Adhyāya 41

जनमेजय उवाच । वसिष्ठस्यापवाहो वै भीमवेगः कथं नु सः । किमर्थं च सरिच्छ्रेष्ठा तमृषिं प्रत्यवाहयत् ॥

janamejaya uvāca । vasiṣṭhasyāpavāho vai bhīmavegaḥ kathaṁ nu saḥ । kimarthaṁ ca saricchreṣṭhā tam r̥ṣiṁ pratyavāhayat ॥

केन चास्याभवद्वैरं कारणं किं च तत्प्रभो । शंस पृष्टो महाप्राज्ञ न हि तृप्यामि कथ्यताम् ॥

kena cāsyābhavad vairaṁ kāraṇaṁ kiṁ ca tat prabho । śaṁsa pr̥ṣṭo mahāprājña na hi tr̥pyāmi kathyatām ॥

वैशंपायन उवाच । विश्वामित्रस्य चैवर्षेर्वसिष्ठस्य च भारत । भृशं वैरमभूद्राजंस्तपःस्पर्धाकृतं महत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । viśvāmitrasya caivarṣer vasiṣṭhasya ca bhārata । bhr̥śaṁ vairam abhūd rājaṁs tapaḥspardhākr̥taṁ mahat ॥

आश्रमो वै वसिष्ठस्य स्थाणुतीर्थेऽभवन्महान् । पूर्वतः पश्चिमश्चासीद्विश्वामित्रस्य धीमतः ॥

āśramo vai vasiṣṭhasya sthāṇutīrthe ’bhavan mahān । pūrvataḥ paścimaś cāsīd viśvāmitrasya dhīmataḥ ॥

यत्र स्थाणुर्महाराज तप्तवान्सुमहत्तपः । यत्रास्य कर्म तद्घोरं प्रवदन्ति मनीषिणः ॥

yatra sthāṇur mahārāja taptavān sumahat tapaḥ । yatrāsya karma tad ghoraṁ pravadanti manīṣiṇaḥ ॥

यत्रेष्ट्वा भगवान्स्थाणुः पूजयित्वा सरस्वतीम् । स्थापयामास तत्तीर्थं स्थाणुतीर्थमिति प्रभो ॥

yatreṣṭvā bhagavān sthāṇuḥ pūjayitvā sarasvatīm । sthāpayām āsa tat tīrthaṁ sthāṇutīrtham iti prabho ॥

तत्र सर्वे सुराः स्कन्दमभ्यषिञ्चन्नराधिप । सेनापत्येन महता सुरारिविनिबर्हणम् ॥

tatra sarve surāḥ skandam abhyaṣiñcan narādhipa । senāpatyena mahatā surārivinibarhaṇam ॥

तस्मिन्सरस्वतीतीर्थे विश्वामित्रो महामुनिः । वसिष्ठं चालयामास तपसोग्रेण तच्छृणु ॥

tasmin sarasvatītīrthe viśvāmitro mahāmuniḥ । vasiṣṭhaṁ cālayām āsa tapasogreṇa tac chr̥ṇu ॥

विश्वामित्रवसिष्ठौ तावहन्यहनि भारत । स्पर्धां तपःकृतां तीव्रां चक्रतुस्तौ तपोधनौ ॥

viśvāmitravasiṣṭhau tāv ahany ahani bhārata । spardhāṁ tapaḥkr̥tāṁ tīvrāṁ cakratus tau tapodhanau ॥

तत्राप्यधिकसंतापो विश्वामित्रो महामुनिः । दृष्ट्वा तेजो वसिष्ठस्य चिन्तामभिजगाम ह । तस्य बुद्धिरियं ह्यासीद्धर्मनित्यस्य भारत ॥

tatrāpy adhikasaṁtāpo viśvāmitro mahāmuniḥ । dr̥ṣṭvā tejo vasiṣṭhasya cintām abhijagāma ha । tasya buddhir iyaṁ hy āsīd dharmanityasya bhārata ॥

इयं सरस्वती तूर्णं मत्समीपं तपोधनम् । आनयिष्यति वेगेन वसिष्ठं जपतां वरम् । इहागतं द्विजश्रेष्ठं हनिष्यामि न संशयः ॥

iyaṁ sarasvatī tūrṇaṁ matsamīpaṁ tapodhanam । ānayiṣyati vegena vasiṣṭhaṁ japatāṁ varam । ihāgataṁ dvijaśreṣṭhaṁ haniṣyāmi na saṁśayaḥ ॥

एवं निश्चित्य भगवान्विश्वामित्रो महामुनिः । सस्मार सरितां श्रेष्ठां क्रोधसंरक्तलोचनः ॥

evaṁ niścitya bhagavān viśvāmitro mahāmuniḥ । sasmāra saritāṁ śreṣṭhāṁ krodhasaṁraktalocanaḥ ॥

