Adhyāya 63

कर्ण उवाच । त्रयः किलेमे अधना भवन्ति; दासः शिष्यश्चास्वतन्त्रा च नारी । दासस्य पत्नी त्वं धनमस्य भद्रे; हीनेश्वरा दासधनं च दासी ॥

karṇa uvāca । trayaḥ kileme adhanā bhavanti; dāsaḥ śiṣyaś cāsvatantrā ca nārī । dāsasya patnī tvaṁ dhanam asya bhadre; hīneśvarā dāsadhanaṁ ca dāsī ॥

प्रविश्य सा नः परिचारैर्भजस्व; तत्ते कार्यं शिष्टमावेश्य वेश्म । ईशाः स्म सर्वे तव राजपुत्रि; भवन्ति ते धार्तराष्ट्रा न पार्थाः ॥

praviśya sā naḥ paricārair bhajasva; tat te kāryaṁ śiṣṭam āveśya veśma । īśāḥ sma sarve tava rājaputri; bhavanti te dhārtarāṣṭrā na pārthāḥ ॥

अन्यं वृणीष्व पतिमाशु भामिनि; यस्माद्दास्यं न लभसे देवनेन । अनवद्या वै पतिषु कामवृत्ति;र्नित्यं दास्ये विदितं वै तवास्तु ॥

anyaṁ vr̥ṇīṣva patim āśu bhāmini; yasmād dāsyaṁ na labhase devanena । anavadyā vai patiṣu kāmavr̥ttir; nityaṁ dāsye viditaṁ vai tavāstu ॥

पराजितो नकुलो भीमसेनो; युधिष्ठिरः सहदेवोऽर्जुनश्च । दासीभूता प्रविश याज्ञसेनि; पराजितास्ते पतयो न सन्ति ॥

parājito nakulo bhīmaseno; yudhiṣṭhiraḥ sahadevo ’rjunaś ca । dāsībhūtā praviśa yājñaseni; parājitās te patayo na santi ॥

प्रयोजनं चात्मनि किं नु मन्यते; पराक्रमं पौरुषं चेह पार्थः । पाञ्चाल्यस्य द्रुपदस्यात्मजामिमां; सभामध्ये योऽतिदेवीद्ग्लहेषु ॥

prayojanaṁ cātmani kiṁ nu manyate; parākramaṁ pauruṣaṁ ceha pārthaḥ । pāñcālyasya drupadasyātmajām imāṁ; sabhāmadhye yo ’tidevīd glaheṣu ॥

वैशंपायन उवाच । तद्वै श्रुत्वा भीमसेनोऽत्यमर्षी; भृशं निशश्वास तदार्तरूपः । राजानुगो धर्मपाशानुबद्धो; दहन्निवैनं कोपविरक्तदृष्टिः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tad vai śrutvā bhīmaseno ’tyamarṣī; bhr̥śaṁ niśaśvāsa tadārtarūpaḥ । rājānugo dharmapāśānubaddho; dahann ivainaṁ kopaviraktadr̥ṣṭiḥ ॥

भीम उवाच । नाहं कुप्ये सूतपुत्रस्य राज;न्नेष सत्यं दासधर्मः प्रविष्टः । किं विद्विषो वाद्य मां धारयेयु;र्नादेवीस्त्वं यद्यनया नरेन्द्र ॥

bhīma uvāca । nāhaṁ kupye sūtaputrasya rājann; eṣa satyaṁ dāsadharmaḥ praviṣṭaḥ । kiṁ vidviṣo vādya māṁ dhārayeyur; nādevīs tvaṁ yady anayā narendra ॥

वैशंपायन उवाच । राधेयस्य वचः श्रुत्वा राजा दुर्योधनस्तदा । युधिष्ठिरमुवाचेदं तूष्णींभूतमचेतसम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । rādheyasya vacaḥ śrutvā rājā duryodhanas tadā । yudhiṣṭhiram uvācedaṁ tūṣṇīṁbhūtam acetasam ॥

