Adhyāya 1

संजय उवाच । ततस्ते सहिता वीराः प्रयाता दक्षिणामुखाः । उपास्तमयवेलायां शिबिराभ्याशमागताः ॥

saṁjaya uvāca । tatas te sahitā vīrāḥ prayātā dakṣiṇāmukhāḥ । upāstamayavelāyāṁ śibirābhyāśam āgatāḥ ॥

विमुच्य वाहांस्त्वरिता भीताः समभवंस्तदा । गहनं देशमासाद्य प्रच्छन्ना न्यविशन्त ते ॥

vimucya vāhāṁs tvaritā bhītāḥ samabhavaṁs tadā । gahanaṁ deśam āsādya pracchannā nyaviśanta te ॥

सेनानिवेशमभितो नातिदूरमवस्थिताः । निकृत्ता निशितैः शस्त्रैः समन्तात्क्षतविक्षताः ॥

senāniveśam abhito nātidūram avasthitāḥ । nikr̥ttā niśitaiḥ śastraiḥ samantāt kṣatavikṣatāḥ ॥

दीर्घमुष्णं च निःश्वस्य पाण्डवानन्वचिन्तयन् । श्रुत्वा च निनदं घोरं पाण्डवानां जयैषिणाम् ॥

dīrgham uṣṇaṁ ca niḥśvasya pāṇḍavān anvacintayan । śrutvā ca ninadaṁ ghoraṁ pāṇḍavānāṁ jayaiṣiṇām ॥

अनुसारभयाद्भीताः प्राङ्मुखाः प्राद्रवन्पुनः । ते मुहूर्तं ततो गत्वा श्रान्तवाहाः पिपासिताः ॥

anusārabhayād bhītāḥ prāṅmukhāḥ prādravan punaḥ । te muhūrtaṁ tato gatvā śrāntavāhāḥ pipāsitāḥ ॥

नामृष्यन्त महेष्वासाः क्रोधामर्षवशं गताः । राज्ञो वधेन संतप्ता मुहूर्तं समवस्थिताः ॥

nāmr̥ṣyanta maheṣvāsāḥ krodhāmarṣavaśaṁ gatāḥ । rājño vadhena saṁtaptā muhūrtaṁ samavasthitāḥ ॥

धृतराष्ट्र उवाच । अश्रद्धेयमिदं कर्म कृतं भीमेन संजय । यत्स नागायुतप्राणः पुत्रो मम निपातितः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । aśraddheyam idaṁ karma kr̥taṁ bhīmena saṁjaya । yat sa nāgāyutaprāṇaḥ putro mama nipātitaḥ ॥

अवध्यः सर्वभूतानां वज्रसंहननो युवा । पाण्डवैः समरे पुत्रो निहतो मम संजय ॥

avadhyaḥ sarvabhūtānāṁ vajrasaṁhanano yuvā । pāṇḍavaiḥ samare putro nihato mama saṁjaya ॥

न दिष्टमभ्यतिक्रान्तुं शक्यं गावल्गणे नरैः । यत्समेत्य रणे पार्थैः पुत्रो मम निपातितः ॥

na diṣṭam abhyatikrāntuṁ śakyaṁ gāvalgaṇe naraiḥ । yat sametya raṇe pārthaiḥ putro mama nipātitaḥ ॥

अद्रिसारमयं नूनं हृदयं मम संजय । हतं पुत्रशतं श्रुत्वा यन्न दीर्णं सहस्रधा ॥

adrisāramayaṁ nūnaṁ hr̥dayaṁ mama saṁjaya । hataṁ putraśataṁ śrutvā yan na dīrṇaṁ sahasradhā ॥

कथं हि वृद्धमिथुनं हतपुत्रं भविष्यति । न ह्यहं पाण्डवेयस्य विषये वस्तुमुत्सहे ॥

kathaṁ hi vr̥ddhamithunaṁ hataputraṁ bhaviṣyati । na hy ahaṁ pāṇḍaveyasya viṣaye vastum utsahe ॥

