Adhyāya 60

वैशंपायन उवाच । धिगस्तु क्षत्तारमिति ब्रुवाणो; दर्पेण मत्तो धृतराष्ट्रस्य पुत्रः । अवैक्षत प्रातिकामीं सभाया;मुवाच चैनं परमार्यमध्ये ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । dhig astu kṣattāram iti bruvāṇo; darpeṇa matto dhr̥tarāṣṭrasya putraḥ । avaikṣata prātikāmīṁ sabhāyām; uvāca cainaṁ paramāryamadhye ॥

त्वं प्रातिकामिन्द्रौपदीमानयस्व; न ते भयं विद्यते पाण्डवेभ्यः । क्षत्ता ह्ययं विवदत्येव भीरु;र्न चास्माकं वृद्धिकामः सदैव ॥

tvaṁ prātikāmin draupadīm ānayasva; na te bhayaṁ vidyate pāṇḍavebhyaḥ । kṣattā hy ayaṁ vivadaty eva bhīrur; na cāsmākaṁ vr̥ddhikāmaḥ sadaiva ॥

एवमुक्तः प्रातिकामी स सूतः; प्रायाच्छीघ्रं राजवचो निशम्य । प्रविश्य च श्वेव स सिंहगोष्ठं; समासदन्महिषीं पाण्डवानाम् ॥

evam uktaḥ prātikāmī sa sūtaḥ; prāyāc chīghraṁ rājavaco niśamya । praviśya ca śveva sa siṁhagoṣṭhaṁ; samāsadan mahiṣīṁ pāṇḍavānām ॥

प्रातिकाम्युवाच । युधिष्ठिरे द्यूतमदेन मत्ते; दुर्योधनो द्रौपदि त्वामजैषीत् । सा प्रपद्य त्वं धृतराष्ट्रस्य वेश्म; नयामि त्वां कर्मणे याज्ञसेनि ॥

prātikāmy uvāca । yudhiṣṭhire dyūtamadena matte; duryodhano draupadi tvām ajaiṣīt । sā prapadya tvaṁ dhr̥tarāṣṭrasya veśma; nayāmi tvāṁ karmaṇe yājñaseni ॥

द्रौपद्युवाच । कथं त्वेवं वदसि प्रातिकामि;न्को वै दीव्येद्भार्यया राजपुत्रः । मूढो राजा द्यूतमदेन मत्त; आहो नान्यत्कैतवमस्य किंचित् ॥

draupady uvāca । kathaṁ tv evaṁ vadasi prātikāmin; ko vai dīvyed bhāryayā rājaputraḥ । mūḍho rājā dyūtamadena matta; āho nānyat kaitavam asya kiṁ cit ॥

प्रातिकाम्युवाच । यदा नाभूत्कैतवमन्यदस्य; तदादेवीत्पाण्डवोऽजातशत्रुः । न्यस्ताः पूर्वं भ्रातरस्तेन राज्ञा; स्वयं चात्मा त्वमथो राजपुत्रि ॥

prātikāmy uvāca । yadā nābhūt kaitavam anyad asya; tadādevīt pāṇḍavo ’jātaśatruḥ । nyastāḥ pūrvaṁ bhrātaras tena rājñā; svayaṁ cātmā tvam atho rājaputri ॥

द्रौपद्युवाच । गच्छ त्वं कितवं गत्वा सभायां पृच्छ सूतज । किं नु पूर्वं पराजैषीरात्मानं मां नु भारत । एतज्ज्ञात्वा त्वमागच्छ ततो मां नय सूतज ॥

draupady uvāca । gaccha tvaṁ kitavaṁ gatvā sabhāyāṁ pr̥ccha sūtaja । kiṁ nu pūrvaṁ parājaiṣīr ātmānaṁ māṁ nu bhārata । etaj jñātvā tvam āgaccha tato māṁ naya sūtaja ॥

वैशंपायन उवाच । सभां गत्वा स चोवाच द्रौपद्यास्तद्वचस्तदा । कस्येशो नः पराजैषीरिति त्वामाह द्रौपदी । किं नु पूर्वं पराजैषीरात्मानमथ वापि माम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sabhāṁ gatvā sa covāca draupadyās tad vacas tadā । kasyeśo naḥ parājaiṣīr iti tvām āha draupadī । kiṁ nu pūrvaṁ parājaiṣīr ātmānam atha vāpi mām ॥

युधिष्ठिरस्तु निश्चेष्टो गतसत्त्व इवाभवत् । न तं सूतं प्रत्युवाच वचनं साध्वसाधु वा ॥

yudhiṣṭhiras tu niśceṣṭo gatasattva ivābhavat । na taṁ sūtaṁ pratyuvāca vacanaṁ sādhv asādhu vā ॥