भीमार्जुनौ यमौ चैव स्थितौ ते नृप शासने । प्रश्नं प्रब्रूहि कृष्णां त्वमजितां यदि मन्यसे ॥

bhīmārjunau yamau caiva sthitau te nr̥pa śāsane । praśnaṁ prabrūhi kr̥ṣṇāṁ tvam ajitāṁ yadi manyase ॥

एवमुक्त्वा स कौन्तेयमपोह्य वसनं स्वकम् । स्मयन्निवैक्षत्पाञ्चालीमैश्वर्यमदमोहितः ॥

evam uktvā sa kaunteyam apohya vasanaṁ svakam । smayann ivaikṣat pāñcālīm aiśvaryamadamohitaḥ ॥

कदलीदण्डसदृशं सर्वलक्षणपूजितम् । गजहस्तप्रतीकाशं वज्रप्रतिमगौरवम् ॥

kadalīdaṇḍasadr̥śaṁ sarvalakṣaṇapūjitam । gajahastapratīkāśaṁ vajrapratimagauravam ॥

अभ्युत्स्मयित्वा राधेयं भीममाधर्षयन्निव । द्रौपद्याः प्रेक्षमाणायाः सव्यमूरुमदर्शयत् ॥

abhyutsmayitvā rādheyaṁ bhīmam ādharṣayann iva । draupadyāḥ prekṣamāṇāyāḥ savyam ūrum adarśayat ॥

वृकोदरस्तदालोक्य नेत्रे उत्फाल्य लोहिते । प्रोवाच राजमध्ये तं सभां विश्रावयन्निव ॥

vr̥kodaras tad ālokya netre utphālya lohite । provāca rājamadhye taṁ sabhāṁ viśrāvayann iva ॥

पितृभिः सह सालोक्यं मा स्म गच्छेद्वृकोदरः । यद्येतमूरुं गदया न भिन्द्यां ते महाहवे ॥

pitr̥bhiḥ saha sālokyaṁ mā sma gacched vr̥kodaraḥ । yady etam ūruṁ gadayā na bhindyāṁ te mahāhave ॥

क्रुद्धस्य तस्य स्रोतोभ्यः सर्वेभ्यः पावकार्चिषः । वृक्षस्येव विनिश्चेरुः कोटरेभ्यः प्रदह्यतः ॥

kruddhasya tasya srotobhyaḥ sarvebhyaḥ pāvakārciṣaḥ । vr̥kṣasyeva viniśceruḥ koṭarebhyaḥ pradahyataḥ ॥

विदुर उवाच । परं भयं पश्यत भीमसेना;द्बुध्यध्वं राज्ञो वरुणस्येव पाशात् । दैवेरितो नूनमयं पुरस्ता;त्परोऽनयो भरतेषूदपादि ॥

vidura uvāca । paraṁ bhayaṁ paśyata bhīmasenād; budhyadhvaṁ rājño varuṇasyeva pāśāt । daiverito nūnam ayaṁ purastāt; paro ’nayo bharateṣūdapādi ॥

अतिद्यूतं कृतमिदं धार्तराष्ट्रा; येऽस्यां स्त्रियं विवदध्वं सभायाम् । योगक्षेमो दृश्यते वो महाभयः; पापान्मन्त्रान्कुरवो मन्त्रयन्ति ॥

atidyūtaṁ kr̥tam idaṁ dhārtarāṣṭrā; ye ’syāṁ striyaṁ vivadadhvaṁ sabhāyām । yogakṣemo dr̥śyate vo mahābhayaḥ; pāpān mantrān kuravo mantrayanti ॥

इमं धर्मं कुरवो जानताशु; दुर्दृष्टेऽस्मिन्परिषत्संप्रदुष्येत् । इमां चेत्पूर्वं कितवोऽग्लहीष्य;दीशोऽभविष्यदपराजितात्मा ॥

imaṁ dharmaṁ kuravo jānatāśu; durdr̥ṣṭe ’smin pariṣat saṁpraduṣyet । imāṁ cet pūrvaṁ kitavo ’glahīṣyad; īśo ’bhaviṣyad aparājitātmā ॥