कथं राज्ञः पिता भूत्वा स्वयं राजा च संजय । प्रेष्यभूतः प्रवर्तेयं पाण्डवेयस्य शासनात् ॥

kathaṁ rājñaḥ pitā bhūtvā svayaṁ rājā ca saṁjaya । preṣyabhūtaḥ pravarteyaṁ pāṇḍaveyasya śāsanāt ॥

आज्ञाप्य पृथिवीं सर्वां स्थित्वा मूर्ध्नि च संजय । कथमद्य भविष्यामि प्रेष्यभूतो दुरन्तकृत् ॥

ājñāpya pr̥thivīṁ sarvāṁ sthitvā mūrdhni ca saṁjaya । katham adya bhaviṣyāmi preṣyabhūto durantakr̥t ॥

कथं भीमस्य वाक्यानि श्रोतुं शक्ष्यामि संजय । येन पुत्रशतं पूर्णमेकेन निहतं मम ॥

kathaṁ bhīmasya vākyāni śrotuṁ śakṣyāmi saṁjaya । yena putraśataṁ pūrṇam ekena nihataṁ mama ॥

कृतं सत्यं वचस्तस्य विदुरस्य महात्मनः । अकुर्वता वचस्तेन मम पुत्रेण संजय ॥

kr̥taṁ satyaṁ vacas tasya vidurasya mahātmanaḥ । akurvatā vacas tena mama putreṇa saṁjaya ॥

अधर्मेण हते तात पुत्रे दुर्योधने मम । कृतवर्मा कृपो द्रौणिः किमकुर्वत संजय ॥

adharmeṇa hate tāta putre duryodhane mama । kr̥tavarmā kr̥po drauṇiḥ kim akurvata saṁjaya ॥

संजय उवाच । गत्वा तु तावका राजन्नातिदूरमवस्थिताः । अपश्यन्त वनं घोरं नानाद्रुमलताकुलम् ॥

saṁjaya uvāca । gatvā tu tāvakā rājan nātidūram avasthitāḥ । apaśyanta vanaṁ ghoraṁ nānādrumalatākulam ॥

ते मुहूर्तं तु विश्रम्य लब्धतोयैर्हयोत्तमैः । सूर्यास्तमयवेलायामासेदुः सुमहद्वनम् ॥

te muhūrtaṁ tu viśramya labdhatoyair hayottamaiḥ । sūryāstamayavelāyām āseduḥ sumahad vanam ॥

नानामृगगणैर्जुष्टं नानापक्षिसमाकुलम् । नानाद्रुमलताच्छन्नं नानाव्यालनिषेवितम् ॥

nānāmr̥gagaṇair juṣṭaṁ nānāpakṣisamākulam । nānādrumalatācchannaṁ nānāvyālaniṣevitam ॥

नानातोयसमाकीर्णं तडागैरुपशोभितम् । पद्मिनीशतसंछन्नं नीलोत्पलसमायुतम् ॥

nānātoyasamākīrṇaṁ taḍāgair upaśobhitam । padminīśatasaṁchannaṁ nīlotpalasamāyutam ॥

प्रविश्य तद्वनं घोरं वीक्षमाणाः समन्ततः । शाखासहस्रसंछन्नं न्यग्रोधं ददृशुस्ततः ॥

praviśya tad vanaṁ ghoraṁ vīkṣamāṇāḥ samantataḥ । śākhāsahasrasaṁchannaṁ nyagrodhaṁ dadr̥śus tataḥ ॥

उपेत्य तु तदा राजन्न्यग्रोधं ते महारथाः । ददृशुर्द्विपदां श्रेष्ठाः श्रेष्ठं तं वै वनस्पतिम् ॥

upetya tu tadā rājan nyagrodhaṁ te mahārathāḥ । dadr̥śur dvipadāṁ śreṣṭhāḥ śreṣṭhaṁ taṁ vai vanaspatim ॥

तेऽवतीर्य रथेभ्यस्तु विप्रमुच्य च वाजिनः । उपस्पृश्य यथान्यायं संध्यामन्वासत प्रभो ॥

te ’vatīrya rathebhyas tu vipramucya ca vājinaḥ । upaspr̥śya yathānyāyaṁ saṁdhyām anvāsata prabho ॥

