Adhyāya 2

कृप उवाच । श्रुतं ते वचनं सर्वं हेतुयुक्तं मया विभो । ममापि तु वचः किंचिच्छृणुष्वाद्य महाभुज ॥

kr̥pa uvāca । śrutaṁ te vacanaṁ sarvaṁ hetuyuktaṁ mayā vibho । mamāpi tu vacaḥ kiṁ cic chr̥ṇuṣvādya mahābhuja ॥

आबद्धा मानुषाः सर्वे निर्बन्धाः कर्मणोर्द्वयोः । दैवे पुरुषकारे च परं ताभ्यां न विद्यते ॥

ābaddhā mānuṣāḥ sarve nirbandhāḥ karmaṇor dvayoḥ । daive puruṣakāre ca paraṁ tābhyāṁ na vidyate ॥

न हि दैवेन सिध्यन्ति कर्माण्येकेन सत्तम । न चापि कर्मणैकेन द्वाभ्यां सिद्धिस्तु योगतः ॥

na hi daivena sidhyanti karmāṇy ekena sattama । na cāpi karmaṇaikena dvābhyāṁ siddhis tu yogataḥ ॥

ताभ्यामुभाभ्यां सर्वार्था निबद्धा ह्यधमोत्तमाः । प्रवृत्ताश्चैव दृश्यन्ते निवृत्ताश्चैव सर्वशः ॥

tābhyām ubhābhyāṁ sarvārthā nibaddhā hy adhamottamāḥ । pravr̥ttāś caiva dr̥śyante nivr̥ttāś caiva sarvaśaḥ ॥

पर्जन्यः पर्वते वर्षन्किं नु साधयते फलम् । कृष्टे क्षेत्रे तथावर्षन्किं नु साधयते फलम् ॥

parjanyaḥ parvate varṣan kiṁ nu sādhayate phalam । kr̥ṣṭe kṣetre tathāvarṣan kiṁ nu sādhayate phalam ॥

उत्थानं चाप्यदैवस्य ह्यनुत्थानस्य दैवतम् । व्यर्थं भवति सर्वत्र पूर्वं कस्तत्र निश्चयः ॥

utthānaṁ cāpy adaivasya hy anutthānasya daivatam । vyarthaṁ bhavati sarvatra pūrvaṁ kas tatra niścayaḥ ॥

प्रवृष्टे च यथा देवे सम्यक्क्षेत्रे च कर्षिते । बीजं महागुणं भूयात्तथा सिद्धिर्हि मानुषी ॥

pravr̥ṣṭe ca yathā deve samyak kṣetre ca karṣite । bījaṁ mahāguṇaṁ bhūyāt tathā siddhir hi mānuṣī ॥

तयोर्दैवं विनिश्चित्य स्ववशेनैव वर्तते । प्राज्ञाः पुरुषकारं तु घटन्ते दाक्ष्यमास्थिताः ॥

tayor daivaṁ viniścitya svavaśenaiva vartate । prājñāḥ puruṣakāraṁ tu ghaṭante dākṣyam āsthitāḥ ॥

ताभ्यां सर्वे हि कार्यार्था मनुष्याणां नरर्षभ । विचेष्टन्तश्च दृश्यन्ते निवृत्ताश्च तथैव हि ॥

tābhyāṁ sarve hi kāryārthā manuṣyāṇāṁ nararṣabha । viceṣṭantaś ca dr̥śyante nivr̥ttāś ca tathaiva hi ॥

कृतः पुरुषकारः सन्सोऽपि दैवेन सिध्यति । तथास्य कर्मणः कर्तुरभिनिर्वर्तते फलम् ॥

kr̥taḥ puruṣakāraḥ san so ’pi daivena sidhyati । tathāsya karmaṇaḥ kartur abhinirvartate phalam ॥

उत्थानं तु मनुष्याणां दक्षाणां दैववर्जितम् । अफलं दृश्यते लोके सम्यगप्युपपादितम् ॥

utthānaṁ tu manuṣyāṇāṁ dakṣāṇāṁ daivavarjitam । aphalaṁ dr̥śyate loke samyag apy upapāditam ॥

