Adhyāya 6

धृतराष्ट्र उवाच । द्वारदेशे ततो द्रौणिमवस्थितमवेक्ष्य तौ । अकुर्वतां भोजकृपौ किं संजय वदस्व मे ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । dvāradeśe tato drauṇim avasthitam avekṣya tau । akurvatāṁ bhojakr̥pau kiṁ saṁjaya vadasva me ॥

संजय उवाच । कृतवर्माणमामन्त्र्य कृपं च स महारथम् । द्रौणिर्मन्युपरीतात्मा शिबिरद्वारमासदत् ॥

saṁjaya uvāca । kr̥tavarmāṇam āmantrya kr̥paṁ ca sa mahāratham । drauṇir manyuparītātmā śibiradvāram āsadat ॥

तत्र भूतं महाकायं चन्द्रार्कसदृशद्युतिम् । सोऽपश्यद्द्वारमावृत्य तिष्ठन्तं लोमहर्षणम् ॥

tatra bhūtaṁ mahākāyaṁ candrārkasadr̥śadyutim । so ’paśyad dvāram āvr̥tya tiṣṭhantaṁ lomaharṣaṇam ॥

वसानं चर्म वैयाघ्रं महारुधिरविस्रवम् । कृष्णाजिनोत्तरासङ्गं नागयज्ञोपवीतिनम् ॥

vasānaṁ carma vaiyāghraṁ mahārudhiravisravam । kr̥ṣṇājinottarāsaṅgaṁ nāgayajñopavītinam ॥

बाहुभिः स्वायतैः पीनैर्नानाप्रहरणोद्यतैः । बद्धाङ्गदमहासर्पं ज्वालामालाकुलाननम् ॥

bāhubhiḥ svāyataiḥ pīnair nānāpraharaṇodyataiḥ । baddhāṅgadamahāsarpaṁ jvālāmālākulānanam ॥

दंष्ट्राकरालवदनं व्यादितास्यं भयावहम् । नयनानां सहस्रैश्च विचित्रैरभिभूषितम् ॥

daṁṣṭrākarālavadanaṁ vyāditāsyaṁ bhayāvaham । nayanānāṁ sahasraiś ca vicitrair abhibhūṣitam ॥

नैव तस्य वपुः शक्यं प्रवक्तुं वेष एव वा । सर्वथा तु तदालक्ष्य स्फुटेयुरपि पर्वताः ॥

naiva tasya vapuḥ śakyaṁ pravaktuṁ veṣa eva vā । sarvathā tu tad ālakṣya sphuṭeyur api parvatāḥ ॥

तस्यास्यान्नासिकाभ्यां च श्रवणाभ्यां च सर्वशः । तेभ्यश्चाक्षिसहस्रेभ्यः प्रादुरासन्महार्चिषः ॥

tasyāsyān nāsikābhyāṁ ca śravaṇābhyāṁ ca sarvaśaḥ । tebhyaś cākṣisahasrebhyaḥ prādurāsan mahārciṣaḥ ॥

तथा तेजोमरीचिभ्यः शङ्खचक्रगदाधराः । प्रादुरासन्हृषीकेशाः शतशोऽथ सहस्रशः ॥

tathā tejomarīcibhyaḥ śaṅkhacakragadādharāḥ । prādurāsan hr̥ṣīkeśāḥ śataśo ’tha sahasraśaḥ ॥

तदत्यद्भुतमालोक्य भूतं लोकभयंकरम् । द्रौणिरव्यथितो दिव्यैरस्त्रवर्षैरवाकिरत् ॥

tad atyadbhutam ālokya bhūtaṁ lokabhayaṁkaram । drauṇir avyathito divyair astravarṣair avākirat ॥

द्रौणिमुक्ताञ्शरांस्तांस्तु तद्भूतं महदग्रसत् । उदधेरिव वार्योघान्पावको वडवामुखः ॥

drauṇimuktāñ śarāṁs tāṁs tu tad bhūtaṁ mahad agrasat । udadher iva vāryoghān pāvako vaḍavāmukhaḥ ॥