दुर्योधन उवाच । इहैत्य कृष्णा पाञ्चाली प्रश्नमेतं प्रभाषताम् । इहैव सर्वे शृण्वन्तु तस्या अस्य च यद्वचः ॥

duryodhana uvāca । ihaitya kr̥ṣṇā pāñcālī praśnam etaṁ prabhāṣatām । ihaiva sarve śr̥ṇvantu tasyā asya ca yad vacaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । स गत्वा राजभवनं दुर्योधनवशानुगः । उवाच द्रौपदीं सूतः प्रातिकामी व्यथन्निव ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । sa gatvā rājabhavanaṁ duryodhanavaśānugaḥ । uvāca draupadīṁ sūtaḥ prātikāmī vyathann iva ॥

सभ्यास्त्वमी राजपुत्र्याह्वयन्ति; मन्ये प्राप्तः संक्षयः कौरवाणाम् । न वै समृद्धिं पालयते लघीया;न्यत्त्वं सभामेष्यसि राजपुत्रि ॥

sabhyās tv amī rājaputry āhvayanti; manye prāptaḥ saṁkṣayaḥ kauravāṇām । na vai samr̥ddhiṁ pālayate laghīyān; yat tvaṁ sabhām eṣyasi rājaputri ॥

द्रौपद्युवाच । एवं नूनं व्यदधात्संविधाता; स्पर्शावुभौ स्पृशतो धीरबालौ । धर्मं त्वेकं परमं प्राह लोके; स नः शमं धास्यति गोप्यमानः ॥

draupady uvāca । evaṁ nūnaṁ vyadadhāt saṁvidhātā; sparśāv ubhau spr̥śato dhīrabālau । dharmaṁ tv ekaṁ paramaṁ prāha loke; sa naḥ śamaṁ dhāsyati gopyamānaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । युधिष्ठिरस्तु तच्छ्रुत्वा दुर्योधनचिकीर्षितम् । द्रौपद्याः संमतं दूतं प्राहिणोद्भरतर्षभ ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । yudhiṣṭhiras tu tac chrutvā duryodhanacikīrṣitam । draupadyāḥ saṁmataṁ dūtaṁ prāhiṇod bharatarṣabha ॥

एकवस्त्रा अधोनीवी रोदमाना रजस्वला । सभामागम्य पाञ्चाली श्वशुरस्याग्रतोऽभवत् ॥

ekavastrā adhonīvī rodamānā rajasvalā । sabhām āgamya pāñcālī śvaśurasyāgrato ’bhavat ॥

ततस्तेषां मुखमालोक्य राजा; दुर्योधनः सूतमुवाच हृष्टः । इहैवैतामानय प्रातिकामि;न्प्रत्यक्षमस्याः कुरवो ब्रुवन्तु ॥

tatas teṣāṁ mukham ālokya rājā; duryodhanaḥ sūtam uvāca hr̥ṣṭaḥ । ihaivaitām ānaya prātikāmin; pratyakṣam asyāḥ kuravo bruvantu ॥

ततः सूतस्तस्य वशानुगामी; भीतश्च कोपाद्द्रुपदात्मजायाः । विहाय मानं पुनरेव सभ्या;नुवाच कृष्णां किमहं ब्रवीमि ॥

tataḥ sūtas tasya vaśānugāmī; bhītaś ca kopād drupadātmajāyāḥ । vihāya mānaṁ punar eva sabhyān; uvāca kr̥ṣṇāṁ kim ahaṁ bravīmi ॥

दुर्योधन उवाच । दुःशासनैष मम सूतपुत्रो; वृकोदरादुद्विजतेऽल्पचेताः । स्वयं प्रगृह्यानय याज्ञसेनीं; किं ते करिष्यन्त्यवशाः सपत्नाः ॥

duryodhana uvāca । duḥśāsanaiṣa mama sūtaputro; vr̥kodarād udvijate ’lpacetāḥ । svayaṁ pragr̥hyānaya yājñasenīṁ; kiṁ te kariṣyanty avaśāḥ sapatnāḥ ॥

ततः समुत्थाय स राजपुत्रः; श्रुत्वा भ्रातुः कोपविरक्तदृष्टिः । प्रविश्य तद्वेश्म महारथाना;मित्यब्रवीद्द्रौपदीं राजपुत्रीम् ॥

tataḥ samutthāya sa rājaputraḥ; śrutvā bhrātuḥ kopaviraktadr̥ṣṭiḥ । praviśya tad veśma mahārathānām; ity abravīd draupadīṁ rājaputrīm ॥

एह्येहि पाञ्चालि जितासि कृष्णे; दुर्योधनं पश्य विमुक्तलज्जा । कुरून्भजस्वायतपद्मनेत्रे; धर्मेण लब्धासि सभां परैहि ॥

ehy ehi pāñcāli jitāsi kr̥ṣṇe; duryodhanaṁ paśya vimuktalajjā । kurūn bhajasvāyatapadmanetre; dharmeṇa labdhāsi sabhāṁ paraihi ॥

