Adhyāya 35

वैशंपायन उवाच । तस्मान्नदीगतं चापि उदपानं यशस्विनः । त्रितस्य च महाराज जगामाथ हलायुधः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasmān nadīgataṁ cāpi udapānaṁ yaśasvinaḥ । tritasya ca mahārāja jagāmātha halāyudhaḥ ॥

तत्र दत्त्वा बहु द्रव्यं पूजयित्वा तथा द्विजान् । उपस्पृश्य च तत्रैव प्रहृष्टो मुसलायुधः ॥

tatra dattvā bahu dravyaṁ pūjayitvā tathā dvijān । upaspr̥śya ca tatraiva prahr̥ṣṭo musalāyudhaḥ ॥

तत्र धर्मपरो ह्यासीत्त्रितः स सुमहातपाः । कूपे च वसता तेन सोमः पीतो महात्मना ॥

tatra dharmaparo hy āsīt tritaḥ sa sumahātapāḥ । kūpe ca vasatā tena somaḥ pīto mahātmanā ॥

तत्र चैनं समुत्सृज्य भ्रातरौ जग्मतुर्गृहान् । ततस्तौ वै शशापाथ त्रितो ब्राह्मणसत्तमः ॥

tatra cainaṁ samutsr̥jya bhrātarau jagmatur gr̥hān । tatas tau vai śaśāpātha trito brāhmaṇasattamaḥ ॥

जनमेजय उवाच । उदपानं कथं ब्रह्मन्कथं च सुमहातपाः । पतितः किं च संत्यक्तो भ्रातृभ्यां द्विजसत्तमः ॥

janamejaya uvāca । udapānaṁ kathaṁ brahman kathaṁ ca sumahātapāḥ । patitaḥ kiṁ ca saṁtyakto bhrātr̥bhyāṁ dvijasattamaḥ ॥

कूपे कथं च हित्वैनं भ्रातरौ जग्मतुर्गृहान् । एतदाचक्ष्व मे ब्रह्मन्यदि श्राव्यं हि मन्यसे ॥

kūpe kathaṁ ca hitvainaṁ bhrātarau jagmatur gr̥hān । etad ācakṣva me brahman yadi śrāvyaṁ hi manyase ॥

वैशंपायन उवाच । आसन्पूर्वयुगे राजन्मुनयो भ्रातरस्त्रयः । एकतश्च द्वितश्चैव त्रितश्चादित्यसंनिभाः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । āsan pūrvayuge rājan munayo bhrātaras trayaḥ । ekataś ca dvitaś caiva tritaś cādityasaṁnibhāḥ ॥

सर्वे प्रजापतिसमाः प्रजावन्तस्तथैव च । ब्रह्मलोकजितः सर्वे तपसा ब्रह्मवादिनः ॥

sarve prajāpatisamāḥ prajāvantas tathaiva ca । brahmalokajitaḥ sarve tapasā brahmavādinaḥ ॥

तेषां तु तपसा प्रीतो नियमेन दमेन च । अभवद्गौतमो नित्यं पिता धर्मरतः सदा ॥

teṣāṁ tu tapasā prīto niyamena damena ca । abhavad gautamo nityaṁ pitā dharmarataḥ sadā ॥

स तु दीर्घेण कालेन तेषां प्रीतिमवाप्य च । जगाम भगवान्स्थानमनुरूपमिवात्मनः ॥

sa tu dīrgheṇa kālena teṣāṁ prītim avāpya ca । jagāma bhagavān sthānam anurūpam ivātmanaḥ ॥

राजानस्तस्य ये पूर्वे याज्या ह्यासन्महात्मनः । ते सर्वे स्वर्गते तस्मिंस्तस्य पुत्रानपूजयन् ॥

rājānas tasya ye pūrve yājyā hy āsan mahātmanaḥ । te sarve svargate tasmiṁs tasya putrān apūjayan ॥

तेषां तु कर्मणा राजंस्तथैवाध्ययनेन च । त्रितः स श्रेष्ठतां प्राप यथैवास्य पिता तथा ॥

teṣāṁ tu karmaṇā rājaṁs tathaivādhyayanena ca । tritaḥ sa śreṣṭhatāṁ prāpa yathaivāsya pitā tathā ॥

तं स्म सर्वे महाभागा मुनयः पुण्यलक्षणाः । अपूजयन्महाभागं तथा विद्वत्तयैव तु ॥

taṁ sma sarve mahābhāgā munayaḥ puṇyalakṣaṇāḥ । apūjayan mahābhāgaṁ tathā vidvattayaiva tu ॥

कदाचिद्धि ततो राजन्भ्रातरावेकतद्वितौ । यज्ञार्थं चक्रतुश्चित्तं धनार्थं च विशेषतः ॥

kadā cid dhi tato rājan bhrātarāv ekatadvitau । yajñārthaṁ cakratuś cittaṁ dhanārthaṁ ca viśeṣataḥ ॥

