Adhyāya 68

वैशंपायन उवाच । वनवासाय चक्रुस्ते मतिं पार्थाः पराजिताः । अजिनान्युत्तरीयाणि जगृहुश्च यथाक्रमम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । vanavāsāya cakrus te matiṁ pārthāḥ parājitāḥ । ajināny uttarīyāṇi jagr̥huś ca yathākramam ॥

अजिनैः संवृतान्दृष्ट्वा हृतराज्यानरिंदमान् । प्रस्थितान्वनवासाय ततो दुःशासनोऽब्रवीत् ॥

ajinaiḥ saṁvr̥tān dr̥ṣṭvā hr̥tarājyān ariṁdamān । prasthitān vanavāsāya tato duḥśāsano ’bravīt ॥

प्रवृत्तं धार्तराष्ट्रस्य चक्रं राज्ञो महात्मनः । पराभूताः पाण्डुपुत्रा विपत्तिं परमां गताः ॥

pravr̥ttaṁ dhārtarāṣṭrasya cakraṁ rājño mahātmanaḥ । parābhūtāḥ pāṇḍuputrā vipattiṁ paramāṁ gatāḥ ॥

अद्य देवाः संप्रयाताः समैर्वर्त्मभिरस्थलैः । गुणज्येष्ठास्तथा ज्येष्ठा भूयांसो यद्वयं परैः ॥

adya devāḥ saṁprayātāḥ samair vartmabhir asthalaiḥ । guṇajyeṣṭhās tathā jyeṣṭhā bhūyāṁso yad vayaṁ paraiḥ ॥

नरकं पातिताः पार्था दीर्घकालमनन्तकम् । सुखाच्च हीना राज्याच्च विनष्टाः शाश्वतीः समाः ॥

narakaṁ pātitāḥ pārthā dīrghakālam anantakam । sukhāc ca hīnā rājyāc ca vinaṣṭāḥ śāśvatīḥ samāḥ ॥

बलेन मत्ता ये ते स्म धार्तराष्ट्रान्प्रहासिषुः । ते निर्जिता हृतधना वनमेष्यन्ति पाण्डवाः ॥

balena mattā ye te sma dhārtarāṣṭrān prahāsiṣuḥ । te nirjitā hr̥tadhanā vanam eṣyanti pāṇḍavāḥ ॥

चित्रान्संनाहानवमुञ्चन्तु चैषां; वासांसि दिव्यानि च भानुमन्ति । निवास्यन्तां रुरुचर्माणि सर्वे; यथा ग्लहं सौबलस्याभ्युपेताः ॥

citrān saṁnāhān avamuñcantu caiṣāṁ; vāsāṁsi divyāni ca bhānumanti । nivāsyantāṁ rurucarmāṇi sarve; yathā glahaṁ saubalasyābhyupetāḥ ॥

न सन्ति लोकेषु पुमांस ईदृशा; इत्येव ये भावितबुद्धयः सदा । ज्ञास्यन्ति तेऽऽत्मानमिमेऽद्य पाण्डवा; विपर्यये षण्ढतिला इवाफलाः ॥

na santi lokeṣu pumāṁsa īdr̥śā; ity eva ye bhāvitabuddhayaḥ sadā । jñāsyanti te ’’tmānam ime ’dya pāṇḍavā; viparyaye ṣaṇḍhatilā ivāphalāḥ ॥

अयं हि वासोदय ईदृशानां; मनस्विनां कौरव मा भवेद्वः । अदीक्षितानामजिनानि यद्व;द्बलीयसां पश्यत पाण्डवानाम् ॥

ayaṁ hi vāsodaya īdr̥śānāṁ; manasvināṁ kaurava mā bhaved vaḥ । adīkṣitānām ajināni yadvad; balīyasāṁ paśyata pāṇḍavānām ॥

महाप्राज्ञः सोमको यज्ञसेनः; कन्यां पाञ्चालीं पाण्डवेभ्यः प्रदाय । अकार्षीद्वै दुष्कृतं नेह सन्ति; क्लीबाः पार्थाः पतयो याज्ञसेन्याः ॥

mahāprājñaḥ somako yajñasenaḥ; kanyāṁ pāñcālīṁ pāṇḍavebhyaḥ pradāya । akārṣīd vai duṣkr̥taṁ neha santi; klībāḥ pārthāḥ patayo yājñasenyāḥ ॥

