्टोच्छ्रितकेतना । सभेरीशङ्खमुरजा सायुधा सपताकिनी । शारदी द्यौरिवाभाति ज्योतिर्भिरुपशोभिता ॥

sā senā nairr̥tī bhīmā saghaṇṭocchritaketanā । sabherīśaṅkhamurajā sāyudhā sapatākinī । śāradī dyaur ivābhāti jyotirbhir upaśobhitā ॥

ततो देवनिकायास्ते भूतसेनागणास्तथा । वादयामासुरव्यग्रा भेरीशङ्खांश्च पुष्कलान् ॥

tato devanikāyās te bhūtasenāgaṇās tathā । vādayām āsur avyagrā bherīśaṅkhāṁś ca puṣkalān ॥

पटहाञ्झर्झरांश्चैव कृकचान्गोविषाणिकान् । आडम्बरान्गोमुखांश्च डिण्डिमांश्च महास्वनान् ॥

paṭahāñ jharjharāṁś caiva kr̥kacān goviṣāṇikān । āḍambarān gomukhāṁś ca ḍiṇḍimāṁś ca mahāsvanān ॥

तुष्टुवुस्ते कुमारं च सर्वे देवाः सवासवाः । जगुश्च देवगन्धर्वा ननृतुश्चाप्सरोगणाः ॥

tuṣṭuvus te kumāraṁ ca sarve devāḥ savāsavāḥ । jaguś ca devagandharvā nanr̥tuś cāpsarogaṇāḥ ॥

ततः प्रीतो महासेनस्त्रिदशेभ्यो वरं ददौ । रिपून्हन्तास्मि समरे ये वो वधचिकीर्षवः ॥

tataḥ prīto mahāsenas tridaśebhyo varaṁ dadau । ripūn hantāsmi samare ye vo vadhacikīrṣavaḥ ॥

प्रतिगृह्य वरं देवास्तस्माद्विबुधसत्तमात् । प्रीतात्मानो महात्मानो मेनिरे निहतान्रिपून् ॥

pratigr̥hya varaṁ devās tasmād vibudhasattamāt । prītātmāno mahātmāno menire nihatān ripūn ॥

सर्वेषां भूतसंघानां हर्षान्नादः समुत्थितः । अपूरयत लोकांस्त्रीन्वरे दत्ते महात्मना ॥

sarveṣāṁ bhūtasaṁghānāṁ harṣān nādaḥ samutthitaḥ । apūrayata lokāṁs trīn vare datte mahātmanā ॥

स निर्ययौ महासेनो महत्या सेनया वृतः । वधाय युधि दैत्यानां रक्षार्थं च दिवौकसाम् ॥

sa niryayau mahāseno mahatyā senayā vr̥taḥ । vadhāya yudhi daityānāṁ rakṣārthaṁ ca divaukasām ॥

व्यवसायो जयो धर्मः सिद्धिर्लक्ष्मीर्धृतिः स्मृतिः । महासेनस्य सैन्यानामग्रे जग्मुर्नराधिप ॥

vyavasāyo jayo dharmaḥ siddhir lakṣmīr dhr̥tiḥ smr̥tiḥ । mahāsenasya sainyānām agre jagmur narādhipa ॥

स तया भीमया देवः शूलमुद्गरहस्तया । गदामुसलनाराचशक्तितोमरहस्तया । दृप्तसिंहनिनादिन्या विनद्य प्रययौ गुहः ॥

sa tayā bhīmayā devaḥ śūlamudgarahastayā । gadāmusalanārācaśaktitomarahastayā । dr̥ptasiṁhaninādinyā vinadya prayayau guhaḥ ॥

तं दृष्ट्वा सर्वदैतेया राक्षसा दानवास्तथा । व्यद्रवन्त दिशः सर्वा भयोद्विग्नाः समन्ततः । अभ्यद्रवन्त देवास्तान्विविधायुधपाणयः ॥

taṁ dr̥ṣṭvā sarvadaiteyā rākṣasā dānavās tathā । vyadravanta diśaḥ sarvā bhayodvignāḥ samantataḥ । abhyadravanta devās tān vividhāyudhapāṇayaḥ ॥