सा ध्याता मुनिना तेन व्याकुलत्वं जगाम ह । जज्ञे चैनं महावीर्यं महाकोपं च भामिनी ॥

sā dhyātā muninā tena vyākulatvaṁ jagāma ha । jajñe cainaṁ mahāvīryaṁ mahākopaṁ ca bhāminī ॥

तत एनं वेपमाना विवर्णा प्राञ्जलिस्तदा । उपतस्थे मुनिवरं विश्वामित्रं सरस्वती ॥

tata enaṁ vepamānā vivarṇā prāñjalis tadā । upatasthe munivaraṁ viśvāmitraṁ sarasvatī ॥

हतवीरा यथा नारी साभवद्दुःखिता भृशम् । ब्रूहि किं करवाणीति प्रोवाच मुनिसत्तमम् ॥

hatavīrā yathā nārī sābhavad duḥkhitā bhr̥śam । brūhi kiṁ karavāṇīti provāca munisattamam ॥

तामुवाच मुनिः क्रुद्धो वसिष्ठं शीघ्रमानय । यावदेनं निहन्म्यद्य तच्छ्रुत्वा व्यथिता नदी ॥

tām uvāca muniḥ kruddho vasiṣṭhaṁ śīghram ānaya । yāvad enaṁ nihanmy adya tac chrutvā vyathitā nadī ॥

साञ्जलिं तु ततः कृत्वा पुण्डरीकनिभेक्षणा । विव्यथे सुविरूढेव लता वायुसमीरिता ॥

sāñjaliṁ tu tataḥ kr̥tvā puṇḍarīkanibhekṣaṇā । vivyathe suvirūḍheva latā vāyusamīritā ॥

तथागतां तु तां दृष्ट्वा वेपमानां कृताञ्जलिम् । विश्वामित्रोऽब्रवीत्क्रुद्धो वसिष्ठं शीघ्रमानय ॥

tathāgatāṁ tu tāṁ dr̥ṣṭvā vepamānāṁ kr̥tāñjalim । viśvāmitro ’bravīt kruddho vasiṣṭhaṁ śīghram ānaya ॥

ततो भीता सरिच्छ्रेष्ठा चिन्तयामास भारत । उभयोः शापयोर्भीता कथमेतद्भविष्यति ॥

tato bhītā saricchreṣṭhā cintayām āsa bhārata । ubhayoḥ śāpayor bhītā katham etad bhaviṣyati ॥

साभिगम्य वसिष्ठं तु इममर्थमचोदयत् । यदुक्ता सरितां श्रेष्ठा विश्वामित्रेण धीमता ॥

sābhigamya vasiṣṭhaṁ tu imam artham acodayat । yad uktā saritāṁ śreṣṭhā viśvāmitreṇa dhīmatā ॥

उभयोः शापयोर्भीता वेपमाना पुनः पुनः । चिन्तयित्वा महाशापमृषिवित्रासिता भृशम् ॥

ubhayoḥ śāpayor bhītā vepamānā punaḥ punaḥ । cintayitvā mahāśāpam r̥ṣivitrāsitā bhr̥śam ॥

तां कृशां च विवर्णां च दृष्ट्वा चिन्तासमन्विताम् । उवाच राजन्धर्मात्मा वसिष्ठो द्विपदां वरः ॥

tāṁ kr̥śāṁ ca vivarṇāṁ ca dr̥ṣṭvā cintāsamanvitām । uvāca rājan dharmātmā vasiṣṭho dvipadāṁ varaḥ ॥

त्राह्यात्मानं सरिच्छ्रेष्ठे वह मां शीघ्रगामिनी । विश्वामित्रः शपेद्धि त्वां मा कृथास्त्वं विचारणाम् ॥

trāhy ātmānaṁ saricchreṣṭhe vaha māṁ śīghragāminī । viśvāmitraḥ śaped dhi tvāṁ mā kr̥thās tvaṁ vicāraṇām ॥

तस्य तद्वचनं श्रुत्वा कृपाशीलस्य सा सरित् । चिन्तयामास कौरव्य किं कृतं सुकृतं भवेत् ॥

tasya tad vacanaṁ śrutvā kr̥pāśīlasya sā sarit । cintayām āsa kauravya kiṁ kr̥taṁ sukr̥taṁ bhavet ॥

तस्याश्चिन्ता समुत्पन्ना वसिष्ठो मय्यतीव हि । कृतवान्हि दयां नित्यं तस्य कार्यं हितं मया ॥

tasyāś cintā samutpannā vasiṣṭho mayy atīva hi । kr̥tavān hi dayāṁ nityaṁ tasya kāryaṁ hitaṁ mayā ॥

अथ कूले स्वके राजञ्जपन्तमृषिसत्तमम् । जुह्वानं कौशिकं प्रेक्ष्य सरस्वत्यभ्यचिन्तयत् ॥

atha kūle svake rājañ japantam r̥ṣisattamam । juhvānaṁ kauśikaṁ prekṣya sarasvaty abhyacintayat ॥