ततोऽस्तं पर्वतश्रेष्ठमनुप्राप्ते दिवाकरे । सर्वस्य जगतो धात्री शर्वरी समपद्यत ॥

tato ’staṁ parvataśreṣṭham anuprāpte divākare । sarvasya jagato dhātrī śarvarī samapadyata ॥

ग्रहनक्षत्रताराभिः प्रकीर्णाभिरलंकृतम् । नभोंऽशुकमिवाभाति प्रेक्षणीयं समन्ततः ॥

grahanakṣatratārābhiḥ prakīrṇābhir alaṁkr̥tam । nabho ’ṁśukam ivābhāti prekṣaṇīyaṁ samantataḥ ॥

ईषच्चापि प्रवल्गन्ति ये सत्त्वा रात्रिचारिणः । दिवाचराश्च ये सत्त्वास्ते निद्रावशमागताः ॥

īṣac cāpi pravalganti ye sattvā rātricāriṇaḥ । divācarāś ca ye sattvās te nidrāvaśam āgatāḥ ॥

रात्रिंचराणां सत्त्वानां निनादोऽभूत्सुदारुणः । क्रव्यादाश्च प्रमुदिता घोरा प्राप्ता च शर्वरी ॥

rātriṁcarāṇāṁ sattvānāṁ ninādo ’bhūt sudāruṇaḥ । kravyādāś ca pramuditā ghorā prāptā ca śarvarī ॥

तस्मिन्रात्रिमुखे घोरे दुःखशोकसमन्विताः । कृतवर्मा कृपो द्रौणिरुपोपविविशुः समम् ॥

tasmin rātrimukhe ghore duḥkhaśokasamanvitāḥ । kr̥tavarmā kr̥po drauṇir upopaviviśuḥ samam ॥

तत्रोपविष्टाः शोचन्तो न्यग्रोधस्य समन्ततः । तमेवार्थमतिक्रान्तं कुरुपाण्डवयोः क्षयम् ॥

tatropaviṣṭāḥ śocanto nyagrodhasya samantataḥ । tam evārtham atikrāntaṁ kurupāṇḍavayoḥ kṣayam ॥

निद्रया च परीताङ्गा निषेदुर्धरणीतले । श्रमेण सुदृढं युक्ता विक्षता विविधैः शरैः ॥

nidrayā ca parītāṅgā niṣedur dharaṇītale । śrameṇa sudr̥ḍhaṁ yuktā vikṣatā vividhaiḥ śaraiḥ ॥

ततो निद्रावशं प्राप्तौ कृपभोजौ महारथौ । सुखोचितावदुःखार्हौ निषण्णौ धरणीतले । तौ तु सुप्तौ महाराज श्रमशोकसमन्वितौ ॥

tato nidrāvaśaṁ prāptau kr̥pabhojau mahārathau । sukhocitāv aduḥkhārhau niṣaṇṇau dharaṇītale । tau tu suptau mahārāja śramaśokasamanvitau ॥

क्रोधामर्षवशं प्राप्तो द्रोणपुत्रस्तु भारत । नैव स्म स जगामाथ निद्रां सर्प इव श्वसन् ॥

krodhāmarṣavaśaṁ prāpto droṇaputras tu bhārata । naiva sma sa jagāmātha nidrāṁ sarpa iva śvasan ॥

न लेभे स तु निद्रां वै दह्यमानोऽतिमन्युना । वीक्षां चक्रे महाबाहुस्तद्वनं घोरदर्शनम् ॥

na lebhe sa tu nidrāṁ vai dahyamāno ’timanyunā । vīkṣāṁ cakre mahābāhus tad vanaṁ ghoradarśanam ॥

वीक्षमाणो वनोद्देशं नानासत्त्वैर्निषेवितम् । अपश्यत महाबाहुर्न्यग्रोधं वायसायुतम् ॥

vīkṣamāṇo vanoddeśaṁ nānāsattvair niṣevitam । apaśyata mahābāhur nyagrodhaṁ vāyasāyutam ॥

