Adhyāya 62

द्रौपद्युवाच । पुरस्तात्करणीयं मे न कृतं कार्यमुत्तरम् । विह्वलास्मि कृतानेन कर्षता बलिना बलात् ॥

draupady uvāca । purastāt karaṇīyaṁ me na kr̥taṁ kāryam uttaram । vihvalāsmi kr̥tānena karṣatā balinā balāt ॥

अभिवादं करोम्येषां गुरूणां कुरुसंसदि । न मे स्यादपराधोऽयं यदिदं न कृतं मया ॥

abhivādaṁ karomy eṣāṁ gurūṇāṁ kurusaṁsadi । na me syād aparādho ’yaṁ yad idaṁ na kr̥taṁ mayā ॥

वैशंपायन उवाच । सा तेन च समुद्धूता दुःखेन च तपस्विनी । पतिता विललापेदं सभायामतथोचिता ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sā tena ca samuddhūtā duḥkhena ca tapasvinī । patitā vilalāpedaṁ sabhāyām atathocitā ॥

द्रौपद्युवाच । स्वयंवरे यास्मि नृपैर्दृष्टा रङ्गे समागतैः । न दृष्टपूर्वा चान्यत्र साहमद्य सभां गता ॥

draupady uvāca । svayaṁvare yāsmi nr̥pair dr̥ṣṭā raṅge samāgataiḥ । na dr̥ṣṭapūrvā cānyatra sāham adya sabhāṁ gatā ॥

यां न वायुर्न चादित्यो दृष्टवन्तौ पुरा गृहे । साहमद्य सभामध्ये दृश्यामि कुरुसंसदि ॥

yāṁ na vāyur na cādityo dr̥ṣṭavantau purā gr̥he । sāham adya sabhāmadhye dr̥śyāmi kurusaṁsadi ॥

यां न मृष्यन्ति वातेन स्पृश्यमानां पुरा गृहे । स्पृश्यमानां सहन्तेऽद्य पाण्डवास्तां दुरात्मना ॥

yāṁ na mr̥ṣyanti vātena spr̥śyamānāṁ purā gr̥he । spr̥śyamānāṁ sahante ’dya pāṇḍavās tāṁ durātmanā ॥

मृष्यन्ते कुरवश्चेमे मन्ये कालस्य पर्ययम् । स्नुषां दुहितरं चैव क्लिश्यमानामनर्हतीम् ॥

mr̥ṣyante kuravaś ceme manye kālasya paryayam । snuṣāṁ duhitaraṁ caiva kliśyamānām anarhatīm ॥

किं त्वतः कृपणं भूयो यदहं स्त्री सती शुभा । सभामध्यं विगाहेऽद्य क्व नु धर्मो महीक्षिताम् ॥

kiṁ tv ataḥ kr̥paṇaṁ bhūyo yad ahaṁ strī satī śubhā । sabhāmadhyaṁ vigāhe ’dya kva nu dharmo mahīkṣitām ॥

धर्म्याः स्त्रियः सभां पूर्वं न नयन्तीति नः श्रुतम् । स नष्टः कौरवेयेषु पूर्वो धर्मः सनातनः ॥

dharmyāḥ striyaḥ sabhāṁ pūrvaṁ na nayantīti naḥ śrutam । sa naṣṭaḥ kauraveyeṣu pūrvo dharmaḥ sanātanaḥ ॥

कथं हि भार्या पाण्डूनां पार्षतस्य स्वसा सती । वासुदेवस्य च सखी पार्थिवानां सभामियाम् ॥

kathaṁ hi bhāryā pāṇḍūnāṁ pārṣatasya svasā satī । vāsudevasya ca sakhī pārthivānāṁ sabhām iyām ॥

तामिमां धर्मराजस्य भार्यां सदृशवर्णजाम् । ब्रूत दासीमदासीं वा तत्करिष्यामि कौरवाः ॥

tām imāṁ dharmarājasya bhāryāṁ sadr̥śavarṇajām । brūta dāsīm adāsīṁ vā tat kariṣyāmi kauravāḥ ॥

अयं हि मां दृढं क्षुद्रः कौरवाणां यशोहरः । क्लिश्नाति नाहं तत्सोढुं चिरं शक्ष्यामि कौरवाः ॥

ayaṁ hi māṁ dr̥ḍhaṁ kṣudraḥ kauravāṇāṁ yaśoharaḥ । kliśnāti nāhaṁ tat soḍhuṁ ciraṁ śakṣyāmi kauravāḥ ॥

जितां वाप्यजितां वापि मन्यध्वं वा यथा नृपाः । तथा प्रत्युक्तमिच्छामि तत्करिष्यामि कौरवाः ॥

jitāṁ vāpy ajitāṁ vāpi manyadhvaṁ vā yathā nr̥pāḥ । tathā pratyuktam icchāmi tat kariṣyāmi kauravāḥ ॥