इदमन्तरमित्येव ततः सा सरितां वरा । कूलापहारमकरोत्स्वेन वेगेन सा सरित् ॥

idam antaram ity eva tataḥ sā saritāṁ varā । kūlāpahāram akarot svena vegena sā sarit ॥

तेन कूलापहारेण मैत्रावरुणिरौह्यत । उह्यमानश्च तुष्टाव तदा राजन्सरस्वतीम् ॥

tena kūlāpahāreṇa maitrāvaruṇir auhyata । uhyamānaś ca tuṣṭāva tadā rājan sarasvatīm ॥

पितामहस्य सरसः प्रवृत्तासि सरस्वति । व्याप्तं चेदं जगत्सर्वं तवैवाम्भोभिरुत्तमैः ॥

pitāmahasya sarasaḥ pravr̥ttāsi sarasvati । vyāptaṁ cedaṁ jagat sarvaṁ tavaivāmbhobhir uttamaiḥ ॥

त्वमेवाकाशगा देवि मेघेषूत्सृजसे पयः । सर्वाश्चापस्त्वमेवेति त्वत्तो वयमधीमहे ॥

tvam evākāśagā devi megheṣūtsr̥jase payaḥ । sarvāś cāpas tvam eveti tvatto vayam adhīmahe ॥

पुष्टिर्द्युतिस्तथा कीर्तिः सिद्धिर्वृद्धिरुमा तथा । त्वमेव वाणी स्वाहा त्वं त्वय्यायत्तमिदं जगत् । त्वमेव सर्वभूतेषु वससीह चतुर्विधा ॥

puṣṭir dyutis tathā kīrtiḥ siddhir vr̥ddhir umā tathā । tvam eva vāṇī svāhā tvaṁ tvayy āyattam idaṁ jagat । tvam eva sarvabhūteṣu vasasīha caturvidhā ॥

एवं सरस्वती राजन्स्तूयमाना महर्षिणा । वेगेनोवाह तं विप्रं विश्वामित्राश्रमं प्रति । न्यवेदयत चाभीक्ष्णं विश्वामित्राय तं मुनिम् ॥

evaṁ sarasvatī rājan stūyamānā maharṣiṇā । vegenovāha taṁ vipraṁ viśvāmitrāśramaṁ prati । nyavedayata cābhīkṣṇaṁ viśvāmitrāya taṁ munim ॥

तमानीतं सरस्वत्या दृष्ट्वा कोपसमन्वितः । अथान्वेषत्प्रहरणं वसिष्ठान्तकरं तदा ॥

tam ānītaṁ sarasvatyā dr̥ṣṭvā kopasamanvitaḥ । athānveṣat praharaṇaṁ vasiṣṭhāntakaraṁ tadā ॥

तं तु क्रुद्धमभिप्रेक्ष्य ब्रह्महत्याभयान्नदी । अपोवाह वसिष्ठं तु प्राचीं दिशमतन्द्रिता । उभयोः कुर्वती वाक्यं वञ्चयित्वा तु गाधिजम् ॥

taṁ tu kruddham abhiprekṣya brahmahatyābhayān nadī । apovāha vasiṣṭhaṁ tu prācīṁ diśam atandritā । ubhayoḥ kurvatī vākyaṁ vañcayitvā tu gādhijam ॥

ततोऽपवाहितं दृष्ट्वा वसिष्ठमृषिसत्तमम् । अब्रवीदथ संक्रुद्धो विश्वामित्रो ह्यमर्षणः ॥

tato ’pavāhitaṁ dr̥ṣṭvā vasiṣṭham r̥ṣisattamam । abravīd atha saṁkruddho viśvāmitro hy amarṣaṇaḥ ॥

यस्मान्मा त्वं सरिच्छ्रेष्ठे वञ्चयित्वा पुनर्गता । शोणितं वह कल्याणि रक्षोग्रामणिसंमतम् ॥

yasmān mā tvaṁ saricchreṣṭhe vañcayitvā punar gatā । śoṇitaṁ vaha kalyāṇi rakṣogrāmaṇisaṁmatam ॥

ततः सरस्वती शप्ता विश्वामित्रेण धीमता । अवहच्छोणितोन्मिश्रं तोयं संवत्सरं तदा ॥

tataḥ sarasvatī śaptā viśvāmitreṇa dhīmatā । avahac choṇitonmiśraṁ toyaṁ saṁvatsaraṁ tadā ॥

अथर्षयश्च देवाश्च गन्धर्वाप्सरसस्तथा । सरस्वतीं तथा दृष्ट्वा बभूवुर्भृशदुःखिताः ॥

atharṣayaś ca devāś ca gandharvāpsarasas tathā । sarasvatīṁ tathā dr̥ṣṭvā babhūvur bhr̥śaduḥkhitāḥ ॥

एवं वसिष्ठापवाहो लोके ख्यातो जनाधिप । आगच्छच्च पुनर्मार्गं स्वमेव सरितां वरा ॥

evaṁ vasiṣṭhāpavāho loke khyāto janādhipa । āgacchac ca punar mārgaṁ svam eva saritāṁ varā ॥