तत्र काकसहस्राणि तां निशां पर्यणामयन् । सुखं स्वपन्तः कौरव्य पृथक्पृथगपाश्रयाः ॥

tatra kākasahasrāṇi tāṁ niśāṁ paryaṇāmayan । sukhaṁ svapantaḥ kauravya pr̥thakpr̥thagapāśrayāḥ ॥

सुप्तेषु तेषु काकेषु विस्रब्धेषु समन्ततः । सोऽपश्यत्सहसायान्तमुलूकं घोरदर्शनम् ॥

supteṣu teṣu kākeṣu visrabdheṣu samantataḥ । so ’paśyat sahasāyāntam ulūkaṁ ghoradarśanam ॥

महास्वनं महाकायं हर्यक्षं बभ्रुपिङ्गलम् । सुदीर्घघोणानखरं सुपर्णमिव वेगिनम् ॥

mahāsvanaṁ mahākāyaṁ haryakṣaṁ babhrupiṅgalam । sudīrghaghoṇānakharaṁ suparṇam iva veginam ॥

सोऽथ शब्दं मृदुं कृत्वा लीयमान इवाण्डजः । न्यग्रोधस्य ततः शाखां प्रार्थयामास भारत ॥

so ’tha śabdaṁ mr̥duṁ kr̥tvā līyamāna ivāṇḍajaḥ । nyagrodhasya tataḥ śākhāṁ prārthayām āsa bhārata ॥

संनिपत्य तु शाखायां न्यग्रोधस्य विहंगमः । सुप्ताञ्जघान सुबहून्वायसान्वायसान्तकः ॥

saṁnipatya tu śākhāyāṁ nyagrodhasya vihaṁgamaḥ । suptāñ jaghāna subahūn vāyasān vāyasāntakaḥ ॥

केषांचिदच्छिनत्पक्षाञ्शिरांसि च चकर्त ह । चरणांश्चैव केषांचिद्बभञ्ज चरणायुधः ॥

keṣāṁ cid acchinat pakṣāñ śirāṁsi ca cakarta ha । caraṇāṁś caiva keṣāṁ cid babhañja caraṇāyudhaḥ ॥

क्षणेनाहन्स बलवान्येऽस्य दृष्टिपथे स्थिताः । तेषां शरीरावयवैः शरीरैश्च विशां पते । न्यग्रोधमण्डलं सर्वं संछन्नं सर्वतोऽभवत् ॥

kṣaṇenāhan sa balavān ye ’sya dr̥ṣṭipathe sthitāḥ । teṣāṁ śarīrāvayavaiḥ śarīraiś ca viśāṁ pate । nyagrodhamaṇḍalaṁ sarvaṁ saṁchannaṁ sarvato ’bhavat ॥

तांस्तु हत्वा ततः काकान्कौशिको मुदितोऽभवत् । प्रतिकृत्य यथाकामं शत्रूणां शत्रुसूदनः ॥

tāṁs tu hatvā tataḥ kākān kauśiko mudito ’bhavat । pratikr̥tya yathākāmaṁ śatrūṇāṁ śatrusūdanaḥ ॥

तद्दृष्ट्वा सोपधं कर्म कौशिकेन कृतं निशि । तद्भावकृतसंकल्पो द्रौणिरेको व्यचिन्तयत् ॥

tad dr̥ṣṭvā sopadhaṁ karma kauśikena kr̥taṁ niśi । tadbhāvakr̥tasaṁkalpo drauṇir eko vyacintayat ॥

उपदेशः कृतोऽनेन पक्षिणा मम संयुगे । शत्रूणां क्षपणे युक्तः प्राप्तकालश्च मे मतः ॥

upadeśaḥ kr̥to ’nena pakṣiṇā mama saṁyuge । śatrūṇāṁ kṣapaṇe yuktaḥ prāptakālaś ca me mataḥ ॥