दृष्ट्वा च स ततः क्रुद्धः स्कन्दस्तेजोबलान्वितः । शक्त्यस्त्रं भगवान्भीमं पुनः पुनरवासृजत् । आदधच्चात्मनस्तेजो हविषेद्ध इवानलः ॥

dr̥ṣṭvā ca sa tataḥ kruddhaḥ skandas tejobalānvitaḥ । śaktyastraṁ bhagavān bhīmaṁ punaḥ punar avāsr̥jat । ādadhac cātmanas tejo haviṣeddha ivānalaḥ ॥

अभ्यस्यमाने शक्त्यस्त्रे स्कन्देनामिततेजसा । उल्काज्वाला महाराज पपात वसुधातले ॥

abhyasyamāne śaktyastre skandenāmitatejasā । ulkājvālā mahārāja papāta vasudhātale ॥

संह्रादयन्तश्च तथा निर्घाताश्चापतन्क्षितौ । यथान्तकालसमये सुघोराः स्युस्तथा नृप ॥

saṁhrādayantaś ca tathā nirghātāś cāpatan kṣitau । yathāntakālasamaye sughorāḥ syus tathā nr̥pa ॥

क्षिप्ता ह्येका तथा शक्तिः सुघोरानलसूनुना । ततः कोट्यो विनिष्पेतुः शक्तीनां भरतर्षभ ॥

kṣiptā hy ekā tathā śaktiḥ sughorānalasūnunā । tataḥ koṭyo viniṣpetuḥ śaktīnāṁ bharatarṣabha ॥

स शक्त्यस्त्रेण संग्रामे जघान भगवान्प्रभुः । दैत्येन्द्रं तारकं नाम महाबलपराक्रमम् । वृतं दैत्यायुतैर्वीरैर्बलिभिर्दशभिर्नृप ॥

sa śaktyastreṇa saṁgrāme jaghāna bhagavān prabhuḥ । daityendraṁ tārakaṁ nāma mahābalaparākramam । vr̥taṁ daityāyutair vīrair balibhir daśabhir nr̥pa ॥

महिषं चाष्टभिः पद्मैर्वृतं संख्ये निजघ्निवान् । त्रिपादं चायुतशतैर्जघान दशभिर्वृतम् ॥

mahiṣaṁ cāṣṭabhiḥ padmair vr̥taṁ saṁkhye nijaghnivān । tripādaṁ cāyutaśatair jaghāna daśabhir vr̥tam ॥

ह्रदोदरं निखर्वैश्च वृतं दशभिरीश्वरः । जघानानुचरैः सार्धं विविधायुधपाणिभिः ॥

hradodaraṁ nikharvaiś ca vr̥taṁ daśabhir īśvaraḥ । jaghānānucaraiḥ sārdhaṁ vividhāyudhapāṇibhiḥ ॥

तत्राकुर्वन्त विपुलं नादं वध्यत्सु शत्रुषु । कुमारानुचरा राजन्पूरयन्तो दिशो दश ॥

tatrākurvanta vipulaṁ nādaṁ vadhyatsu śatruṣu । kumārānucarā rājan pūrayanto diśo daśa ॥

शक्त्यस्त्रस्य तु राजेन्द्र ततोऽर्चिर्भिः समन्ततः । दग्धाः सहस्रशो दैत्या नादैः स्कन्दस्य चापरे ॥

śaktyastrasya tu rājendra tato ’rcirbhiḥ samantataḥ । dagdhāḥ sahasraśo daityā nādaiḥ skandasya cāpare ॥

पताकयावधूताश्च हताः केचित्सुरद्विषः । केचिद्घण्टारवत्रस्ता निपेतुर्वसुधातले । केचित्प्रहरणैश्छिन्ना विनिपेतुर्गतासवः ॥

patākayāvadhūtāś ca hatāḥ ke cit suradviṣaḥ । ke cid ghaṇṭāravatrastā nipetur vasudhātale । ke cit praharaṇaiś chinnā vinipetur gatāsavaḥ ॥

एवं सुरद्विषोऽनेकान्बलवानाततायिनः । जघान समरे वीरः कार्त्तिकेयो महाबलः ॥

evaṁ suradviṣo ’nekān balavān ātatāyinaḥ । jaghāna samare vīraḥ kārttikeyo mahābalaḥ ॥

बाणो नामाथ दैतेयो बलेः पुत्रो महाबलः । क्रौञ्चं पर्वतमासाद्य देवसंघानबाधत ॥

bāṇo nāmātha daiteyo baleḥ putro mahābalaḥ । krauñcaṁ parvatam āsādya devasaṁghān abādhata ॥