तत्रालसा मनुष्याणां ये भवन्त्यमनस्विनः । उत्थानं ते विगर्हन्ति प्राज्ञानां तन्न रोचते ॥

tatrālasā manuṣyāṇāṁ ye bhavanty amanasvinaḥ । utthānaṁ te vigarhanti prājñānāṁ tan na rocate ॥

प्रायशो हि कृतं कर्म अफलं दृश्यते भुवि । अकृत्वा च पुनर्दुःखं कर्म दृश्येन्महाफलम् ॥

prāyaśo hi kr̥taṁ karma aphalaṁ dr̥śyate bhuvi । akr̥tvā ca punar duḥkhaṁ karma dr̥śyen mahāphalam ॥

चेष्टामकुर्वँल्लभते यदि किंचिद्यदृच्छया । यो वा न लभते कृत्वा दुर्दशौ तावुभावपि ॥

ceṣṭām akurvam̐l labhate yadi kiṁ cid yadr̥cchayā । yo vā na labhate kr̥tvā durdaśau tāv ubhāv api ॥

शक्नोति जीवितुं दक्षो नालसः सुखमेधते । दृश्यन्ते जीवलोकेऽस्मिन्दक्षाः प्रायो हितैषिणः ॥

śaknoti jīvituṁ dakṣo nālasaḥ sukham edhate । dr̥śyante jīvaloke ’smin dakṣāḥ prāyo hitaiṣiṇaḥ ॥

यदि दक्षः समारम्भात्कर्मणां नाश्नुते फलम् । नास्य वाच्यं भवेत्किंचित्तत्त्वं चाप्यधिगच्छति ॥

yadi dakṣaḥ samārambhāt karmaṇāṁ nāśnute phalam । nāsya vācyaṁ bhavet kiṁ cit tattvaṁ cāpy adhigacchati ॥

अकृत्वा कर्म यो लोके फलं विन्दति विष्टितः । स तु वक्तव्यतां याति द्वेष्यो भवति प्रायशः ॥

akr̥tvā karma yo loke phalaṁ vindati viṣṭitaḥ । sa tu vaktavyatāṁ yāti dveṣyo bhavati prāyaśaḥ ॥

एवमेतदनादृत्य वर्तते यस्त्वतोऽन्यथा । स करोत्यात्मनोऽनर्थान्नैष बुद्धिमतां नयः ॥

evam etad anādr̥tya vartate yas tv ato ’nyathā । sa karoty ātmano ’narthān naiṣa buddhimatāṁ nayaḥ ॥

हीनं पुरुषकारेण यदा दैवेन वा पुनः । कारणाभ्यामथैताभ्यामुत्थानमफलं भवेत् । हीनं पुरुषकारेण कर्म त्विह न सिध्यति ॥

hīnaṁ puruṣakāreṇa yadā daivena vā punaḥ । kāraṇābhyām athaitābhyām utthānam aphalaṁ bhavet । hīnaṁ puruṣakāreṇa karma tv iha na sidhyati ॥

दैवतेभ्यो नमस्कृत्य यस्त्वर्थान्सम्यगीहते । दक्षो दाक्षिण्यसंपन्नो न स मोघं विहन्यते ॥

daivatebhyo namaskr̥tya yas tv arthān samyag īhate । dakṣo dākṣiṇyasaṁpanno na sa moghaṁ vihanyate ॥

सम्यगीहा पुनरियं यो वृद्धानुपसेवते । आपृच्छति च यच्छ्रेयः करोति च हितं वचः ॥

samyag īhā punar iyaṁ yo vr̥ddhān upasevate । āpr̥cchati ca yac chreyaḥ karoti ca hitaṁ vacaḥ ॥

उत्थायोत्थाय हि सदा प्रष्टव्या वृद्धसंमताः । तेऽस्य योगे परं मूलं तन्मूला सिद्धिरुच्यते ॥

utthāyotthāya hi sadā praṣṭavyā vr̥ddhasaṁmatāḥ । te ’sya yoge paraṁ mūlaṁ tanmūlā siddhir ucyate ॥

