Adhyāya 3

संजय उवाच । कृपस्य वचनं श्रुत्वा धर्मार्थसहितं शुभम् । अश्वत्थामा महाराज दुःखशोकसमन्वितः ॥

saṁjaya uvāca । kr̥pasya vacanaṁ śrutvā dharmārthasahitaṁ śubham । aśvatthāmā mahārāja duḥkhaśokasamanvitaḥ ॥

दह्यमानस्तु शोकेन प्रदीप्तेनाग्निना यथा । क्रूरं मनस्ततः कृत्वा तावुभौ प्रत्यभाषत ॥

dahyamānas tu śokena pradīptenāgninā yathā । krūraṁ manas tataḥ kr̥tvā tāv ubhau pratyabhāṣata ॥

पुरुषे पुरुषे बुद्धिः सा सा भवति शोभना । तुष्यन्ति च पृथक्सर्वे प्रज्ञया ते स्वया स्वया ॥

puruṣe puruṣe buddhiḥ sā sā bhavati śobhanā । tuṣyanti ca pr̥thak sarve prajñayā te svayā svayā ॥

सर्वो हि मन्यते लोक आत्मानं बुद्धिमत्तरम् । सर्वस्यात्मा बहुमतः सर्वात्मानं प्रशंसति ॥

sarvo hi manyate loka ātmānaṁ buddhimattaram । sarvasyātmā bahumataḥ sarvātmānaṁ praśaṁsati ॥

सर्वस्य हि स्वका प्रज्ञा साधुवादे प्रतिष्ठिता । परबुद्धिं च निन्दन्ति स्वां प्रशंसन्ति चासकृत् ॥

sarvasya hi svakā prajñā sādhuvāde pratiṣṭhitā । parabuddhiṁ ca nindanti svāṁ praśaṁsanti cāsakr̥t ॥

कारणान्तरयोगेन योगे येषां समा मतिः । तेऽन्योन्येन च तुष्यन्ति बहु मन्यन्ति चासकृत् ॥

kāraṇāntarayogena yoge yeṣāṁ samā matiḥ । te ’nyonyena ca tuṣyanti bahu manyanti cāsakr̥t ॥

तस्यैव तु मनुष्यस्य सा सा बुद्धिस्तदा तदा । कालयोगविपर्यासं प्राप्यान्योन्यं विपद्यते ॥

tasyaiva tu manuṣyasya sā sā buddhis tadā tadā । kālayogaviparyāsaṁ prāpyānyonyaṁ vipadyate ॥

अचिन्त्यत्वाद्धि चित्तानां मनुष्याणां विशेषतः । चित्तवैकल्यमासाद्य सा सा बुद्धिः प्रजायते ॥

acintyatvād dhi cittānāṁ manuṣyāṇāṁ viśeṣataḥ । cittavaikalyam āsādya sā sā buddhiḥ prajāyate ॥

यथा हि वैद्यः कुशलो ज्ञात्वा व्याधिं यथाविधि । भेषजं कुरुते योगात्प्रशमार्थमिहाभिभो ॥

yathā hi vaidyaḥ kuśalo jñātvā vyādhiṁ yathāvidhi । bheṣajaṁ kurute yogāt praśamārtham ihābhibho ॥

एवं कार्यस्य योगार्थं बुद्धिं कुर्वन्ति मानवाः । प्रज्ञया हि स्वया युक्तास्तां च निन्दन्ति मानवाः ॥

evaṁ kāryasya yogārthaṁ buddhiṁ kurvanti mānavāḥ । prajñayā hi svayā yuktās tāṁ ca nindanti mānavāḥ ॥

अन्यया यौवने मर्त्यो बुद्ध्या भवति मोहितः । मध्येऽन्यया जरायां तु सोऽन्यां रोचयते मतिम् ॥

anyayā yauvane martyo buddhyā bhavati mohitaḥ । madhye ’nyayā jarāyāṁ tu so ’nyāṁ rocayate matim ॥

व्यसनं वा पुनर्घोरं समृद्धिं वापि तादृशीम् । अवाप्य पुरुषो भोज कुरुते बुद्धिवैकृतम् ॥

vyasanaṁ vā punar ghoraṁ samr̥ddhiṁ vāpi tādr̥śīm । avāpya puruṣo bhoja kurute buddhivaikr̥tam ॥