नाद्य शक्या मया हन्तुं पाण्डवा जितकाशिनः । बलवन्तः कृतोत्साहा लब्धलक्षाः प्रहारिणः । राज्ञः सकाशे तेषां च प्रतिज्ञातो वधो मया ॥

nādya śakyā mayā hantuṁ pāṇḍavā jitakāśinaḥ । balavantaḥ kr̥totsāhā labdhalakṣāḥ prahāriṇaḥ । rājñaḥ sakāśe teṣāṁ ca pratijñāto vadho mayā ॥

पतंगाग्निसमां वृत्तिमास्थायात्मविनाशिनीम् । न्यायतो युध्यमानस्य प्राणत्यागो न संशयः । छद्मना तु भवेत्सिद्धिः शत्रूणां च क्षयो महान् ॥

pataṁgāgnisamāṁ vr̥ttim āsthāyātmavināśinīm । nyāyato yudhyamānasya prāṇatyāgo na saṁśayaḥ । chadmanā tu bhavet siddhiḥ śatrūṇāṁ ca kṣayo mahān ॥

तत्र संशयितादर्थाद्योऽर्थो निःसंशयो भवेत् । तं जना बहु मन्यन्ते येऽर्थशास्त्रविशारदाः ॥

tatra saṁśayitād arthād yo ’rtho niḥsaṁśayo bhavet । taṁ janā bahu manyante ye ’rthaśāstraviśāradāḥ ॥

यच्चाप्यत्र भवेद्वाच्यं गर्हितं लोकनिन्दितम् । कर्तव्यं तन्मनुष्येण क्षत्रधर्मेण वर्तता ॥

yac cāpy atra bhaved vācyaṁ garhitaṁ lokaninditam । kartavyaṁ tan manuṣyeṇa kṣatradharmeṇa vartatā ॥

निन्दितानि च सर्वाणि कुत्सितानि पदे पदे । सोपधानि कृतान्येव पाण्डवैरकृतात्मभिः ॥

ninditāni ca sarvāṇi kutsitāni pade pade । sopadhāni kr̥tāny eva pāṇḍavair akr̥tātmabhiḥ ॥

अस्मिन्नर्थे पुरा गीतौ श्रूयेते धर्मचिन्तकैः । श्लोकौ न्यायमवेक्षद्भिस्तत्त्वार्थं तत्त्वदर्शिभिः ॥

asminn arthe purā gītau śrūyete dharmacintakaiḥ । ślokau nyāyam avekṣadbhis tattvārthaṁ tattvadarśibhiḥ ॥

परिश्रान्ते विदीर्णे च भुञ्जाने चापि शत्रुभिः । प्रस्थाने च प्रवेशे च प्रहर्तव्यं रिपोर्बलम् ॥

pariśrānte vidīrṇe ca bhuñjāne cāpi śatrubhiḥ । prasthāne ca praveśe ca prahartavyaṁ ripor balam ॥

निद्रार्तमर्धरात्रे च तथा नष्टप्रणायकम् । भिन्नयोधं बलं यच्च द्विधा युक्तं च यद्भवेत् ॥

nidrārtam ardharātre ca tathā naṣṭapraṇāyakam । bhinnayodhaṁ balaṁ yac ca dvidhā yuktaṁ ca yad bhavet ॥

इत्येवं निश्चयं चक्रे सुप्तानां युधि मारणे । पाण्डूनां सह पाञ्चालैर्द्रोणपुत्रः प्रतापवान् ॥

ity evaṁ niścayaṁ cakre suptānāṁ yudhi māraṇe । pāṇḍūnāṁ saha pāñcālair droṇaputraḥ pratāpavān ॥

स क्रूरां मतिमास्थाय विनिश्चित्य मुहुर्मुहुः । सुप्तौ प्राबोधयत्तौ तु मातुलं भोजमेव च ॥

sa krūrāṁ matim āsthāya viniścitya muhur muhuḥ । suptau prābodhayat tau tu mātulaṁ bhojam eva ca ॥

नोत्तरं प्रतिपेदे च तत्र युक्तं ह्रिया वृतः । स मुहूर्तमिव ध्यात्वा बाष्पविह्वलमब्रवीत् ॥

nottaraṁ pratipede ca tatra yuktaṁ hriyā vr̥taḥ । sa muhūrtam iva dhyātvā bāṣpavihvalam abravīt ॥

