Adhyāya 5

कृप उवाच । शुश्रूषुरपि दुर्मेधाः पुरुषोऽनियतेन्द्रियः । नालं वेदयितुं कृत्स्नौ धर्मार्थाविति मे मतिः ॥

kr̥pa uvāca । śuśrūṣur api durmedhāḥ puruṣo ’niyatendriyaḥ । nālaṁ vedayituṁ kr̥tsnau dharmārthāv iti me matiḥ ॥

तथैव तावन्मेधावी विनयं यो न शिक्षति । न च किंचन जानाति सोऽपि धर्मार्थनिश्चयम् ॥

tathaiva tāvan medhāvī vinayaṁ yo na śikṣati । na ca kiṁ cana jānāti so ’pi dharmārthaniścayam ॥

शुश्रूषुस्त्वेव मेधावी पुरुषो नियतेन्द्रियः । जानीयादागमान्सर्वान्ग्राह्यं च न विरोधयेत् ॥

śuśrūṣus tv eva medhāvī puruṣo niyatendriyaḥ । jānīyād āgamān sarvān grāhyaṁ ca na virodhayet ॥

अनेयस्त्ववमानी यो दुरात्मा पापपूरुषः । दिष्टमुत्सृज्य कल्याणं करोति बहुपापकम् ॥

aneyas tv avamānī yo durātmā pāpapūruṣaḥ । diṣṭam utsr̥jya kalyāṇaṁ karoti bahupāpakam ॥

नाथवन्तं तु सुहृदः प्रतिषेधन्ति पातकात् । निवर्तते तु लक्ष्मीवान्नालक्ष्मीवान्निवर्तते ॥

nāthavantaṁ tu suhr̥daḥ pratiṣedhanti pātakāt । nivartate tu lakṣmīvān nālakṣmīvān nivartate ॥

यथा ह्युच्चावचैर्वाक्यैः क्षिप्तचित्तो नियम्यते । तथैव सुहृदा शक्यो नशक्यस्त्ववसीदति ॥

yathā hy uccāvacair vākyaiḥ kṣiptacitto niyamyate । tathaiva suhr̥dā śakyo naśakyas tv avasīdati ॥

तथैव सुहृदं प्राज्ञं कुर्वाणं कर्म पापकम् । प्राज्ञाः संप्रतिषेधन्ते यथाशक्ति पुनः पुनः ॥

tathaiva suhr̥daṁ prājñaṁ kurvāṇaṁ karma pāpakam । prājñāḥ saṁpratiṣedhante yathāśakti punaḥ punaḥ ॥

स कल्याणे मतिं कृत्वा नियम्यात्मानमात्मना । कुरु मे वचनं तात येन पश्चान्न तप्यसे ॥

sa kalyāṇe matiṁ kr̥tvā niyamyātmānam ātmanā । kuru me vacanaṁ tāta yena paścān na tapyase ॥

न वधः पूज्यते लोके सुप्तानामिह धर्मतः । तथैव न्यस्तशस्त्राणां विमुक्तरथवाजिनाम् ॥

na vadhaḥ pūjyate loke suptānām iha dharmataḥ । tathaiva nyastaśastrāṇāṁ vimuktarathavājinām ॥

ये च ब्रूयुस्तवास्मीति ये च स्युः शरणागताः । विमुक्तमूर्धजा ये च ये चापि हतवाहनाः ॥

ye ca brūyus tavāsmīti ye ca syuḥ śaraṇāgatāḥ । vimuktamūrdhajā ye ca ye cāpi hatavāhanāḥ ॥

अद्य स्वप्स्यन्ति पाञ्चाला विमुक्तकवचा विभो । विश्वस्ता रजनीं सर्वे प्रेता इव विचेतसः ॥

adya svapsyanti pāñcālā vimuktakavacā vibho । viśvastā rajanīṁ sarve pretā iva vicetasaḥ ॥

यस्तेषां तदवस्थानां द्रुह्येत पुरुषोऽनृजुः । व्यक्तं स नरके मज्जेदगाधे विपुलेऽप्लवे ॥

yas teṣāṁ tadavasthānāṁ druhyeta puruṣo ’nr̥juḥ । vyaktaṁ sa narake majjed agādhe vipule ’plave ॥

सर्वास्त्रविदुषां लोके श्रेष्ठस्त्वमसि विश्रुतः । न च ते जातु लोकेऽस्मिन्सुसूक्ष्ममपि किल्बिषम् ॥

sarvāstraviduṣāṁ loke śreṣṭhas tvam asi viśrutaḥ । na ca te jātu loke ’smin susūkṣmam api kilbiṣam ॥

