Adhyāya 26

संजय उवाच । दुर्योधनो महाराज सुदर्शश्चापि ते सुतः । हतशेषौ तदा संख्ये वाजिमध्ये व्यवस्थितौ ॥

saṁjaya uvāca । duryodhano mahārāja sudarśaś cāpi te sutaḥ । hataśeṣau tadā saṁkhye vājimadhye vyavasthitau ॥

ततो दुर्योधनं दृष्ट्वा वाजिमध्ये व्यवस्थितम् । उवाच देवकीपुत्रः कुन्तीपुत्रं धनंजयम् ॥

tato duryodhanaṁ dr̥ṣṭvā vājimadhye vyavasthitam । uvāca devakīputraḥ kuntīputraṁ dhanaṁjayam ॥

शत्रवो हतभूयिष्ठा ज्ञातयः परिपालिताः । गृहीत्वा संजयं चासौ निवृत्तः शिनिपुंगवः ॥

śatravo hatabhūyiṣṭhā jñātayaḥ paripālitāḥ । gr̥hītvā saṁjayaṁ cāsau nivr̥ttaḥ śinipuṁgavaḥ ॥

परिश्रान्तश्च नकुलः सहदेवश्च भारत । योधयित्वा रणे पापान्धार्तराष्ट्रपदानुगान् ॥

pariśrāntaś ca nakulaḥ sahadevaś ca bhārata । yodhayitvā raṇe pāpān dhārtarāṣṭrapadānugān ॥

सुयोधनमभित्यज्य त्रय एते व्यवस्थिताः । कृपश्च कृतवर्मा च द्रौणिश्चैव महारथः ॥

suyodhanam abhityajya traya ete vyavasthitāḥ । kr̥paś ca kr̥tavarmā ca drauṇiś caiva mahārathaḥ ॥

असौ तिष्ठति पाञ्चाल्यः श्रिया परमया युतः । दुर्योधनबलं हत्वा सह सर्वैः प्रभद्रकैः ॥

asau tiṣṭhati pāñcālyaḥ śriyā paramayā yutaḥ । duryodhanabalaṁ hatvā saha sarvaiḥ prabhadrakaiḥ ॥

असौ दुर्योधनः पार्थ वाजिमध्ये व्यवस्थितः । छत्रेण ध्रियमाणेन प्रेक्षमाणो मुहुर्मुहुः ॥

asau duryodhanaḥ pārtha vājimadhye vyavasthitaḥ । chatreṇa dhriyamāṇena prekṣamāṇo muhur muhuḥ ॥

प्रतिव्यूह्य बलं सर्वं रणमध्ये व्यवस्थितः । एनं हत्वा शितैर्बाणैः कृतकृत्यो भविष्यसि ॥

prativyūhya balaṁ sarvaṁ raṇamadhye vyavasthitaḥ । enaṁ hatvā śitair bāṇaiḥ kr̥takr̥tyo bhaviṣyasi ॥

गजानीकं हतं दृष्ट्वा त्वां च प्राप्तमरिंदम । यावन्न विद्रवन्त्येते तावज्जहि सुयोधनम् ॥

gajānīkaṁ hataṁ dr̥ṣṭvā tvāṁ ca prāptam ariṁdama । yāvan na vidravanty ete tāvaj jahi suyodhanam ॥

यातु कश्चित्तु पाञ्चाल्यं क्षिप्रमागम्यतामिति । परिश्रान्तबलस्तात नैष मुच्येत किल्बिषी ॥

yātu kaś cit tu pāñcālyaṁ kṣipram āgamyatām iti । pariśrāntabalas tāta naiṣa mucyeta kilbiṣī ॥

तव हत्वा बलं सर्वं संग्रामे धृतराष्ट्रजः । जितान्पाण्डुसुतान्मत्वा रूपं धारयते महत् ॥

tava hatvā balaṁ sarvaṁ saṁgrāme dhr̥tarāṣṭrajaḥ । jitān pāṇḍusutān matvā rūpaṁ dhārayate mahat ॥