वृद्धानां वचनं श्रुत्वा यो ह्युत्थानं प्रयोजयेत् । उत्थानस्य फलं सम्यक्तदा स लभतेऽचिरात् ॥

vr̥ddhānāṁ vacanaṁ śrutvā yo hy utthānaṁ prayojayet । utthānasya phalaṁ samyak tadā sa labhate ’cirāt ॥

रागात्क्रोधाद्भयाल्लोभाद्योऽर्थानीहेत मानवः । अनीशश्चावमानी च स शीघ्रं भ्रश्यते श्रियः ॥

rāgāt krodhād bhayāl lobhād yo ’rthān īheta mānavaḥ । anīśaś cāvamānī ca sa śīghraṁ bhraśyate śriyaḥ ॥

सोऽयं दुर्योधनेनार्थो लुब्धेनादीर्घदर्शिना । असमर्थ्य समारब्धो मूढत्वादविचिन्तितः ॥

so ’yaṁ duryodhanenārtho lubdhenādīrghadarśinā । asamarthya samārabdho mūḍhatvād avicintitaḥ ॥

हितबुद्धीननादृत्य संमन्त्र्यासाधुभिः सह । वार्यमाणोऽकरोद्वैरं पाण्डवैर्गुणवत्तरैः ॥

hitabuddhīn anādr̥tya saṁmantryāsādhubhiḥ saha । vāryamāṇo ’karod vairaṁ pāṇḍavair guṇavattaraiḥ ॥

पूर्वमप्यतिदुःशीलो न दैन्यं कर्तुमर्हति । तपत्यर्थे विपन्ने हि मित्राणामकृतं वचः ॥

pūrvam apy atiduḥśīlo na dainyaṁ kartum arhati । tapaty arthe vipanne hi mitrāṇām akr̥taṁ vacaḥ ॥

अन्वावर्तामहि वयं यत्तु तं पापपूरुषम् । अस्मानप्यनयस्तस्मात्प्राप्तोऽयं दारुणो महान् ॥

anvāvartāmahi vayaṁ yat tu taṁ pāpapūruṣam । asmān apy anayas tasmāt prāpto ’yaṁ dāruṇo mahān ॥

अनेन तु ममाद्यापि व्यसनेनोपतापिता । बुद्धिश्चिन्तयतः किंचित्स्वं श्रेयो नावबुध्यते ॥

anena tu mamādyāpi vyasanenopatāpitā । buddhiś cintayataḥ kiṁ cit svaṁ śreyo nāvabudhyate ॥

मुह्यता तु मनुष्येण प्रष्टव्याः सुहृदो बुधाः । ते च पृष्टा यथा ब्रूयुस्तत्कर्तव्यं तथा भवेत् ॥

muhyatā tu manuṣyeṇa praṣṭavyāḥ suhr̥do budhāḥ । te ca pr̥ṣṭā yathā brūyus tat kartavyaṁ tathā bhavet ॥

ते वयं धृतराष्ट्रं च गान्धारीं च समेत्य ह । उपपृच्छामहे गत्वा विदुरं च महामतिम् ॥

te vayaṁ dhr̥tarāṣṭraṁ ca gāndhārīṁ ca sametya ha । upapr̥cchāmahe gatvā viduraṁ ca mahāmatim ॥

ते पृष्टाश्च वदेयुर्यच्छ्रेयो नः समनन्तरम् । तदस्माभिः पुनः कार्यमिति मे नैष्ठिकी मतिः ॥

te pr̥ṣṭāś ca vadeyur yac chreyo naḥ samanantaram । tad asmābhiḥ punaḥ kāryam iti me naiṣṭhikī matiḥ ॥

अनारम्भात्तु कार्याणां नार्थः संपद्यते क्वचित् । कृते पुरुषकारे च येषां कार्यं न सिध्यति । दैवेनोपहतास्ते तु नात्र कार्या विचारणा ॥

anārambhāt tu kāryāṇāṁ nārthaḥ saṁpadyate kva cit । kr̥te puruṣakāre ca yeṣāṁ kāryaṁ na sidhyati । daivenopahatās te tu nātra kāryā vicāraṇā ॥