त्वं पुनः सूर्यसंकाशः श्वोभूत उदिते रवौ । प्रकाशे सर्वभूतानां विजेता युधि शात्रवान् ॥

tvaṁ punaḥ sūryasaṁkāśaḥ śvobhūta udite ravau । prakāśe sarvabhūtānāṁ vijetā yudhi śātravān ॥

असंभावितरूपं हि त्वयि कर्म विगर्हितम् । शुक्ले रक्तमिव न्यस्तं भवेदिति मतिर्मम ॥

asaṁbhāvitarūpaṁ hi tvayi karma vigarhitam । śukle raktam iva nyastaṁ bhaved iti matir mama ॥

अश्वत्थामोवाच । एवमेतद्यथात्थ त्वमनुशास्मीह मातुल । तैस्तु पूर्वमयं सेतुः शतधा विदलीकृतः ॥

aśvatthāmovāca । evam etad yathāttha tvam anuśāsmīha mātula । tais tu pūrvamayaṁ setuḥ śatadhā vidalīkr̥taḥ ॥

प्रत्यक्षं भूमिपालानां भवतां चापि संनिधौ । न्यस्तशस्त्रो मम पिता धृष्टद्युम्नेन पातितः ॥

pratyakṣaṁ bhūmipālānāṁ bhavatāṁ cāpi saṁnidhau । nyastaśastro mama pitā dhr̥ṣṭadyumnena pātitaḥ ॥

कर्णश्च पतिते चक्रे रथस्य रथिनां वरः । उत्तमे व्यसने सन्नो हतो गाण्डीवधन्वना ॥

karṇaś ca patite cakre rathasya rathināṁ varaḥ । uttame vyasane sanno hato gāṇḍīvadhanvanā ॥

तथा शांतनवो भीष्मो न्यस्तशस्त्रो निरायुधः । शिखण्डिनं पुरस्कृत्य हतो गाण्डीवधन्वना ॥

tathā śāṁtanavo bhīṣmo nyastaśastro nirāyudhaḥ । śikhaṇḍinaṁ puraskr̥tya hato gāṇḍīvadhanvanā ॥

भूरिश्रवा महेष्वासस्तथा प्रायगतो रणे । क्रोशतां भूमिपालानां युयुधानेन पातितः ॥

bhūriśravā maheṣvāsas tathā prāyagato raṇe । krośatāṁ bhūmipālānāṁ yuyudhānena pātitaḥ ॥

दुर्योधनश्च भीमेन समेत्य गदया मृधे । पश्यतां भूमिपालानामधर्मेण निपातितः ॥

duryodhanaś ca bhīmena sametya gadayā mr̥dhe । paśyatāṁ bhūmipālānām adharmeṇa nipātitaḥ ॥

एकाकी बहुभिस्तत्र परिवार्य महारथैः । अधर्मेण नरव्याघ्रो भीमसेनेन पातितः ॥

ekākī bahubhis tatra parivārya mahārathaiḥ । adharmeṇa naravyāghro bhīmasenena pātitaḥ ॥

विलापो भग्नसक्थस्य यो मे राज्ञः परिश्रुतः । वार्त्तिकानां कथयतां स मे मर्माणि कृन्तति ॥

vilāpo bhagnasakthasya yo me rājñaḥ pariśrutaḥ । vārttikānāṁ kathayatāṁ sa me marmāṇi kr̥ntati ॥

एवमधार्मिकाः पापाः पाञ्चाला भिन्नसेतवः । तानेवं भिन्नमर्यादान्किं भवान्न विगर्हति ॥

evam adhārmikāḥ pāpāḥ pāñcālā bhinnasetavaḥ । tān evaṁ bhinnamaryādān kiṁ bhavān na vigarhati ॥

पितृहन्तॄनहं हत्वा पाञ्चालान्निशि सौप्तिके । कामं कीटः पतंगो वा जन्म प्राप्य भवामि वै ॥

pitr̥hantr̥̄n ahaṁ hatvā pāñcālān niśi sauptike । kāmaṁ kīṭaḥ pataṁgo vā janma prāpya bhavāmi vai ॥