तयोश्चिन्ता समभवत्त्रितं गृह्य परंतप । याज्यान्सर्वानुपादाय प्रतिगृह्य पशूंस्ततः ॥

tayoś cintā samabhavat tritaṁ gr̥hya paraṁtapa । yājyān sarvān upādāya pratigr̥hya paśūṁs tataḥ ॥

सोमं पास्यामहे हृष्टाः प्राप्य यज्ञं महाफलम् । चक्रुश्चैव महाराज भ्रातरस्त्रय एव ह ॥

somaṁ pāsyāmahe hr̥ṣṭāḥ prāpya yajñaṁ mahāphalam । cakruś caiva mahārāja bhrātaras traya eva ha ॥

तथा तु ते परिक्रम्य याज्यान्सर्वान्पशून्प्रति । याजयित्वा ततो याज्याँल्लब्ध्वा च सुबहून्पशून् ॥

tathā tu te parikramya yājyān sarvān paśūn prati । yājayitvā tato yājyām̐l labdhvā ca subahūn paśūn ॥

याज्येन कर्मणा तेन प्रतिगृह्य विधानतः । प्राचीं दिशं महात्मान आजग्मुस्ते महर्षयः ॥

yājyena karmaṇā tena pratigr̥hya vidhānataḥ । prācīṁ diśaṁ mahātmāna ājagmus te maharṣayaḥ ॥

त्रितस्तेषां महाराज पुरस्ताद्याति हृष्टवत् । एकतश्च द्वितश्चैव पृष्ठतः कालयन्पशून् ॥

tritas teṣāṁ mahārāja purastād yāti hr̥ṣṭavat । ekataś ca dvitaś caiva pr̥ṣṭhataḥ kālayan paśūn ॥

तयोश्चिन्ता समभवद्दृष्ट्वा पशुगणं महत् । कथं न स्युरिमा गाव आवाभ्यां वै विना त्रितम् ॥

tayoś cintā samabhavad dr̥ṣṭvā paśugaṇaṁ mahat । kathaṁ na syur imā gāva āvābhyāṁ vai vinā tritam ॥

तावन्योन्यं समाभाष्य एकतश्च द्वितश्च ह । यदूचतुर्मिथः पापौ तन्निबोध जनेश्वर ॥

tāv anyonyaṁ samābhāṣya ekataś ca dvitaś ca ha । yad ūcatur mithaḥ pāpau tan nibodha janeśvara ॥

त्रितो यज्ञेषु कुशलस्त्रितो वेदेषु निष्ठितः । अन्यास्त्रितो बहुतरा गावः समुपलप्स्यते ॥

trito yajñeṣu kuśalas trito vedeṣu niṣṭhitaḥ । anyās trito bahutarā gāvaḥ samupalapsyate ॥

तदावां सहितौ भूत्वा गाः प्रकाल्य व्रजावहे । त्रितोऽपि गच्छतां काममावाभ्यां वै विनाकृतः ॥

tad āvāṁ sahitau bhūtvā gāḥ prakālya vrajāvahe । trito ’pi gacchatāṁ kāmam āvābhyāṁ vai vinākr̥taḥ ॥

तेषामागच्छतां रात्रौ पथिस्थाने वृकोऽभवत् । तथा कूपोऽविदूरेऽभूत्सरस्वत्यास्तटे महान् ॥

teṣām āgacchatāṁ rātrau pathisthāne vr̥ko ’bhavat । tathā kūpo ’vidūre ’bhūt sarasvatyās taṭe mahān ॥

अथ त्रितो वृकं दृष्ट्वा पथि तिष्ठन्तमग्रतः । तद्भयादपसर्पन्वै तस्मिन्कूपे पपात ह । अगाधे सुमहाघोरे सर्वभूतभयंकरे ॥

atha trito vr̥kaṁ dr̥ṣṭvā pathi tiṣṭhantam agrataḥ । tadbhayād apasarpan vai tasmin kūpe papāta ha । agādhe sumahāghore sarvabhūtabhayaṁkare ॥

त्रितस्ततो महाभागः कूपस्थो मुनिसत्तमः । आर्तनादं ततश्चक्रे तौ तु शुश्रुवतुर्मुनी ॥

tritas tato mahābhāgaḥ kūpastho munisattamaḥ । ārtanādaṁ tataś cakre tau tu śuśruvatur munī ॥

तं ज्ञात्वा पतितं कूपे भ्रातरावेकतद्वितौ । वृकत्रासाच्च लोभाच्च समुत्सृज्य प्रजग्मतुः ॥

taṁ jñātvā patitaṁ kūpe bhrātarāv ekatadvitau । vr̥katrāsāc ca lobhāc ca samutsr̥jya prajagmatuḥ ॥