निहतं स्वबलं दृष्ट्वा पीडितं चापि पाण्डवैः । ध्रुवमेष्यति संग्रामे वधायैवात्मनो नृपः ॥

nihataṁ svabalaṁ dr̥ṣṭvā pīḍitaṁ cāpi pāṇḍavaiḥ । dhruvam eṣyati saṁgrāme vadhāyaivātmano nr̥paḥ ॥

एवमुक्तः फल्गुनस्तु कृष्णं वचनमब्रवीत् । धृतराष्ट्रसुताः सर्वे हता भीमेन मानद । यावेतावास्थितौ कृष्ण तावद्य न भविष्यतः ॥

evam uktaḥ phalgunas tu kr̥ṣṇaṁ vacanam abravīt । dhr̥tarāṣṭrasutāḥ sarve hatā bhīmena mānada । yāv etāv āsthitau kr̥ṣṇa tāv adya na bhaviṣyataḥ ॥

हतो भीष्मो हतो द्रोणः कर्णो वैकर्तनो हतः । मद्रराजो हतः शल्यो हतः कृष्ण जयद्रथः ॥

hato bhīṣmo hato droṇaḥ karṇo vaikartano hataḥ । madrarājo hataḥ śalyo hataḥ kr̥ṣṇa jayadrathaḥ ॥

हयाः पञ्चशताः शिष्टाः शकुनेः सौबलस्य च । रथानां तु शते शिष्टे द्वे एव तु जनार्दन । दन्तिनां च शतं साग्रं त्रिसाहस्राः पदातयः ॥

hayāḥ pañcaśatāḥ śiṣṭāḥ śakuneḥ saubalasya ca । rathānāṁ tu śate śiṣṭe dve eva tu janārdana । dantināṁ ca śataṁ sāgraṁ trisāhasrāḥ padātayaḥ ॥

अश्वत्थामा कृपश्चैव त्रिगर्ताधिपतिस्तथा । उलूकः शकुनिश्चैव कृतवर्मा च सात्वतः ॥

aśvatthāmā kr̥paś caiva trigartādhipatis tathā । ulūkaḥ śakuniś caiva kr̥tavarmā ca sātvataḥ ॥

एतद्बलमभूच्छेषं धार्तराष्ट्रस्य माधव । मोक्षो न नूनं कालाद्धि विद्यते भुवि कस्यचित् ॥

etad balam abhūc cheṣaṁ dhārtarāṣṭrasya mādhava । mokṣo na nūnaṁ kālād dhi vidyate bhuvi kasya cit ॥

तथा विनिहते सैन्ये पश्य दुर्योधनं स्थितम् । अद्याह्ना हि महाराजो हतामित्रो भविष्यति ॥

tathā vinihate sainye paśya duryodhanaṁ sthitam । adyāhnā hi mahārājo hatāmitro bhaviṣyati ॥

न हि मे मोक्ष्यते कश्चित्परेषामिति चिन्तये । ये त्वद्य समरं कृष्ण न हास्यन्ति रणोत्कटाः । तान्वै सर्वान्हनिष्यामि यद्यपि स्युरमानुषाः ॥

na hi me mokṣyate kaś cit pareṣām iti cintaye । ye tv adya samaraṁ kr̥ṣṇa na hāsyanti raṇotkaṭāḥ । tān vai sarvān haniṣyāmi yady api syur amānuṣāḥ ॥

अद्य युद्धे सुसंक्रुद्धो दीर्घं राज्ञः प्रजागरम् । अपनेष्यामि गान्धारं पातयित्वा शितैः शरैः ॥

adya yuddhe susaṁkruddho dīrghaṁ rājñaḥ prajāgaram । apaneṣyāmi gāndhāraṁ pātayitvā śitaiḥ śaraiḥ ॥

निकृत्या वै दुराचारो यानि रत्नानि सौबलः । सभायामहरद्द्यूते पुनस्तान्याहराम्यहम् ॥

nikr̥tyā vai durācāro yāni ratnāni saubalaḥ । sabhāyām aharad dyūte punas tāny āharāmy aham ॥