त्वरे चाहमनेनाद्य यदिदं मे चिकीर्षितम् । तस्य मे त्वरमाणस्य कुतो निद्रा कुतः सुखम् ॥

tvare cāham anenādya yad idaṁ me cikīrṣitam । tasya me tvaramāṇasya kuto nidrā kutaḥ sukham ॥

न स जातः पुमाँल्लोके कश्चिन्न च भविष्यति । यो मे व्यावर्तयेदेतां वधे तेषां कृतां मतिम् ॥

na sa jātaḥ pumām̐l loke kaś cin na ca bhaviṣyati । yo me vyāvartayed etāṁ vadhe teṣāṁ kr̥tāṁ matim ॥

संजय उवाच । एवमुक्त्वा महाराज द्रोणपुत्रः प्रतापवान् । एकान्ते योजयित्वाश्वान्प्रायादभिमुखः परान् ॥

saṁjaya uvāca । evam uktvā mahārāja droṇaputraḥ pratāpavān । ekānte yojayitvāśvān prāyād abhimukhaḥ parān ॥

तमब्रूतां महात्मानौ भोजशारद्वतावुभौ । किमयं स्यन्दनो युक्तः किं च कार्यं चिकीर्षितम् ॥

tam abrūtāṁ mahātmānau bhojaśāradvatāv ubhau । kim ayaṁ syandano yuktaḥ kiṁ ca kāryaṁ cikīrṣitam ॥

एकसार्थं प्रयातौ स्वस्त्वया सह नरर्षभ । समदुःखसुखौ चैव नावां शङ्कितुमर्हसि ॥

ekasārthaṁ prayātau svas tvayā saha nararṣabha । samaduḥkhasukhau caiva nāvāṁ śaṅkitum arhasi ॥

अश्वत्थामा तु संक्रुद्धः पितुर्वधमनुस्मरन् । ताभ्यां तथ्यं तदाचख्यौ यदस्यात्मचिकीर्षितम् ॥

aśvatthāmā tu saṁkruddhaḥ pitur vadham anusmaran । tābhyāṁ tathyaṁ tadācakhyau yad asyātmacikīrṣitam ॥

हत्वा शतसहस्राणि योधानां निशितैः शरैः । न्यस्तशस्त्रो मम पिता धृष्टद्युम्नेन पातितः ॥

hatvā śatasahasrāṇi yodhānāṁ niśitaiḥ śaraiḥ । nyastaśastro mama pitā dhr̥ṣṭadyumnena pātitaḥ ॥

तं तथैव हनिष्यामि न्यस्तवर्माणमद्य वै । पुत्रं पाञ्चालराजस्य पापं पापेन कर्मणा ॥

taṁ tathaiva haniṣyāmi nyastavarmāṇam adya vai । putraṁ pāñcālarājasya pāpaṁ pāpena karmaṇā ॥

कथं च निहतः पापः पाञ्चालः पशुवन्मया । शस्त्राहवजितां लोकान्प्राप्नुयादिति मे मतिः ॥

kathaṁ ca nihataḥ pāpaḥ pāñcālaḥ paśuvan mayā । śastrāhavajitāṁ lokān prāpnuyād iti me matiḥ ॥

क्षिप्रं संनद्धकवचौ सखड्गावात्तकार्मुकौ । समास्थाय प्रतीक्षेतां रथवर्यौ परंतपौ ॥

kṣipraṁ saṁnaddhakavacau sakhaḍgāv āttakārmukau । samāsthāya pratīkṣetāṁ rathavaryau paraṁtapau ॥

इत्युक्त्वा रथमास्थाय प्रायादभिमुखः परान् । तमन्वगात्कृपो राजन्कृतवर्मा च सात्वतः ॥

ity uktvā ratham āsthāya prāyād abhimukhaḥ parān । tam anvagāt kr̥po rājan kr̥tavarmā ca sātvataḥ ॥

ते प्रयाता व्यरोचन्त परानभिमुखास्त्रयः । हूयमाना यथा यज्ञे समिद्धा हव्यवाहनाः ॥

te prayātā vyarocanta parān abhimukhās trayaḥ । hūyamānā yathā yajñe samiddhā havyavāhanāḥ ॥

ययुश्च शिबिरं तेषां संप्रसुप्तजनं विभो । द्वारदेशं तु संप्राप्य द्रौणिस्तस्थौ रथोत्तमे ॥

yayuś ca śibiraṁ teṣāṁ saṁprasuptajanaṁ vibho । dvāradeśaṁ tu saṁprāpya drauṇis tasthau rathottame ॥