एकस्मिन्नेव पुरुषे सा सा बुद्धिस्तदा तदा । भवत्यनित्यप्रज्ञत्वात्सा तस्यैव न रोचते ॥

ekasminn eva puruṣe sā sā buddhis tadā tadā । bhavaty anityaprajñatvāt sā tasyaiva na rocate ॥

निश्चित्य तु यथाप्रज्ञं यां मतिं साधु पश्यति । तस्यां प्रकुरुते भावं सा तस्योद्योगकारिका ॥

niścitya tu yathāprajñaṁ yāṁ matiṁ sādhu paśyati । tasyāṁ prakurute bhāvaṁ sā tasyodyogakārikā ॥

सर्वो हि पुरुषो भोज साध्वेतदिति निश्चितः । कर्तुमारभते प्रीतो मरणादिषु कर्मसु ॥

sarvo hi puruṣo bhoja sādhv etad iti niścitaḥ । kartum ārabhate prīto maraṇādiṣu karmasu ॥

सर्वे हि युक्तिं विज्ञाय प्रज्ञां चापि स्वकां नराः । चेष्टन्ते विविधाश्चेष्टा हितमित्येव जानते ॥

sarve hi yuktiṁ vijñāya prajñāṁ cāpi svakāṁ narāḥ । ceṣṭante vividhāś ceṣṭā hitam ity eva jānate ॥

उपजाता व्यसनजा येयमद्य मतिर्मम । युवयोस्तां प्रवक्ष्यामि मम शोकविनाशिनीम् ॥

upajātā vyasanajā yeyam adya matir mama । yuvayos tāṁ pravakṣyāmi mama śokavināśinīm ॥

प्रजापतिः प्रजाः सृष्ट्वा कर्म तासु विधाय च । वर्णे वर्णे समाधत्त एकैकं गुणवत्तरम् ॥

prajāpatiḥ prajāḥ sr̥ṣṭvā karma tāsu vidhāya ca । varṇe varṇe samādhatta ekaikaṁ guṇavattaram ॥

ब्राह्मणे दममव्यग्रं क्षत्रिये तेज उत्तमम् । दाक्ष्यं वैश्ये च शूद्रे च सर्ववर्णानुकूलताम् ॥

brāhmaṇe damam avyagraṁ kṣatriye teja uttamam । dākṣyaṁ vaiśye ca śūdre ca sarvavarṇānukūlatām ॥

अदान्तो ब्राह्मणोऽसाधुर्निस्तेजाः क्षत्रियोऽधमः । अदक्षो निन्द्यते वैश्यः शूद्रश्च प्रतिकूलवान् ॥

adānto brāhmaṇo ’sādhur nistejāḥ kṣatriyo ’dhamaḥ । adakṣo nindyate vaiśyaḥ śūdraś ca pratikūlavān ॥

सोऽस्मि जातः कुले श्रेष्ठे ब्राह्मणानां सुपूजिते । मन्दभाग्यतयास्म्येतं क्षत्रधर्ममनु ष्ठितः ॥

so ’smi jātaḥ kule śreṣṭhe brāhmaṇānāṁ supūjite । mandabhāgyatayāsmy etaṁ kṣatradharmam anu ṣṭhitaḥ ॥

क्षत्रधर्मं विदित्वाहं यदि ब्राह्मण्यसंश्रितम् । प्रकुर्यां सुमहत्कर्म न मे तत्साधु संमतम् ॥

kṣatradharmaṁ viditvāhaṁ yadi brāhmaṇy asaṁśritam । prakuryāṁ sumahat karma na me tat sādhu saṁmatam ॥

धारयित्वा धनुर्दिव्यं दिव्यान्यस्त्राणि चाहवे । पितरं निहतं दृष्ट्वा किं नु वक्ष्यामि संसदि ॥

dhārayitvā dhanur divyaṁ divyāny astrāṇi cāhave । pitaraṁ nihataṁ dr̥ṣṭvā kiṁ nu vakṣyāmi saṁsadi ॥

सोऽहमद्य यथाकामं क्षत्रधर्ममुपास्य तम् । गन्तास्मि पदवीं राज्ञः पितुश्चापि महाद्युतेः ॥

so ’ham adya yathākāmaṁ kṣatradharmam upāsya tam । gantāsmi padavīṁ rājñaḥ pituś cāpi mahādyuteḥ ॥