अश्वत्थामा तु संप्रेक्ष्य ताञ्शरौघान्निरर्थकान् । रथशक्तिं मुमोचास्मै दीप्तामग्निशिखामिव ॥

aśvatthāmā tu saṁprekṣya tāñ śaraughān nirarthakān । rathaśaktiṁ mumocāsmai dīptām agniśikhām iva ॥

सा तदाहत्य दीप्ताग्रा रथशक्तिरशीर्यत । युगान्ते सूर्यमाहत्य महोल्केव दिवश्च्युता ॥

sā tadāhatya dīptāgrā rathaśaktir aśīryata । yugānte sūryam āhatya maholkeva divaś cyutā ॥

अथ हेमत्सरुं दिव्यं खड्गमाकाशवर्चसम् । कोशात्समुद्बबर्हाशु बिलाद्दीप्तमिवोरगम् ॥

atha hematsaruṁ divyaṁ khaḍgam ākāśavarcasam । kośāt samudbabarhāśu bilād dīptam ivoragam ॥

ततः खड्गवरं धीमान्भूताय प्राहिणोत्तदा । स तदासाद्य भूतं वै विलयं तूलवद्ययौ ॥

tataḥ khaḍgavaraṁ dhīmān bhūtāya prāhiṇot tadā । sa tadāsādya bhūtaṁ vai vilayaṁ tūlavad yayau ॥

ततः स कुपितो द्रौणिरिन्द्रकेतुनिभां गदाम् । ज्वलन्तीं प्राहिणोत्तस्मै भूतं तामपि चाग्रसत् ॥

tataḥ sa kupito drauṇir indraketunibhāṁ gadām । jvalantīṁ prāhiṇot tasmai bhūtaṁ tām api cāgrasat ॥

ततः सर्वायुधाभावे वीक्षमाणस्ततस्ततः । अपश्यत्कृतमाकाशमनाकाशं जनार्दनैः ॥

tataḥ sarvāyudhābhāve vīkṣamāṇas tatas tataḥ । apaśyat kr̥tam ākāśam anākāśaṁ janārdanaiḥ ॥

तदद्भुततमं दृष्ट्वा द्रोणपुत्रो निरायुधः । अब्रवीदभिसंतप्तः कृपवाक्यमनुस्मरन् ॥

tad adbhutatamaṁ dr̥ṣṭvā droṇaputro nirāyudhaḥ । abravīd abhisaṁtaptaḥ kr̥pavākyam anusmaran ॥

ब्रुवतामप्रियं पथ्यं सुहृदां न शृणोति यः । स शोचत्यापदं प्राप्य यथाहमतिवर्त्य तौ ॥

bruvatām apriyaṁ pathyaṁ suhr̥dāṁ na śr̥ṇoti yaḥ । sa śocaty āpadaṁ prāpya yathāham ativartya tau ॥

शास्त्रदृष्टानवध्यान्यः समतीत्य जिघांसति । स पथः प्रच्युतो धर्म्यात्कुपथं प्रतिपद्यते ॥

śāstradr̥ṣṭān avadhyān yaḥ samatītya jighāṁsati । sa pathaḥ pracyuto dharmyāt kupathaṁ pratipadyate ॥

गोब्राह्मणनृपस्त्रीषु सख्युर्मातुर्गुरोस्तथा । वृद्धबालजडान्धेषु सुप्तभीतोत्थितेषु च ॥

gobrāhmaṇanr̥pastrīṣu sakhyur mātur guros tathā । vr̥ddhabālajaḍāndheṣu suptabhītotthiteṣu ca ॥

मत्तोन्मत्तप्रमत्तेषु न शस्त्राण्युपधारयेत् । इत्येवं गुरुभिः पूर्वमुपदिष्टं नृणां सदा ॥

mattonmattapramatteṣu na śastrāṇy upadhārayet । ity evaṁ gurubhiḥ pūrvam upadiṣṭaṁ nr̥ṇāṁ sadā ॥