हतो दुर्योधनो राजा एकवीरो महाबलः । यस्यार्थे वैरमस्माभिरासक्तं पाण्डवैः सह ॥

hato duryodhano rājā ekavīro mahābalaḥ । yasyārthe vairam asmābhir āsaktaṁ pāṇḍavaiḥ saha ॥

एकाकी बहुभिः क्षुद्रैराहवे शुद्धविक्रमः । पातितो भीमसेनेन एकादशचमूपतिः ॥

ekākī bahubhiḥ kṣudrair āhave śuddhavikramaḥ । pātito bhīmasenena ekādaśacamūpatiḥ ॥

वृकोदरेण क्षुद्रेण सुनृशंसमिदं कृतम् । मूर्धाभिषिक्तस्य शिरः पादेन परिमृद्नता ॥

vr̥kodareṇa kṣudreṇa sunr̥śaṁsam idaṁ kr̥tam । mūrdhābhiṣiktasya śiraḥ pādena parimr̥dnatā ॥

विनर्दन्ति स्म पाञ्चालाः क्ष्वेडन्ति च हसन्ति च । धमन्ति शङ्खाञ्शतशो हृष्टा घ्नन्ति च दुन्दुभीन् ॥

vinardanti sma pāñcālāḥ kṣveḍanti ca hasanti ca । dhamanti śaṅkhāñ śataśo hr̥ṣṭā ghnanti ca dundubhīn ॥

वादित्रघोषस्तुमुलो विमिश्रः शङ्खनिस्वनैः । अनिलेनेरितो घोरो दिशः पूरयतीव हि ॥

vāditraghoṣas tumulo vimiśraḥ śaṅkhanisvanaiḥ । anilenerito ghoro diśaḥ pūrayatīva hi ॥

अश्वानां हेषमाणानां गजानां चैव बृंहताम् । सिंहनादश्च शूराणां श्रूयते सुमहानयम् ॥

aśvānāṁ heṣamāṇānāṁ gajānāṁ caiva br̥ṁhatām । siṁhanādaś ca śūrāṇāṁ śrūyate sumahān ayam ॥

दिशं प्राचीं समाश्रित्य हृष्टानां गर्जतां भृशम् । रथनेमिस्वनाश्चैव श्रूयन्ते लोमहर्षणाः ॥

diśaṁ prācīṁ samāśritya hr̥ṣṭānāṁ garjatāṁ bhr̥śam । rathanemisvanāś caiva śrūyante lomaharṣaṇāḥ ॥

पाण्डवैर्धार्तराष्ट्राणां यदिदं कदनं कृतम् । वयमेव त्रयः शिष्टास्तस्मिन्महति वैशसे ॥

pāṇḍavair dhārtarāṣṭrāṇāṁ yad idaṁ kadanaṁ kr̥tam । vayam eva trayaḥ śiṣṭās tasmin mahati vaiśase ॥

केचिन्नागशतप्राणाः केचित्सर्वास्त्रकोविदाः । निहताः पाण्डवेयैः स्म मन्ये कालस्य पर्ययम् ॥

ke cin nāgaśataprāṇāḥ ke cit sarvāstrakovidāḥ । nihatāḥ pāṇḍaveyaiḥ sma manye kālasya paryayam ॥

एवमेतेन भाव्यं हि नूनं कार्येण तत्त्वतः । यथा ह्यस्येदृशी निष्ठा कृते कार्येऽपि दुष्करे ॥

evam etena bhāvyaṁ hi nūnaṁ kāryeṇa tattvataḥ । yathā hy asyedr̥śī niṣṭhā kr̥te kārye ’pi duṣkare ॥

भवतोस्तु यदि प्रज्ञा न मोहादपचीयते । व्यापन्नेऽस्मिन्महत्यर्थे यन्नः श्रेयस्तदुच्यताम् ॥

bhavatos tu yadi prajñā na mohād apacīyate । vyāpanne ’smin mahaty arthe yan naḥ śreyas tad ucyatām ॥