अद्य स्वप्स्यन्ति पाञ्चाला विश्वस्ता जितकाशिनः । विमुक्तयुग्यकवचा हर्षेण च समन्विताः । वयं जिता मताश्चैषां श्रान्ता व्यायमनेन च ॥

adya svapsyanti pāñcālā viśvastā jitakāśinaḥ । vimuktayugyakavacā harṣeṇa ca samanvitāḥ । vayaṁ jitā matāś caiṣāṁ śrāntā vyāyam anena ca ॥

तेषां निशि प्रसुप्तानां स्वस्थानां शिबिरे स्वके । अवस्कन्दं करिष्यामि शिबिरस्याद्य दुष्करम् ॥

teṣāṁ niśi prasuptānāṁ svasthānāṁ śibire svake । avaskandaṁ kariṣyāmi śibirasyādya duṣkaram ॥

तानवस्कन्द्य शिबिरे प्रेतभूतान्विचेतसः । सूदयिष्यामि विक्रम्य मघवानिव दानवान् ॥

tān avaskandya śibire pretabhūtān vicetasaḥ । sūdayiṣyāmi vikramya maghavān iva dānavān ॥

अद्य तान्सहितान्सर्वान्धृष्टद्युम्नपुरोगमान् । सूदयिष्यामि विक्रम्य कक्षं दीप्त इवानलः । निहत्य चैव पाञ्चालाञ्शान्तिं लब्धास्मि सत्तम ॥

adya tān sahitān sarvān dhr̥ṣṭadyumnapurogamān । sūdayiṣyāmi vikramya kakṣaṁ dīpta ivānalaḥ । nihatya caiva pāñcālāñ śāntiṁ labdhāsmi sattama ॥

पाञ्चालेषु चरिष्यामि सूदयन्नद्य संयुगे । पिनाकपाणिः संक्रुद्धः स्वयं रुद्रः पशुष्विव ॥

pāñcāleṣu cariṣyāmi sūdayann adya saṁyuge । pinākapāṇiḥ saṁkruddhaḥ svayaṁ rudraḥ paśuṣv iva ॥

अद्याहं सर्वपाञ्चालान्निहत्य च निकृत्य च । अर्दयिष्यामि संक्रुद्धो रणे पाण्डुसुतांस्तथा ॥

adyāhaṁ sarvapāñcālān nihatya ca nikr̥tya ca । ardayiṣyāmi saṁkruddho raṇe pāṇḍusutāṁs tathā ॥

अद्याहं सर्वपाञ्चालैः कृत्वा भूमिं शरीरिणीम् । प्रहृत्यैकैकशस्तेभ्यो भविष्याम्यनृणः पितुः ॥

adyāhaṁ sarvapāñcālaiḥ kr̥tvā bhūmiṁ śarīriṇīm । prahr̥tyaikaikaśas tebhyo bhaviṣyāmy anr̥ṇaḥ pituḥ ॥

दुर्योधनस्य कर्णस्य भीष्मसैन्धवयोरपि । गमयिष्यामि पाञ्चालान्पदवीमद्य दुर्गमाम् ॥

duryodhanasya karṇasya bhīṣmasaindhavayor api । gamayiṣyāmi pāñcālān padavīm adya durgamām ॥

अद्य पाञ्चालराजस्य धृष्टद्युम्नस्य वै निशि । विरात्रे प्रमथिष्यामि पशोरिव शिरो बलात् ॥

adya pāñcālarājasya dhr̥ṣṭadyumnasya vai niśi । virātre pramathiṣyāmi paśor iva śiro balāt ॥

अद्य पाञ्चालपाण्डूनां शयितानात्मजान्निशि । खड्गेन निशितेनाजौ प्रमथिष्यामि गौतम ॥

adya pāñcālapāṇḍūnāṁ śayitān ātmajān niśi । khaḍgena niśitenājau pramathiṣyāmi gautama ॥

अद्य पाञ्चालसेनां तां निहत्य निशि सौप्तिके । कृतकृत्यः सुखी चैव भविष्यामि महामते ॥

adya pāñcālasenāṁ tāṁ nihatya niśi sauptike । kr̥takr̥tyaḥ sukhī caiva bhaviṣyāmi mahāmate ॥