तमभ्ययान्महासेनः सुरशत्रुमुदारधीः । स कार्त्तिकेयस्य भयात्क्रौञ्चं शरणमेयिवान् ॥

tam abhyayān mahāsenaḥ suraśatrum udāradhīḥ । sa kārttikeyasya bhayāt krauñcaṁ śaraṇam eyivān ॥

ततः क्रौञ्चं महामन्युः क्रौञ्चनादनिनादितम् । शक्त्या बिभेद भगवान्कार्त्तिकेयोऽग्निदत्तया ॥

tataḥ krauñcaṁ mahāmanyuḥ krauñcanādanināditam । śaktyā bibheda bhagavān kārttikeyo ’gnidattayā ॥

सशालस्कन्धसरलं त्रस्तवानरवारणम् । पुलिनत्रस्तविहगं विनिष्पतितपन्नगम् ॥

saśālaskandhasaralaṁ trastavānaravāraṇam । pulinatrastavihagaṁ viniṣpatitapannagam ॥

गोलाङ्गूलर्क्षसंघैश्च द्रवद्भिरनुनादितम् । कुरङ्गगतिनिर्घोषमुद्भ्रान्तसृमराचितम् ॥

golāṅgūlarkṣasaṁghaiś ca dravadbhir anunāditam । kuraṅgagatinirghoṣam udbhrāntasr̥marācitam ॥

विनिष्पतद्भिः शरभैः सिंहैश्च सहसा द्रुतैः । शोच्यामपि दशां प्राप्तो रराजैव स पर्वतः ॥

viniṣpatadbhiḥ śarabhaiḥ siṁhaiś ca sahasā drutaiḥ । śocyām api daśāṁ prāpto rarājaiva sa parvataḥ ॥

विद्याधराः समुत्पेतुस्तस्य शृङ्गनिवासिनः । किंनराश्च समुद्विग्नाः शक्तिपातरवोद्धताः ॥

vidyādharāḥ samutpetus tasya śr̥ṅganivāsinaḥ । kiṁnarāś ca samudvignāḥ śaktipātaravoddhatāḥ ॥

ततो दैत्या विनिष्पेतुः शतशोऽथ सहस्रशः । प्रदीप्तात्पर्वतश्रेष्ठाद्विचित्राभरणस्रजः ॥

tato daityā viniṣpetuḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ । pradīptāt parvataśreṣṭhād vicitrābharaṇasrajaḥ ॥

तान्निजघ्नुरतिक्रम्य कुमारानुचरा मृधे । बिभेद शक्त्या क्रौञ्चं च पावकिः परवीरहा ॥

tān nijaghnur atikramya kumārānucarā mr̥dhe । bibheda śaktyā krauñcaṁ ca pāvakiḥ paravīrahā ॥

बहुधा चैकधा चैव कृत्वात्मानं महात्मना । शक्तिः क्षिप्ता रणे तस्य पाणिमेति पुनः पुनः ॥

bahudhā caikadhā caiva kr̥tvātmānaṁ mahātmanā । śaktiḥ kṣiptā raṇe tasya pāṇim eti punaḥ punaḥ ॥

एवंप्रभावो भगवानतो भूयश्च पावकिः । क्रौञ्चस्तेन विनिर्भिन्नो दैत्याश्च शतशो हताः ॥

evaṁprabhāvo bhagavān ato bhūyaś ca pāvakiḥ । krauñcas tena vinirbhinno daityāś ca śataśo hatāḥ ॥

ततः स भगवान्देवो निहत्य विबुधद्विषः । सभाज्यमानो विबुधैः परं हर्षमवाप ह ॥

tataḥ sa bhagavān devo nihatya vibudhadviṣaḥ । sabhājyamāno vibudhaiḥ paraṁ harṣam avāpa ha ॥

ततो दुन्दुभयो राजन्नेदुः शङ्खाश्च भारत । मुमुचुर्देवयोषाश्च पुष्पवर्षमनुत्तमम् ॥

tato dundubhayo rājan neduḥ śaṅkhāś ca bhārata । mumucur devayoṣāś ca puṣpavarṣam anuttamam ॥