भीष्म उवाच । उक्तवानस्मि कल्याणि धर्मस्य तु परां गतिम् । लोके न शक्यते गन्तुमपि विप्रैर्महात्मभिः ॥

bhīṣma uvāca । uktavān asmi kalyāṇi dharmasya tu parāṁ gatim । loke na śakyate gantum api viprair mahātmabhiḥ ॥

बलवांस्तु यथा धर्मं लोके पश्यति पूरुषः । स धर्मो धर्मवेलायां भवत्यभिहितः परैः ॥

balavāṁs tu yathā dharmaṁ loke paśyati pūruṣaḥ । sa dharmo dharmavelāyāṁ bhavaty abhihitaḥ paraiḥ ॥

न विवेक्तुं च ते प्रश्नमेतं शक्नोमि निश्चयात् । सूक्ष्मत्वाद्गहनत्वाच्च कार्यस्यास्य च गौरवात् ॥

na vivektuṁ ca te praśnam etaṁ śaknomi niścayāt । sūkṣmatvād gahanatvāc ca kāryasyāsya ca gauravāt ॥

नूनमन्तः कुलस्यास्य भविता नचिरादिव । तथा हि कुरवः सर्वे लोभमोहपरायणाः ॥

nūnam antaḥ kulasyāsya bhavitā nacirād iva । tathā hi kuravaḥ sarve lobhamohaparāyaṇāḥ ॥

कुलेषु जाताः कल्याणि व्यसनाभ्याहता भृशम् । धर्म्यान्मार्गान्न च्यवन्ते यथा नस्त्वं वधूः स्थिता ॥

kuleṣu jātāḥ kalyāṇi vyasanābhyāhatā bhr̥śam । dharmyān mārgān na cyavante yathā nas tvaṁ vadhūḥ sthitā ॥

उपपन्नं च पाञ्चालि तवेदं वृत्तमीदृशम् । यत्कृच्छ्रमपि संप्राप्ता धर्ममेवान्ववेक्षसे ॥

upapannaṁ ca pāñcāli tavedaṁ vr̥ttam īdr̥śam । yat kr̥cchram api saṁprāptā dharmam evānvavekṣase ॥

एते द्रोणादयश्चैव वृद्धा धर्मविदो जनाः । शून्यैः शरीरैस्तिष्ठन्ति गतासव इवानताः ॥

ete droṇādayaś caiva vr̥ddhā dharmavido janāḥ । śūnyaiḥ śarīrais tiṣṭhanti gatāsava ivānatāḥ ॥

युधिष्ठिरस्तु प्रश्नेऽस्मिन्प्रमाणमिति मे मतिः । अजितां वा जितां वापि स्वयं व्याहर्तुमर्हति ॥

yudhiṣṭhiras tu praśne ’smin pramāṇam iti me matiḥ । ajitāṁ vā jitāṁ vāpi svayaṁ vyāhartum arhati ॥

वैशंपायन उवाच । तथा तु दृष्ट्वा बहु तत्तदेवं; रोरूयमाणां कुररीमिवार्ताम् । नोचुर्वचः साध्वथ वाप्यसाधु; महीक्षितो धार्तराष्ट्रस्य भीताः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathā tu dr̥ṣṭvā bahu tat tad evaṁ; rorūyamāṇāṁ kurarīm ivārtām । nocur vacaḥ sādhv atha vāpy asādhu; mahīkṣito dhārtarāṣṭrasya bhītāḥ ॥

दृष्ट्वा तु तान्पार्थिवपुत्रपौत्रां;स्तूष्णींभूतान्धृतराष्ट्रस्य पुत्रः । स्मयन्निवेदं वचनं बभाषे; पाञ्चालराजस्य सुतां तदानीम् ॥

dr̥ṣṭvā tu tān pārthivaputrapautrāṁs; tūṣṇīṁbhūtān dhr̥tarāṣṭrasya putraḥ । smayann ivedaṁ vacanaṁ babhāṣe; pāñcālarājasya sutāṁ tadānīm ॥

तिष्ठत्वयं प्रश्न उदारसत्त्वे; भीमेऽर्जुने सहदेवे तथैव । पत्यौ च ते नकुले याज्ञसेनि; वदन्त्वेते वचनं त्वत्प्रसूतम् ॥

tiṣṭhatv ayaṁ praśna udārasattve; bhīme ’rjune sahadeve tathaiva । patyau ca te nakule yājñaseni; vadantv ete vacanaṁ tvatprasūtam ॥

अनीश्वरं विब्रुवन्त्वार्यमध्ये; युधिष्ठिरं तव पाञ्चालि हेतोः । कुर्वन्तु सर्वे चानृतं धर्मराजं; पाञ्चालि त्वं मोक्ष्यसे दासभावात् ॥

anīśvaraṁ vibruvantv āryamadhye; yudhiṣṭhiraṁ tava pāñcāli hetoḥ । kurvantu sarve cānr̥taṁ dharmarājaṁ; pāñcāli tvaṁ mokṣyase dāsabhāvāt ॥