भ्रातृभ्यां पशुलुब्धाभ्यामुत्सृष्टः स महातपाः । उदपाने महाराज निर्जले पांसुसंवृते ॥

bhrātr̥bhyāṁ paśulubdhābhyām utsr̥ṣṭaḥ sa mahātapāḥ । udapāne mahārāja nirjale pāṁsusaṁvr̥te ॥

त्रित आत्मानमालक्ष्य कूपे वीरुत्तृणावृते । निमग्नं भरतश्रेष्ठ पापकृन्नरके यथा ॥

trita ātmānam ālakṣya kūpe vīruttr̥ṇāvr̥te । nimagnaṁ bharataśreṣṭha pāpakr̥n narake yathā ॥

बुद्ध्या ह्यगणयत्प्राज्ञो मृत्योर्भीतो ह्यसोमपः । सोमः कथं नु पातव्य इहस्थेन मया भवेत् ॥

buddhyā hy agaṇayat prājño mr̥tyor bhīto hy asomapaḥ । somaḥ kathaṁ nu pātavya ihasthena mayā bhavet ॥

स एवमनुसंचिन्त्य तस्मिन्कूपे महातपाः । ददर्श वीरुधं तत्र लम्बमानां यदृच्छया ॥

sa evam anusaṁcintya tasmin kūpe mahātapāḥ । dadarśa vīrudhaṁ tatra lambamānāṁ yadr̥cchayā ॥

पांसुग्रस्ते ततः कूपे विचिन्त्य सलिलं मुनिः । अग्नीन्संकल्पयामास होत्रे चात्मानमेव च ॥

pāṁsugraste tataḥ kūpe vicintya salilaṁ muniḥ । agnīn saṁkalpayām āsa hotre cātmānam eva ca ॥

ततस्तां वीरुधं सोमं संकल्प्य सुमहातपाः । ऋचो यजूंषि सामानि मनसा चिन्तयन्मुनिः । ग्रावाणः शर्कराः कृत्वा प्रचक्रेऽभिषवं नृप ॥

tatas tāṁ vīrudhaṁ somaṁ saṁkalpya sumahātapāḥ । r̥co yajūṁṣi sāmāni manasā cintayan muniḥ । grāvāṇaḥ śarkarāḥ kr̥tvā pracakre ’bhiṣavaṁ nr̥pa ॥

आज्यं च सलिलं चक्रे भागांश्च त्रिदिवौकसाम् । सोमस्याभिषवं कृत्वा चकार तुमुलं ध्वनिम् ॥

ājyaṁ ca salilaṁ cakre bhāgāṁś ca tridivaukasām । somasyābhiṣavaṁ kr̥tvā cakāra tumulaṁ dhvanim ॥

स चाविशद्दिवं राजन्स्वरः शैक्षस्त्रितस्य वै । समवाप च तं यज्ञं यथोक्तं ब्रह्मवादिभिः ॥

sa cāviśad divaṁ rājan svaraḥ śaikṣas tritasya vai । samavāpa ca taṁ yajñaṁ yathoktaṁ brahmavādibhiḥ ॥

वर्तमाने तथा यज्ञे त्रितस्य सुमहात्मनः । आविग्नं त्रिदिवं सर्वं कारणं च न बुध्यते ॥

vartamāne tathā yajñe tritasya sumahātmanaḥ । āvignaṁ tridivaṁ sarvaṁ kāraṇaṁ ca na budhyate ॥

ततः सुतुमुलं शब्दं शुश्रावाथ बृहस्पतिः । श्रुत्वा चैवाब्रवीद्देवान्सर्वान्देवपुरोहितः ॥

tataḥ sutumulaṁ śabdaṁ śuśrāvātha br̥haspatiḥ । śrutvā caivābravīd devān sarvān devapurohitaḥ ॥

त्रितस्य वर्तते यज्ञस्तत्र गच्छामहे सुराः । स हि क्रुद्धः सृजेदन्यान्देवानपि महातपाः ॥

tritasya vartate yajñas tatra gacchāmahe surāḥ । sa hi kruddhaḥ sr̥jed anyān devān api mahātapāḥ ॥

तच्छ्रुत्वा वचनं तस्य सहिताः सर्वदेवताः । प्रययुस्तत्र यत्रासौ त्रितयज्ञः प्रवर्तते ॥

tac chrutvā vacanaṁ tasya sahitāḥ sarvadevatāḥ । prayayus tatra yatrāsau tritayajñaḥ pravartate ॥