सूक्ष्मान्प्रावारानजिनानि चोदिता;न्दृष्ट्वारण्ये निर्धनानप्रतिष्ठान् । कां त्वं प्रीतिं लप्स्यसे याज्ञसेनि; पतिं वृणीष्व यमिहान्यमिच्छसि ॥

sūkṣmān prāvārān ajināni coditān; dr̥ṣṭvāraṇye nirdhanān apratiṣṭhān । kāṁ tvaṁ prītiṁ lapsyase yājñaseni; patiṁ vr̥ṇīṣva yam ihānyam icchasi ॥

एते हि सर्वे कुरवः समेताः; क्षान्ता दान्ताः सुद्रविणोपपन्नाः । एषां वृणीष्वैकतमं पतित्वे; न त्वां तपेत्कालविपर्ययोऽयम् ॥

ete hi sarve kuravaḥ sametāḥ; kṣāntā dāntāḥ sudraviṇopapannāḥ । eṣāṁ vr̥ṇīṣvaikatamaṁ patitve; na tvāṁ tapet kālaviparyayo ’yam ॥

यथाफलाः षण्ढतिला यथा चर्ममया मृगाः । तथैव पाण्डवाः सर्वे यथा काकयवा अपि ॥

yathāphalāḥ ṣaṇḍhatilā yathā carmamayā mr̥gāḥ । tathaiva pāṇḍavāḥ sarve yathā kākayavā api ॥

किं पाण्डवांस्त्वं पतितानुपास्से; मोघः श्रमः षण्ढतिलानुपास्य । एवं नृशंसः परुषाणि पार्था;नश्रावयद्धृतराष्ट्रस्य पुत्रः ॥

kiṁ pāṇḍavāṁs tvaṁ patitān upāsse; moghaḥ śramaḥ ṣaṇḍhatilān upāsya । evaṁ nr̥śaṁsaḥ paruṣāṇi pārthān; aśrāvayad dhr̥tarāṣṭrasya putraḥ ॥

तद्वै श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षी; निर्भर्त्स्योच्चैस्तं निगृह्यैव रोषात् । उवाचेदं सहसैवोपगम्य; सिंहो यथा हैमवतः शृगालम् ॥

tad vai śrutvā bhīmaseno ’tyamarṣī; nirbhartsyoccais taṁ nigr̥hyaiva roṣāt । uvācedaṁ sahasaivopagamya; siṁho yathā haimavataḥ śr̥gālam ॥

भीमसेन उवाच । क्रूर पापजनैर्जुष्टमकृतार्थं प्रभाषसे । गान्धारविद्यया हि त्वं राजमध्ये विकत्थसे ॥

bhīmasena uvāca । krūra pāpajanair juṣṭam akr̥tārthaṁ prabhāṣase । gāndhāravidyayā hi tvaṁ rājamadhye vikatthase ॥

यथा तुदसि मर्माणि वाक्शरैरिह नो भृशम् । तथा स्मारयिता तेऽहं कृन्तन्मर्माणि संयुगे ॥

yathā tudasi marmāṇi vākśarair iha no bhr̥śam । tathā smārayitā te ’haṁ kr̥ntan marmāṇi saṁyuge ॥

ये च त्वामनुवर्तन्ते कामलोभवशानुगाः । गोप्तारः सानुबन्धांस्तान्नेष्यामि यमसादनम् ॥

ye ca tvām anuvartante kāmalobhavaśānugāḥ । goptāraḥ sānubandhāṁs tān neṣyāmi yamasādanam ॥

वैशंपायन उवाच । एवं ब्रुवाणमजिनैर्विवासितं; दुःखाभिभूतं परिनृत्यति स्म । मध्ये कुरूणां धर्मनिबद्धमार्गं; गौर्गौरिति स्माह्वयन्मुक्तलज्जः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evaṁ bruvāṇam ajinair vivāsitaṁ; duḥkhābhibhūtaṁ parinr̥tyati sma । madhye kurūṇāṁ dharmanibaddhamārgaṁ; gaur gaur iti smāhvayan muktalajjaḥ ॥

भीमसेन उवाच । नृशंसं परुषं क्रूरं शक्यं दुःशासन त्वया । निकृत्या हि धनं लब्ध्वा को विकत्थितुमर्हति ॥

bhīmasena uvāca । nr̥śaṁsaṁ paruṣaṁ krūraṁ śakyaṁ duḥśāsana tvayā । nikr̥tyā hi dhanaṁ labdhvā ko vikatthitum arhati ॥

मा ह स्म सुकृताँल्लोकान्गच्छेत्पार्थो वृकोदरः । यदि वक्षसि भित्त्वा ते न पिबेच्छोणितं रणे ॥

mā ha sma sukr̥tām̐l lokān gacchet pārtho vr̥kodaraḥ । yadi vakṣasi bhittvā te na pibec choṇitaṁ raṇe ॥