स्वप्ने यथैतद्धि धनं जितं स्या;त्तदेवं मन्ये यस्य दीव्यत्यनीशः । गान्धारिपुत्रस्य वचो निशम्य; धर्मादस्मात्कुरवो मापयात ॥

svapne yathaitad dhi dhanaṁ jitaṁ syāt; tad evaṁ manye yasya dīvyaty anīśaḥ । gāndhāriputrasya vaco niśamya; dharmād asmāt kuravo māpayāta ॥

दुर्योधन उवाच । भीमस्य वाक्ये तद्वदेवार्जुनस्य; स्थितोऽहं वै यमयोश्चैवमेव । युधिष्ठिरं चेत्प्रवदन्त्यनीश;मथो दास्यान्मोक्ष्यसे याज्ञसेनि ॥

duryodhana uvāca । bhīmasya vākye tadvad evārjunasya; sthito ’haṁ vai yamayoś caivam eva । yudhiṣṭhiraṁ cet pravadanty anīśam; atho dāsyān mokṣyase yājñaseni ॥

अर्जुन उवाच । ईशो राजा पूर्वमासीद्ग्लहे नः; कुन्तीपुत्रो धर्मराजो महात्मा । ईशस्त्वयं कस्य पराजितात्मा; तज्जानीध्वं कुरवः सर्व एव ॥

arjuna uvāca । īśo rājā pūrvam āsīd glahe naḥ; kuntīputro dharmarājo mahātmā । īśas tv ayaṁ kasya parājitātmā; taj jānīdhvaṁ kuravaḥ sarva eva ॥

वैशंपायन उवाच । ततो राज्ञो धृतराष्ट्रस्य गेहे; गोमायुरुच्चैर्व्याहरदग्निहोत्रे । तं रासभाः प्रत्यभाषन्त राज;न्समन्ततः पक्षिणश्चैव रौद्राः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato rājño dhr̥tarāṣṭrasya gehe; gomāyur uccair vyāharad agnihotre । taṁ rāsabhāḥ pratyabhāṣanta rājan; samantataḥ pakṣiṇaś caiva raudrāḥ ॥

तं च शब्दं विदुरस्तत्त्ववेदी; शुश्राव घोरं सुबलात्मजा च । भीष्मद्रोणौ गौतमश्चापि विद्वा;न्स्वस्ति स्वस्तीत्यपि चैवाहुरुच्चैः ॥

taṁ ca śabdaṁ viduras tattvavedī; śuśrāva ghoraṁ subalātmajā ca । bhīṣmadroṇau gautamaś cāpi vidvān; svasti svastīty api caivāhur uccaiḥ ॥

ततो गान्धारी विदुरश्चैव विद्वां;स्तमुत्पातं घोरमालक्ष्य राज्ञे । निवेदयामासतुरार्तवत्तदा; ततो राजा वाक्यमिदं बभाषे ॥

tato gāndhārī viduraś caiva vidvāṁs; tam utpātaṁ ghoram ālakṣya rājñe । nivedayām āsatur ārtavat tadā; tato rājā vākyam idaṁ babhāṣe ॥

हतोऽसि दुर्योधन मन्दबुद्धे; यस्त्वं सभायां कुरुपुंगवानाम् । स्त्रियं समाभाषसि दुर्विनीत; विशेषतो द्रौपदीं धर्मपत्नीम् ॥

hato ’si duryodhana mandabuddhe; yas tvaṁ sabhāyāṁ kurupuṁgavānām । striyaṁ samābhāṣasi durvinīta; viśeṣato draupadīṁ dharmapatnīm ॥

एवमुक्त्वा धृतराष्ट्रो मनीषी; हितान्वेषी बान्धवानामपायात् । कृष्णां पाञ्चालीमब्रवीत्सान्त्वपूर्वं; विमृश्यैतत्प्रज्ञया तत्त्वबुद्धिः ॥

evam uktvā dhr̥tarāṣṭro manīṣī; hitānveṣī bāndhavānām apāyāt । kr̥ṣṇāṁ pāñcālīm abravīt sāntvapūrvaṁ; vimr̥śyaitat prajñayā tattvabuddhiḥ ॥