ते तत्र गत्वा विबुधास्तं कूपं यत्र स त्रितः । ददृशुस्तं महात्मानं दीक्षितं यज्ञकर्मसु ॥

te tatra gatvā vibudhās taṁ kūpaṁ yatra sa tritaḥ । dadr̥śus taṁ mahātmānaṁ dīkṣitaṁ yajñakarmasu ॥

दृष्ट्वा चैनं महात्मानं श्रिया परमया युतम् । ऊचुश्चाथ महाभागं प्राप्ता भागार्थिनो वयम् ॥

dr̥ṣṭvā cainaṁ mahātmānaṁ śriyā paramayā yutam । ūcuś cātha mahābhāgaṁ prāptā bhāgārthino vayam ॥

अथाब्रवीदृषिर्देवान्पश्यध्वं मां दिवौकसः । अस्मिन्प्रतिभये कूपे निमग्नं नष्टचेतसम् ॥

athābravīd r̥ṣir devān paśyadhvaṁ māṁ divaukasaḥ । asmin pratibhaye kūpe nimagnaṁ naṣṭacetasam ॥

ततस्त्रितो महाराज भागांस्तेषां यथाविधि । मन्त्रयुक्तान्समददात्ते च प्रीतास्तदाभवन् ॥

tatas trito mahārāja bhāgāṁs teṣāṁ yathāvidhi । mantrayuktān samadadāt te ca prītās tadābhavan ॥

ततो यथाविधि प्राप्तान्भागान्प्राप्य दिवौकसः । प्रीतात्मानो ददुस्तस्मै वरान्यान्मनसेच्छति ॥

tato yathāvidhi prāptān bhāgān prāpya divaukasaḥ । prītātmāno dadus tasmai varān yān manasecchati ॥

स तु वव्रे वरं देवांस्त्रातुमर्हथ मामितः । यश्चेहोपस्पृशेत्कूपे स सोमपगतिं लभेत् ॥

sa tu vavre varaṁ devāṁs trātum arhatha mām itaḥ । yaś cehopaspr̥śet kūpe sa somapagatiṁ labhet ॥

तत्र चोर्मिमती राजन्नुत्पपात सरस्वती । तयोत्क्षिप्तस्त्रितस्तस्थौ पूजयंस्त्रिदिवौकसः ॥

tatra cormimatī rājann utpapāta sarasvatī । tayotkṣiptas tritas tasthau pūjayaṁs tridivaukasaḥ ॥

तथेति चोक्त्वा विबुधा जग्मू राजन्यथागतम् । त्रितश्चाप्यगमत्प्रीतः स्वमेव निलयं तदा ॥

tatheti coktvā vibudhā jagmū rājan yathāgatam । tritaś cāpy agamat prītaḥ svam eva nilayaṁ tadā ॥

क्रुद्धः स तु समासाद्य तावृषी भ्रातरौ तदा । उवाच परुषं वाक्यं शशाप च महातपाः ॥

kruddhaḥ sa tu samāsādya tāv r̥ṣī bhrātarau tadā । uvāca paruṣaṁ vākyaṁ śaśāpa ca mahātapāḥ ॥

पशुलुब्धौ युवां यस्मान्मामुत्सृज्य प्रधावितौ । तस्माद्रूपेण तेषां वै दंष्ट्रिणामभितश्चरौ ॥

paśulubdhau yuvāṁ yasmān mām utsr̥jya pradhāvitau । tasmād rūpeṇa teṣāṁ vai daṁṣṭriṇām abhitaścarau ॥

भवितारौ मया शप्तौ पापेनानेन कर्मणा । प्रसवश्चैव युवयोर्गोलाङ्गूलर्क्षवानराः ॥

bhavitārau mayā śaptau pāpenānena karmaṇā । prasavaś caiva yuvayor golāṅgūlarkṣavānarāḥ ॥

इत्युक्ते तु तदा तेन क्षणादेव विशां पते । तथाभूतावदृश्येतां वचनात्सत्यवादिनः ॥

ity ukte tu tadā tena kṣaṇād eva viśāṁ pate । tathābhūtāv adr̥śyetāṁ vacanāt satyavādinaḥ ॥

तत्राप्यमितविक्रान्तः स्पृष्ट्वा तोयं हलायुधः । दत्त्वा च विविधान्दायान्पूजयित्वा च वै द्विजान् ॥

tatrāpy amitavikrāntaḥ spr̥ṣṭvā toyaṁ halāyudhaḥ । dattvā ca vividhān dāyān pūjayitvā ca vai dvijān ॥

उदपानं च तं दृष्ट्वा प्रशस्य च पुनः पुनः । नदीगतमदीनात्मा प्राप्तो विनशनं तदा ॥

udapānaṁ ca taṁ dr̥ṣṭvā praśasya ca punaḥ punaḥ । nadīgatam adīnātmā prāpto vinaśanaṁ tadā ॥