अद्य ता अपि वेत्स्यन्ति सर्वा नागपुरस्त्रियः । श्रुत्वा पतींश्च पुत्रांश्च पाण्डवैर्निहतान्युधि ॥

adya tā api vetsyanti sarvā nāgapurastriyaḥ । śrutvā patīṁś ca putrāṁś ca pāṇḍavair nihatān yudhi ॥

समाप्तमद्य वै कर्म सर्वं कृष्ण भविष्यति । अद्य दुर्योधनो दीप्तां श्रियं प्राणांश्च त्यक्ष्यति ॥

samāptam adya vai karma sarvaṁ kr̥ṣṇa bhaviṣyati । adya duryodhano dīptāṁ śriyaṁ prāṇāṁś ca tyakṣyati ॥

नापयाति भयात्कृष्ण संग्रामाद्यदि चेन्मम । निहतं विद्धि वार्ष्णेय धार्तराष्ट्रं सुबालिशम् ॥

nāpayāti bhayāt kr̥ṣṇa saṁgrāmād yadi cen mama । nihataṁ viddhi vārṣṇeya dhārtarāṣṭraṁ subāliśam ॥

मम ह्येतदशक्तं वै वाजिवृन्दमरिंदम । सोढुं ज्यातलनिर्घोषं याहि यावन्निहन्म्यहम् ॥

mama hy etad aśaktaṁ vai vājivr̥ndam ariṁdama । soḍhuṁ jyātalanirghoṣaṁ yāhi yāvan nihanmy aham ॥

एवमुक्तस्तु दाशार्हः पाण्डवेन यशस्विना । अचोदयद्धयान्राजन्दुर्योधनबलं प्रति ॥

evam uktas tu dāśārhaḥ pāṇḍavena yaśasvinā । acodayad dhayān rājan duryodhanabalaṁ prati ॥

तदनीकमभिप्रेक्ष्य त्रयः सज्जा महारथाः । भीमसेनोऽर्जुनश्चैव सहदेवश्च मारिष । प्रययुः सिंहनादेन दुर्योधनजिघांसया ॥

tad anīkam abhiprekṣya trayaḥ sajjā mahārathāḥ । bhīmaseno ’rjunaś caiva sahadevaś ca māriṣa । prayayuḥ siṁhanādena duryodhanajighāṁsayā ॥

तान्प्रेक्ष्य सहितान्सर्वाञ्जवेनोद्यतकार्मुकान् । सौबलोऽभ्यद्रवद्युद्धे पाण्डवानाततायिनः ॥

tān prekṣya sahitān sarvāñ javenodyatakārmukān । saubalo ’bhyadravad yuddhe pāṇḍavān ātatāyinaḥ ॥

सुदर्शनस्तव सुतो भीमसेनं समभ्ययात् । सुशर्मा शकुनिश्चैव युयुधाते किरीटिना । सहदेवं तव सुतो हयपृष्ठगतोऽभ्ययात् ॥

sudarśanas tava suto bhīmasenaṁ samabhyayāt । suśarmā śakuniś caiva yuyudhāte kirīṭinā । sahadevaṁ tava suto hayapr̥ṣṭhagato ’bhyayāt ॥

ततो ह्ययत्नतः क्षिप्रं तव पुत्रो जनाधिप । प्रासेन सहदेवस्य शिरसि प्राहरद्भृशम् ॥

tato hy ayatnataḥ kṣipraṁ tava putro janādhipa । prāsena sahadevasya śirasi prāharad bhr̥śam ॥

सोपाविशद्रथोपस्थे तव पुत्रेण ताडितः । रुधिराप्लुतसर्वाङ्ग आशीविष इव श्वसन् ॥

sopāviśad rathopasthe tava putreṇa tāḍitaḥ । rudhirāplutasarvāṅga āśīviṣa iva śvasan ॥

प्रतिलभ्य ततः संज्ञां सहदेवो विशां पते । दुर्योधनं शरैस्तीक्ष्णैः संक्रुद्धः समवाकिरत् ॥

pratilabhya tataḥ saṁjñāṁ sahadevo viśāṁ pate । duryodhanaṁ śarais tīkṣṇaiḥ saṁkruddhaḥ samavākirat ॥