धर्मे स्थितो धर्मराजो महात्मा; स्वयं चेदं कथयत्विन्द्रकल्पः । ईशो वा ते यद्यनीशोऽथ वैष; वाक्यादस्य क्षिप्रमेकं भजस्व ॥

dharme sthito dharmarājo mahātmā; svayaṁ cedaṁ kathayatv indrakalpaḥ । īśo vā te yady anīśo ’tha vaiṣa; vākyād asya kṣipram ekaṁ bhajasva ॥

सर्वे हीमे कौरवेयाः सभायां; दुःखान्तरे वर्तमानास्तवैव । न विब्रुवन्त्यार्यसत्त्वा यथाव;त्पतींश्च ते समवेक्ष्याल्पभाग्यान् ॥

sarve hīme kauraveyāḥ sabhāyāṁ; duḥkhāntare vartamānās tavaiva । na vibruvanty āryasattvā yathāvat; patīṁś ca te samavekṣyālpabhāgyān ॥

ततः सभ्याः कुरुराजस्य तत्र; वाक्यं सर्वे प्रशशंसुस्तदोच्चैः । चेलावेधांश्चापि चक्रुर्नदन्तो; हा हेत्यासीदपि चैवात्र नादः । सर्वे चासन्पार्थिवाः प्रीतिमन्तः; कुरुश्रेष्ठं धार्मिकं पूजयन्तः ॥

tataḥ sabhyāḥ kururājasya tatra; vākyaṁ sarve praśaśaṁsus tadoccaiḥ । celāvedhāṁś cāpi cakrur nadanto; hā hety āsīd api caivātra nādaḥ । sarve cāsan pārthivāḥ prītimantaḥ; kuruśreṣṭhaṁ dhārmikaṁ pūjayantaḥ ॥

युधिष्ठिरं च ते सर्वे समुदैक्षन्त पार्थिवाः । किं नु वक्ष्यति धर्मज्ञ इति साचीकृताननाः ॥

yudhiṣṭhiraṁ ca te sarve samudaikṣanta pārthivāḥ । kiṁ nu vakṣyati dharmajña iti sācīkr̥tānanāḥ ॥

किं नु वक्ष्यति बीभत्सुरजितो युधि पाण्डवः । भीमसेनो यमौ चेति भृशं कौतूहलान्विताः ॥

kiṁ nu vakṣyati bībhatsur ajito yudhi pāṇḍavaḥ । bhīmaseno yamau ceti bhr̥śaṁ kautūhalānvitāḥ ॥

तस्मिन्नुपरते शब्दे भीमसेनोऽब्रवीदिदम् । प्रगृह्य विपुलं वृत्तं भुजं चन्दनरूषितम् ॥

tasminn uparate śabde bhīmaseno ’bravīd idam । pragr̥hya vipulaṁ vr̥ttaṁ bhujaṁ candanarūṣitam ॥

यद्येष गुरुरस्माकं धर्मराजो युधिष्ठिरः । न प्रभुः स्यात्कुलस्यास्य न वयं मर्षयेमहि ॥

yady eṣa gurur asmākaṁ dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । na prabhuḥ syāt kulasyāsya na vayaṁ marṣayemahi ॥

ईशो नः पुण्यतपसां प्राणानामपि चेश्वरः । मन्यते जितमात्मानं यद्येष विजिता वयम् ॥

īśo naḥ puṇyatapasāṁ prāṇānām api ceśvaraḥ । manyate jitam ātmānaṁ yady eṣa vijitā vayam ॥

न हि मुच्येत जीवन्मे पदा भूमिमुपस्पृशन् । मर्त्यधर्मा परामृश्य पाञ्चाल्या मूर्धजानिमान् ॥

na hi mucyeta jīvan me padā bhūmim upaspr̥śan । martyadharmā parāmr̥śya pāñcālyā mūrdhajān imān ॥

पश्यध्वमायतौ वृत्तौ भुजौ मे परिघाविव । नैतयोरन्तरं प्राप्य मुच्येतापि शतक्रतुः ॥

paśyadhvam āyatau vr̥ttau bhujau me parighāv iva । naitayor antaraṁ prāpya mucyetāpi śatakratuḥ ॥

धर्मपाशसितस्त्वेवं नाधिगच्छामि संकटम् । गौरवेण निरुद्धश्च निग्रहादर्जुनस्य च ॥

dharmapāśasitas tv evaṁ nādhigacchāmi saṁkaṭam । gauraveṇa niruddhaś ca nigrahād arjunasya ca ॥

धर्मराजनिसृष्टस्तु सिंहः क्षुद्रमृगानिव । धार्तराष्ट्रानिमान्पापान्निष्पिषेयं तलासिभिः ॥

dharmarājanisr̥ṣṭas tu siṁhaḥ kṣudramr̥gān iva । dhārtarāṣṭrān imān pāpān niṣpiṣeyaṁ talāsibhiḥ ॥

तमुवाच तदा भीष्मो द्रोणो विदुर एव च । क्षम्यतामेवमित्येवं सर्वं संभवति त्वयि ॥

tam uvāca tadā bhīṣmo droṇo vidura eva ca । kṣamyatām evam ity evaṁ sarvaṁ saṁbhavati tvayi ॥