धार्तराष्ट्रान्रणे हत्वा मिषतां सर्वधन्विनाम् । शमं गन्तास्मि नचिरात्सत्यमेतद्ब्रवीमि वः ॥

dhārtarāṣṭrān raṇe hatvā miṣatāṁ sarvadhanvinām । śamaṁ gantāsmi nacirāt satyam etad bravīmi vaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । तस्य राजा सिंहगतेः सखेलं; दुर्योधनो भीमसेनस्य हर्षात् । गतिं स्वगत्यानुचकार मन्दो; निर्गच्छतां पाण्डवानां सभायाः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasya rājā siṁhagateḥ sakhelaṁ; duryodhano bhīmasenasya harṣāt । gatiṁ svagatyānucakāra mando; nirgacchatāṁ pāṇḍavānāṁ sabhāyāḥ ॥

नैतावता कृतमित्यब्रवीत्तं; वृकोदरः संनिवृत्तार्धकायः । शीघ्रं हि त्वा निहतं सानुबन्धं; संस्मार्याहं प्रतिवक्ष्यामि मूढ ॥

naitāvatā kr̥tam ity abravīt taṁ; vr̥kodaraḥ saṁnivr̥ttārdhakāyaḥ । śīghraṁ hi tvā nihataṁ sānubandhaṁ; saṁsmāryāhaṁ prativakṣyāmi mūḍha ॥

एतत्समीक्ष्यात्मनि चावमानं; नियम्य मन्युं बलवान्स मानी । राजानुगः संसदि कौरवाणां; विनिष्क्रमन्वाक्यमुवाच भीमः ॥

etat samīkṣyātmani cāvamānaṁ; niyamya manyuṁ balavān sa mānī । rājānugaḥ saṁsadi kauravāṇāṁ; viniṣkraman vākyam uvāca bhīmaḥ ॥

अहं दुर्योधनं हन्ता कर्णं हन्ता धनंजयः । शकुनिं चाक्षकितवं सहदेवो हनिष्यति ॥

ahaṁ duryodhanaṁ hantā karṇaṁ hantā dhanaṁjayaḥ । śakuniṁ cākṣakitavaṁ sahadevo haniṣyati ॥

इदं च भूयो वक्ष्यामि सभामध्ये बृहद्वचः । सत्यं देवाः करिष्यन्ति यन्नो युद्धं भविष्यति ॥

idaṁ ca bhūyo vakṣyāmi sabhāmadhye br̥had vacaḥ । satyaṁ devāḥ kariṣyanti yan no yuddhaṁ bhaviṣyati ॥

सुयोधनमिमं पापं हन्तास्मि गदया युधि । शिरः पादेन चास्याहमधिष्ठास्यामि भूतले ॥

suyodhanam imaṁ pāpaṁ hantāsmi gadayā yudhi । śiraḥ pādena cāsyāham adhiṣṭhāsyāmi bhūtale ॥

वाक्यशूरस्य चैवास्य परुषस्य दुरात्मनः । दुःशासनस्य रुधिरं पातास्मि मृगराडिव ॥

vākyaśūrasya caivāsya paruṣasya durātmanaḥ । duḥśāsanasya rudhiraṁ pātāsmi mr̥garāḍ iva ॥

अर्जुन उवाच । नैव वाचा व्यवसितं भीम विज्ञायते सताम् । इतश्चतुर्दशे वर्षे द्रष्टारो यद्भविष्यति ॥

arjuna uvāca । naiva vācā vyavasitaṁ bhīma vijñāyate satām । itaś caturdaśe varṣe draṣṭāro yad bhaviṣyati ॥

दुर्योधनस्य कर्णस्य शकुनेश्च दुरात्मनः । दुःशासनचतुर्थानां भूमिः पास्यति शोणितम् ॥

duryodhanasya karṇasya śakuneś ca durātmanaḥ । duḥśāsanacaturthānāṁ bhūmiḥ pāsyati śoṇitam ॥

असूयितारं वक्तारं प्रस्रष्टारं दुरात्मनाम् । भीमसेन नियोगात्ते हन्ताहं कर्णमाहवे ॥

asūyitāraṁ vaktāraṁ prasraṣṭāraṁ durātmanām । bhīmasena niyogāt te hantāhaṁ karṇam āhave ॥

अर्जुनः प्रतिजानीते भीमस्य प्रियकाम्यया । कर्णं कर्णानुगांश्चैव रणे हन्तास्मि पत्रिभिः ॥

arjunaḥ pratijānīte bhīmasya priyakāmyayā । karṇaṁ karṇānugāṁś caiva raṇe hantāsmi patribhiḥ ॥