पार्थोऽपि युधि विक्रम्य कुन्तीपुत्रो धनंजयः । शूराणामश्वपृष्ठेभ्यः शिरांसि निचकर्त ह ॥

pārtho ’pi yudhi vikramya kuntīputro dhanaṁjayaḥ । śūrāṇām aśvapr̥ṣṭhebhyaḥ śirāṁsi nicakarta ha ॥

तदनीकं तदा पार्थो व्यधमद्बहुभिः शरैः । पातयित्वा हयान्सर्वांस्त्रिगर्तानां रथान्ययौ ॥

tad anīkaṁ tadā pārtho vyadhamad bahubhiḥ śaraiḥ । pātayitvā hayān sarvāṁs trigartānāṁ rathān yayau ॥

ततस्ते सहिता भूत्वा त्रिगर्तानां महारथाः । अर्जुनं वासुदेवं च शरवर्षैरवाकिरन् ॥

tatas te sahitā bhūtvā trigartānāṁ mahārathāḥ । arjunaṁ vāsudevaṁ ca śaravarṣair avākiran ॥

सत्यकर्माणमाक्षिप्य क्षुरप्रेण महायशाः । ततोऽस्य स्यन्दनस्येषां चिच्छिदे पाण्डुनन्दनः ॥

satyakarmāṇam ākṣipya kṣurapreṇa mahāyaśāḥ । tato ’sya syandanasyeṣāṁ cicchide pāṇḍunandanaḥ ॥

शिलाशितेन च विभो क्षुरप्रेण महायशाः । शिरश्चिच्छेद प्रहसंस्तप्तकुण्डलभूषणम् ॥

śilāśitena ca vibho kṣurapreṇa mahāyaśāḥ । śiraś ciccheda prahasaṁs taptakuṇḍalabhūṣaṇam ॥

सत्येषुमथ चादत्त योधानां मिषतां ततः । यथा सिंहो वने राजन्मृगं परिबुभुक्षितः ॥

satyeṣum atha cādatta yodhānāṁ miṣatāṁ tataḥ । yathā siṁho vane rājan mr̥gaṁ paribubhukṣitaḥ ॥

तं निहत्य ततः पार्थः सुशर्माणं त्रिभिः शरैः । विद्ध्वा तानहनत्सर्वान्रथान्रुक्मविभूषितान् ॥

taṁ nihatya tataḥ pārthaḥ suśarmāṇaṁ tribhiḥ śaraiḥ । viddhvā tān ahanat sarvān rathān rukmavibhūṣitān ॥

ततस्तु प्रत्वरन्पार्थो दीर्घकालं सुसंभृतम् । मुञ्चन्क्रोधविषं तीक्ष्णं प्रस्थलाधिपतिं प्रति ॥

tatas tu pratvaran pārtho dīrghakālaṁ susaṁbhr̥tam । muñcan krodhaviṣaṁ tīkṣṇaṁ prasthalādhipatiṁ prati ॥

तमर्जुनः पृषत्कानां शतेन भरतर्षभ । पूरयित्वा ततो वाहान्न्यहनत्तस्य धन्विनः ॥

tam arjunaḥ pr̥ṣatkānāṁ śatena bharatarṣabha । pūrayitvā tato vāhān nyahanat tasya dhanvinaḥ ॥

ततः शरं समादाय यमदण्डोपमं शितम् । सुशर्माणं समुद्दिश्य चिक्षेपाशु हसन्निव ॥

tataḥ śaraṁ samādāya yamadaṇḍopamaṁ śitam । suśarmāṇaṁ samuddiśya cikṣepāśu hasann iva ॥

स शरः प्रेषितस्तेन क्रोधदीप्तेन धन्विना । सुशर्माणं समासाद्य बिभेद हृदयं रणे ॥

sa śaraḥ preṣitas tena krodhadīptena dhanvinā । suśarmāṇaṁ samāsādya bibheda hr̥dayaṁ raṇe ॥