धृतराष्ट्र उवाच । वरं वृणीष्व पाञ्चालि मत्तो यदभिकाङ्क्षसि । वधूनां हि विशिष्टा मे त्वं धर्मपरमा सती ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । varaṁ vr̥ṇīṣva pāñcāli matto yad abhikāṅkṣasi । vadhūnāṁ hi viśiṣṭā me tvaṁ dharmaparamā satī ॥

द्रौपद्युवाच । ददासि चेद्वरं मह्यं वृणोमि भरतर्षभ । सर्वधर्मानुगः श्रीमानदासोऽस्तु युधिष्ठिरः ॥

draupady uvāca । dadāsi ced varaṁ mahyaṁ vr̥ṇomi bharatarṣabha । sarvadharmānugaḥ śrīmān adāso ’stu yudhiṣṭhiraḥ ॥

मनस्विनमजानन्तो मा वै ब्रूयुः कुमारकाः । एष वै दासपुत्रेति प्रतिविन्ध्यं तमागतम् ॥

manasvinam ajānanto mā vai brūyuḥ kumārakāḥ । eṣa vai dāsaputreti prativindhyaṁ tam āgatam ॥

राजपुत्रः पुरा भूत्वा यथा नान्यः पुमान्क्वचित् । लालितो दासपुत्रत्वं पश्यन्नश्येद्धि भारत ॥

rājaputraḥ purā bhūtvā yathā nānyaḥ pumān kva cit । lālito dāsaputratvaṁ paśyan naśyed dhi bhārata ॥

धृतराष्ट्र उवाच । द्वितीयं ते वरं भद्रे ददामि वरयस्व माम् । मनो हि मे वितरति नैकं त्वं वरमर्हसि ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । dvitīyaṁ te varaṁ bhadre dadāmi varayasva mām । mano hi me vitarati naikaṁ tvaṁ varam arhasi ॥

द्रौपद्युवाच । सरथौ सधनुष्कौ च भीमसेनधनंजयौ । नकुलं सहदेवं च द्वितीयं वरये वरम् ॥

draupady uvāca । sarathau sadhanuṣkau ca bhīmasenadhanaṁjayau । nakulaṁ sahadevaṁ ca dvitīyaṁ varaye varam ॥

धृतराष्ट्र उवाच । तृतीयं वरयास्मत्तो नासि द्वाभ्यां सुसत्कृता । त्वं हि सर्वस्नुषाणां मे श्रेयसी धर्मचारिणी ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । tr̥tīyaṁ varayāsmatto nāsi dvābhyāṁ susatkr̥tā । tvaṁ hi sarvasnuṣāṇāṁ me śreyasī dharmacāriṇī ॥

द्रौपद्युवाच । लोभो धर्मस्य नाशाय भगवन्नाहमुत्सहे । अनर्हा वरमादातुं तृतीयं राजसत्तम ॥

draupady uvāca । lobho dharmasya nāśāya bhagavan nāham utsahe । anarhā varam ādātuṁ tr̥tīyaṁ rājasattama ॥

एकमाहुर्वैश्यवरं द्वौ तु क्षत्रस्त्रिया वरौ । त्रयस्तु राज्ञो राजेन्द्र ब्राह्मणस्य शतं वराः ॥

ekam āhur vaiśyavaraṁ dvau tu kṣatrastriyā varau । trayas tu rājño rājendra brāhmaṇasya śataṁ varāḥ ॥

पापीयांस इमे भूत्वा संतीर्णाः पतयो मम । वेत्स्यन्ति चैव भद्राणि राजन्पुण्येन कर्मणा ॥

pāpīyāṁsa ime bhūtvā saṁtīrṇāḥ patayo mama । vetsyanti caiva bhadrāṇi rājan puṇyena karmaṇā ॥