ये चान्ये प्रतियोत्स्यन्ति बुद्धिमोहेन मां नृपाः । तांश्च सर्वाञ्शितैर्बाणैर्नेतास्मि यमसादनम् ॥

ye cānye pratiyotsyanti buddhimohena māṁ nr̥pāḥ । tāṁś ca sarvāñ śitair bāṇair netāsmi yamasādanam ॥

चलेद्धि हिमवान्स्थानान्निष्प्रभः स्याद्दिवाकरः । शैत्यं सोमात्प्रणश्येत मत्सत्यं विचलेद्यदि ॥

caled dhi himavān sthānān niṣprabhaḥ syād divākaraḥ । śaityaṁ somāt praṇaśyeta matsatyaṁ vicaled yadi ॥

न प्रदास्यति चेद्राज्यमितो वर्षे चतुर्दशे । दुर्योधनो हि सत्कृत्य सत्यमेतद्भविष्यति ॥

na pradāsyati ced rājyam ito varṣe caturdaśe । duryodhano hi satkr̥tya satyam etad bhaviṣyati ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्तवति पार्थे तु श्रीमान्माद्रवतीसुतः । प्रगृह्य विपुलं बाहुं सहदेवः प्रतापवान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktavati pārthe tu śrīmān mādravatīsutaḥ । pragr̥hya vipulaṁ bāhuṁ sahadevaḥ pratāpavān ॥

सौबलस्य वधं प्रेप्सुरिदं वचनमब्रवीत् । क्रोधसंरक्तनयनो निःश्वसन्निव पन्नगः ॥

saubalasya vadhaṁ prepsur idaṁ vacanam abravīt । krodhasaṁraktanayano niḥśvasann iva pannagaḥ ॥

अक्षान्यान्मन्यसे मूढ गान्धाराणां यशोहर । नैतेऽक्षा निशिता बाणास्त्वयैते समरे वृताः ॥

akṣān yān manyase mūḍha gāndhārāṇāṁ yaśohara । naite ’kṣā niśitā bāṇās tvayaite samare vr̥tāḥ ॥

यथा चैवोक्तवान्भीमस्त्वामुद्दिश्य सबान्धवम् । कर्ताहं कर्मणस्तस्य कुरु कार्याणि सर्वशः ॥

yathā caivoktavān bhīmas tvām uddiśya sabāndhavam । kartāhaṁ karmaṇas tasya kuru kāryāṇi sarvaśaḥ ॥

हन्तास्मि तरसा युद्धे त्वां विक्रम्य सबान्धवम् । यदि स्थास्यसि संग्रामे क्षत्रधर्मेण सौबल ॥

hantāsmi tarasā yuddhe tvāṁ vikramya sabāndhavam । yadi sthāsyasi saṁgrāme kṣatradharmeṇa saubala ॥

सहदेववचः श्रुत्वा नकुलोऽपि विशां पते । दर्शनीयतमो नॄणामिदं वचनमब्रवीत् ॥

sahadevavacaḥ śrutvā nakulo ’pi viśāṁ pate । darśanīyatamo nr̥̄ṇām idaṁ vacanam abravīt ॥

सुतेयं यज्ञसेनस्य द्यूतेऽस्मिन्धृतराष्ट्रजैः । यैर्वाचः श्राविता रूक्षाः स्थितैर्दुर्योधनप्रिये ॥

suteyaṁ yajñasenasya dyūte ’smin dhr̥tarāṣṭrajaiḥ । yair vācaḥ śrāvitā rūkṣāḥ sthitair duryodhanapriye ॥

तान्धार्तराष्ट्रान्दुर्वृत्तान्मुमूर्षून्कालचोदितान् । दर्शयिष्यामि भूयिष्ठमहं वैवस्वतक्षयम् ॥

tān dhārtarāṣṭrān durvr̥ttān mumūrṣūn kālacoditān । darśayiṣyāmi bhūyiṣṭham ahaṁ vaivasvatakṣayam ॥

निदेशाद्धर्मराजस्य द्रौपद्याः पदवीं चरन् । निर्धार्तराष्ट्रां पृथिवीं कर्तास्मि नचिरादिव ॥

nideśād dharmarājasya draupadyāḥ padavīṁ caran । nirdhārtarāṣṭrāṁ pr̥thivīṁ kartāsmi nacirād iva ॥

एवं ते पुरुषव्याघ्राः सर्वे व्यायतबाहवः । प्रतिज्ञा बहुलाः कृत्वा धृतराष्ट्रमुपागमन् ॥

evaṁ te puruṣavyāghrāḥ sarve vyāyatabāhavaḥ । pratijñā bahulāḥ kr̥tvā dhr̥tarāṣṭram upāgaman ॥