स गतासुर्महाराज पपात धरणीतले । नन्दयन्पाण्डवान्सर्वान्व्यथयंश्चापि तावकान् ॥

sa gatāsur mahārāja papāta dharaṇītale । nandayan pāṇḍavān sarvān vyathayaṁś cāpi tāvakān ॥

सुशर्माणं रणे हत्वा पुत्रानस्य महारथान् । सप्त चाष्टौ च त्रिंशच्च सायकैरनयत्क्षयम् ॥

suśarmāṇaṁ raṇe hatvā putrān asya mahārathān । sapta cāṣṭau ca triṁśac ca sāyakair anayat kṣayam ॥

ततोऽस्य निशितैर्बाणैः सर्वान्हत्वा पदानुगान् । अभ्यगाद्भारतीं सेनां हतशेषां महारथः ॥

tato ’sya niśitair bāṇaiḥ sarvān hatvā padānugān । abhyagād bhāratīṁ senāṁ hataśeṣāṁ mahārathaḥ ॥

भीमस्तु समरे क्रुद्धः पुत्रं तव जनाधिप । सुदर्शनमदृश्यं तं शरैश्चक्रे हसन्निव ॥

bhīmas tu samare kruddhaḥ putraṁ tava janādhipa । sudarśanam adr̥śyaṁ taṁ śaraiś cakre hasann iva ॥

ततोऽस्य प्रहसन्क्रुद्धः शिरः कायादपाहरत् । क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन स हतः प्रापतद्भुवि ॥

tato ’sya prahasan kruddhaḥ śiraḥ kāyād apāharat । kṣurapreṇa sutīkṣṇena sa hataḥ prāpatad bhuvi ॥

तस्मिंस्तु निहते वीरे ततस्तस्य पदानुगाः । परिवव्रू रणे भीमं किरन्तो विशिखाञ्शितान् ॥

tasmiṁs tu nihate vīre tatas tasya padānugāḥ । parivavrū raṇe bhīmaṁ kiranto viśikhāñ śitān ॥

ततस्तु निशितैर्बाणैस्तदनीकं वृकोदरः । इन्द्राशनिसमस्पर्शैः समन्तात्पर्यवाकिरत् । ततः क्षणेन तद्भीमो न्यहनद्भरतर्षभ ॥

tatas tu niśitair bāṇais tad anīkaṁ vr̥kodaraḥ । indrāśanisamasparśaiḥ samantāt paryavākirat । tataḥ kṣaṇena tad bhīmo nyahanad bharatarṣabha ॥

तेषु तूत्साद्यमानेषु सेनाध्यक्षा महाबलाः । भीमसेनं समासाद्य ततोऽयुध्यन्त भारत । तांस्तु सर्वाञ्शरैर्घोरैरवाकिरत पाण्डवः ॥

teṣu tūtsādyamāneṣu senādhyakṣā mahābalāḥ । bhīmasenaṁ samāsādya tato ’yudhyanta bhārata । tāṁs tu sarvāñ śarair ghorair avākirata pāṇḍavaḥ ॥

तथैव तावका राजन्पाण्डवेयान्महारथान् । शरवर्षेण महता समन्तात्पर्यवारयन् ॥

tathaiva tāvakā rājan pāṇḍaveyān mahārathān । śaravarṣeṇa mahatā samantāt paryavārayan ॥

व्याकुलं तदभूत्सर्वं पाण्डवानां परैः सह । तावकानां च समरे पाण्डवेयैर्युयुत्सताम् ॥

vyākulaṁ tad abhūt sarvaṁ pāṇḍavānāṁ paraiḥ saha । tāvakānāṁ ca samare pāṇḍaveyair yuyutsatām ॥

तत्र योधास्तदा पेतुः परस्परसमाहताः । उभयोः सेनयो राजन्संशोचन्तः स्म बान्धवान् ॥

tatra yodhās tadā petuḥ parasparasamāhatāḥ । ubhayoḥ senayo rājan saṁśocantaḥ sma bāndhavān ॥