Adhyāya 64

कर्ण उवाच । या नः श्रुता मनुष्येषु स्त्रियो रूपेण संमताः । तासामेतादृशं कर्म न कस्यांचन शुश्रुमः ॥

karṇa uvāca । yā naḥ śrutā manuṣyeṣu striyo rūpeṇa saṁmatāḥ । tāsām etādr̥śaṁ karma na kasyāṁ cana śuśrumaḥ ॥

क्रोधाविष्टेषु पार्थेषु धार्तराष्ट्रेषु चाप्यति । द्रौपदी पाण्डुपुत्राणां कृष्णा शान्तिरिहाभवत् ॥

krodhāviṣṭeṣu pārtheṣu dhārtarāṣṭreṣu cāpy ati । draupadī pāṇḍuputrāṇāṁ kr̥ṣṇā śāntir ihābhavat ॥

अप्लवेऽम्भसि मग्नानामप्रतिष्ठे निमज्जताम् । पाञ्चाली पाण्डुपुत्राणां नौरेषा पारगाभवत् ॥

aplave ’mbhasi magnānām apratiṣṭhe nimajjatām । pāñcālī pāṇḍuputrāṇāṁ naur eṣā pāragābhavat ॥

वैशंपायन उवाच । तद्वै श्रुत्वा भीमसेनः कुरुमध्येऽत्यमर्षणः । स्त्री गतिः पाण्डुपुत्राणामित्युवाच सुदुर्मनाः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tad vai śrutvā bhīmasenaḥ kurumadhye ’tyamarṣaṇaḥ । strī gatiḥ pāṇḍuputrāṇām ity uvāca sudurmanāḥ ॥

त्रीणि ज्योतींषि पुरुष इति वै देवलोऽब्रवीत् । अपत्यं कर्म विद्या च यतः सृष्टाः प्रजास्ततः ॥

trīṇi jyotīṁṣi puruṣa iti vai devalo ’bravīt । apatyaṁ karma vidyā ca yataḥ sr̥ṣṭāḥ prajās tataḥ ॥

अमेध्ये वै गतप्राणे शून्ये ज्ञातिभिरुज्झिते । देहे त्रितयमेवैतत्पुरुषस्योपजायते ॥

amedhye vai gataprāṇe śūnye jñātibhir ujjhite । dehe tritayam evaitat puruṣasyopajāyate ॥

तन्नो ज्योतिरभिहतं दाराणामभिमर्शनात् । धनंजय कथं स्वित्स्यादपत्यमभिमृष्टजम् ॥

tan no jyotir abhihataṁ dārāṇām abhimarśanāt । dhanaṁjaya kathaṁ svit syād apatyam abhimr̥ṣṭajam ॥

अर्जुन उवाच । न चैवोक्ता न चानुक्ता हीनतः परुषा गिरः । भारताः प्रतिजल्पन्ति सदा तूत्तमपूरुषाः ॥

arjuna uvāca । na caivoktā na cānuktā hīnataḥ paruṣā giraḥ । bhāratāḥ pratijalpanti sadā tūttamapūruṣāḥ ॥

स्मरन्ति सुकृतान्येव न वैराणि कृतानि च । सन्तः प्रतिविजानन्तो लब्ध्वा प्रत्ययमात्मनः ॥

smaranti sukr̥tāny eva na vairāṇi kr̥tāni ca । santaḥ prativijānanto labdhvā pratyayam ātmanaḥ ॥

भीम उवाच । इहैवैतांस्तुरा सर्वान्हन्मि शत्रून्समागतान् । अथ निष्क्रम्य राजेन्द्र समूलान्कृन्धि भारत ॥

bhīma uvāca । ihaivaitāṁs turā sarvān hanmi śatrūn samāgatān । atha niṣkramya rājendra samūlān kr̥ndhi bhārata ॥

किं नो विवदितेनेह किं नः क्लेशेन भारत । अद्यैवैतान्निहन्मीह प्रशाधि वसुधामिमाम् ॥

kiṁ no vivaditeneha kiṁ naḥ kleśena bhārata । adyaivaitān nihanmīha praśādhi vasudhām imām ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा भीमसेनस्तु कनिष्ठैर्भ्रातृभिर्वृतः । मृगमध्ये यथा सिंहो मुहुः परिघमैक्षत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktvā bhīmasenas tu kaniṣṭhair bhrātr̥bhir vr̥taḥ । mr̥gamadhye yathā siṁho muhuḥ parigham aikṣata ॥

सान्त्व्यमानो वीज्यमानः पार्थेनाक्लिष्टकर्मणा । स्विद्यते च महाबाहुरन्तर्दाहेन वीर्यवान् ॥

sāntvyamāno vījyamānaḥ pārthenākliṣṭakarmaṇā । svidyate ca mahābāhur antardāhena vīryavān ॥

क्रुद्धस्य तस्य स्रोतोभ्यः कर्णादिभ्यो नराधिप । सधूमः सस्फुलिङ्गार्चिः पावकः समजायत ॥

kruddhasya tasya srotobhyaḥ karṇādibhyo narādhipa । sadhūmaḥ sasphuliṅgārciḥ pāvakaḥ samajāyata ॥

भ्रुकुटीपुटदुष्प्रेक्ष्यमभवत्तस्य तन्मुखम् । युगान्तकाले संप्राप्ते कृतान्तस्येव रूपिणः ॥

bhrukuṭīpuṭaduṣprekṣyam abhavat tasya tan mukham । yugāntakāle saṁprāpte kr̥tāntasyeva rūpiṇaḥ ॥

युधिष्ठिरस्तमावार्य बाहुना बाहुशालिनम् । मैवमित्यब्रवीच्चैनं जोषमास्स्वेति भारत ॥

yudhiṣṭhiras tam āvārya bāhunā bāhuśālinam । maivam ity abravīc cainaṁ joṣam āssveti bhārata ॥

निवार्य तं महाबाहुं कोपसंरक्तलोचनम् । पितरं समुपातिष्ठद्धृतराष्ट्रं कृताञ्जलिः ॥

nivārya taṁ mahābāhuṁ kopasaṁraktalocanam । pitaraṁ samupātiṣṭhad dhr̥tarāṣṭraṁ kr̥tāñjaliḥ ॥