दिव्यगन्धमुपादाय ववौ पुण्यश्च मारुतः । गन्धर्वास्तुष्टुवुश्चैनं यज्वानश्च महर्षयः ॥

divyagandham upādāya vavau puṇyaś ca mārutaḥ । gandharvās tuṣṭuvuś cainaṁ yajvānaś ca maharṣayaḥ ॥

केचिदेनं व्यवस्यन्ति पितामहसुतं प्रभुम् । सनत्कुमारं सर्वेषां ब्रह्मयोनिं तमग्रजम् ॥

ke cid enaṁ vyavasyanti pitāmahasutaṁ prabhum । sanatkumāraṁ sarveṣāṁ brahmayoniṁ tam agrajam ॥

केचिन्महेश्वरसुतं केचित्पुत्रं विभावसोः । उमायाः कृत्तिकानां च गङ्गायाश्च वदन्त्युत ॥

ke cin maheśvarasutaṁ ke cit putraṁ vibhāvasoḥ । umāyāḥ kr̥ttikānāṁ ca gaṅgāyāś ca vadanty uta ॥

एकधा च द्विधा चैव चतुर्धा च महाबलम् । योगिनामीश्वरं देवं शतशोऽथ सहस्रशः ॥

ekadhā ca dvidhā caiva caturdhā ca mahābalam । yoginām īśvaraṁ devaṁ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

एतत्ते कथितं राजन्कार्त्तिकेयाभिषेचनम् । शृणु चैव सरस्वत्यास्तीर्थवंशस्य पुण्यताम् ॥

etat te kathitaṁ rājan kārttikeyābhiṣecanam । śr̥ṇu caiva sarasvatyās tīrthavaṁśasya puṇyatām ॥

बभूव तीर्थप्रवरं हतेषु सुरशत्रुषु । कुमारेण महाराज त्रिविष्टपमिवापरम् ॥

babhūva tīrthapravaraṁ hateṣu suraśatruṣu । kumāreṇa mahārāja triviṣṭapam ivāparam ॥

ऐश्वर्याणि च तत्रस्थो ददावीशः पृथक्पृथक् । तदा नैरृतमुख्येभ्यस्त्रैलोक्ये पावकात्मजः ॥

aiśvaryāṇi ca tatrastho dadāv īśaḥ pr̥thak pr̥thak । tadā nairr̥tamukhyebhyas trailokye pāvakātmajaḥ ॥

एवं स भगवांस्तस्मिंस्तीर्थे दैत्यकुलान्तकः । अभिषिक्तो महाराज देवसेनापतिः सुरैः ॥

evaṁ sa bhagavāṁs tasmiṁs tīrthe daityakulāntakaḥ । abhiṣikto mahārāja devasenāpatiḥ suraiḥ ॥

औजसं नाम तत्तीर्थं यत्र पूर्वमपां पतिः । अभिषिक्तः सुरगणैर्वरुणो भरतर्षभ ॥

aujasaṁ nāma tat tīrthaṁ yatra pūrvam apāṁ patiḥ । abhiṣiktaḥ suragaṇair varuṇo bharatarṣabha ॥

तस्मिंस्तीर्थवरे स्नात्वा स्कन्दं चाभ्यर्च्य लाङ्गली । ब्राह्मणेभ्यो ददौ रुक्मं वासांस्याभरणानि च ॥

tasmiṁs tīrthavare snātvā skandaṁ cābhyarcya lāṅgalī । brāhmaṇebhyo dadau rukmaṁ vāsāṁsy ābharaṇāni ca ॥

उषित्वा रजनीं तत्र माधवः परवीरहा । पूज्य तीर्थवरं तच्च स्पृष्ट्वा तोयं च लाङ्गली । हृष्टः प्रीतमनाश्चैव ह्यभवन्माधवोत्तमः ॥

uṣitvā rajanīṁ tatra mādhavaḥ paravīrahā । pūjya tīrthavaraṁ tac ca spr̥ṣṭvā toyaṁ ca lāṅgalī । hr̥ṣṭaḥ prītamanāś caiva hy abhavan mādhavottamaḥ ॥

एतत्ते सर्वमाख्यातं यन्मां त्वं परिपृच्छसि । यथाभिषिक्तो भगवान्स्कन्दो देवैः समागतैः ॥

etat te sarvam ākhyātaṁ yan māṁ tvaṁ paripr̥cchasi । yathābhiṣikto bhagavān skando devaiḥ samāgataiḥ ॥