सोऽहमुत्क्रम्य पन्थानं शास्त्रदृष्टं सनातनम् । अमार्गेणैवमारभ्य घोरामापदमागतः ॥

so ’ham utkramya panthānaṁ śāstradr̥ṣṭaṁ sanātanam । amārgeṇaivam ārabhya ghorām āpadam āgataḥ ॥

तां चापदं घोरतरां प्रवदन्ति मनीषिणः । यदुद्यम्य महत्कृत्यं भयादपि निवर्तते ॥

tāṁ cāpadaṁ ghoratarāṁ pravadanti manīṣiṇaḥ । yad udyamya mahat kr̥tyaṁ bhayād api nivartate ॥

अशक्यं चैव कः कर्तुं शक्तः शक्तिबलादिह । न हि दैवाद्गरीयो वै मानुषं कर्म कथ्यते ॥

aśakyaṁ caiva kaḥ kartuṁ śaktaḥ śaktibalād iha । na hi daivād garīyo vai mānuṣaṁ karma kathyate ॥

मानुषं कुर्वतः कर्म यदि दैवान्न सिध्यति । स पथः प्रच्युतो धर्म्याद्विपदं प्रतिपद्यते ॥

mānuṣaṁ kurvataḥ karma yadi daivān na sidhyati । sa pathaḥ pracyuto dharmyād vipadaṁ pratipadyate ॥

प्रतिघातं ह्यविज्ञातं प्रवदन्ति मनीषिणः । यदारभ्य क्रियां कांचिद्भयादिह निवर्तते ॥

pratighātaṁ hy avijñātaṁ pravadanti manīṣiṇaḥ । yad ārabhya kriyāṁ kāṁ cid bhayād iha nivartate ॥

तदिदं दुष्प्रणीतेन भयं मां समुपस्थितम् । न हि द्रोणसुतः संख्ये निवर्तेत कथंचन ॥

tad idaṁ duṣpraṇītena bhayaṁ māṁ samupasthitam । na hi droṇasutaḥ saṁkhye nivarteta kathaṁ cana ॥

इदं च सुमहद्भूतं दैवदण्डमिवोद्यतम् । न चैतदभिजानामि चिन्तयन्नपि सर्वथा ॥

idaṁ ca sumahad bhūtaṁ daivadaṇḍam ivodyatam । na caitad abhijānāmi cintayann api sarvathā ॥

ध्रुवं येयमधर्मे मे प्रवृत्ता कलुषा मतिः । तस्याः फलमिदं घोरं प्रतिघाताय दृश्यते ॥

dhruvaṁ yeyam adharme me pravr̥ttā kaluṣā matiḥ । tasyāḥ phalam idaṁ ghoraṁ pratighātāya dr̥śyate ॥

तदिदं दैवविहितं मम संख्ये निवर्तनम् । नान्यत्र दैवादुद्यन्तुमिह शक्यं कथंचन ॥

tad idaṁ daivavihitaṁ mama saṁkhye nivartanam । nānyatra daivād udyantum iha śakyaṁ kathaṁ cana ॥

सोऽहमद्य महादेवं प्रपद्ये शरणं प्रभुम् । दैवदण्डमिमं घोरं स हि मे नाशयिष्यति ॥

so ’ham adya mahādevaṁ prapadye śaraṇaṁ prabhum । daivadaṇḍam imaṁ ghoraṁ sa hi me nāśayiṣyati ॥

कपर्दिनं प्रपद्याथ देवदेवमुमापतिम् । कपालमालिनं रुद्रं भगनेत्रहरं हरम् ॥

kapardinaṁ prapadyātha devadevam umāpatim । kapālamālinaṁ rudraṁ bhaganetraharaṁ haram ॥

स हि देवोऽत्यगाद्देवांस्तपसा विक्रमेण च । तस्माच्छरणमभ्येष्ये गिरिशं शूलपाणिनम् ॥

sa hi devo ’tyagād devāṁs tapasā vikrameṇa ca । tasmāc charaṇam abhyeṣye giriśaṁ śūlapāṇinam ॥