ततः समुत्थाय सुदुर्मनाः सा; विवर्णमामृज्य मुखं करेण । आर्ता प्रदुद्राव यतः स्त्रियस्ता; वृद्धस्य राज्ञः कुरुपुंगवस्य ॥

tataḥ samutthāya sudurmanāḥ sā; vivarṇam āmr̥jya mukhaṁ kareṇa । ārtā pradudrāva yataḥ striyas tā; vr̥ddhasya rājñaḥ kurupuṁgavasya ॥

ततो जवेनाभिससार रोषा;द्दुःशासनस्तामभिगर्जमानः । दीर्घेषु नीलेष्वथ चोर्मिमत्सु; जग्राह केशेषु नरेन्द्रपत्नीम् ॥

tato javenābhisasāra roṣād; duḥśāsanas tām abhigarjamānaḥ । dīrgheṣu nīleṣv atha cormimatsu; jagrāha keśeṣu narendrapatnīm ॥

ये राजसूयावभृथे जलेन; महाक्रतौ मन्त्रपूतेन सिक्ताः । ते पाण्डवानां परिभूय वीर्यं; बलात्प्रमृष्टा धृतराष्ट्रजेन ॥

ye rājasūyāvabhr̥the jalena; mahākratau mantrapūtena siktāḥ । te pāṇḍavānāṁ paribhūya vīryaṁ; balāt pramr̥ṣṭā dhr̥tarāṣṭrajena ॥

स तां परामृश्य सभासमीप;मानीय कृष्णामतिकृष्णकेशीम् । दुःशासनो नाथवतीमनाथव;च्चकर्ष वायुः कदलीमिवार्ताम् ॥

sa tāṁ parāmr̥śya sabhāsamīpam; ānīya kr̥ṣṇām atikr̥ṣṇakeśīm । duḥśāsano nāthavatīm anāthavac; cakarṣa vāyuḥ kadalīm ivārtām ॥

सा कृष्यमाणा नमिताङ्गयष्टिः; शनैरुवाचाद्य रजस्वलास्मि । एकं च वासो मम मन्दबुद्धे; सभां नेतुं नार्हसि मामनार्य ॥

sā kr̥ṣyamāṇā namitāṅgayaṣṭiḥ; śanair uvācādya rajasvalāsmi । ekaṁ ca vāso mama mandabuddhe; sabhāṁ netuṁ nārhasi mām anārya ॥

ततोऽब्रवीत्तां प्रसभं निगृह्य; केशेषु कृष्णेषु तदा स कृष्णाम् । कृष्णं च जिष्णुं च हरिं नरं च; त्राणाय विक्रोश नयामि हि त्वाम् ॥

tato ’bravīt tāṁ prasabhaṁ nigr̥hya; keśeṣu kr̥ṣṇeṣu tadā sa kr̥ṣṇām । kr̥ṣṇaṁ ca jiṣṇuṁ ca hariṁ naraṁ ca; trāṇāya vikrośa nayāmi hi tvām ॥

रजस्वला वा भव याज्ञसेनि; एकाम्बरा वाप्यथ वा विवस्त्रा । द्यूते जिता चासि कृतासि दासी; दासीषु कामश्च यथोपजोषम् ॥

rajasvalā vā bhava yājñaseni; ekāmbarā vāpy atha vā vivastrā । dyūte jitā cāsi kr̥tāsi dāsī; dāsīṣu kāmaś ca yathopajoṣam ॥

प्रकीर्णकेशी पतितार्धवस्त्रा; दुःशासनेन व्यवधूयमाना । ह्रीमत्यमर्षेण च दह्यमाना; शनैरिदं वाक्यमुवाच कृष्णा ॥

prakīrṇakeśī patitārdhavastrā; duḥśāsanena vyavadhūyamānā । hrīmaty amarṣeṇa ca dahyamānā; śanair idaṁ vākyam uvāca kr̥ṣṇā ॥

इमे सभायामुपदिष्टशास्त्राः; क्रियावन्तः सर्व एवेन्द्रकल्पाः । गुरुस्थाना गुरवश्चैव सर्वे; तेषामग्रे नोत्सहे स्थातुमेवम् ॥

ime sabhāyām upadiṣṭaśāstrāḥ; kriyāvantaḥ sarva evendrakalpāḥ । gurusthānā guravaś caiva sarve; teṣām agre notsahe sthātum evam ॥

नृशंसकर्मंस्त्वमनार्यवृत्त; मा मां विवस्त्रां कृधि मा विकार्षीः । न मर्षयेयुस्तव राजपुत्राः; सेन्द्रापि देवा यदि ते सहायाः ॥

nr̥śaṁsakarmaṁs tvam anāryavr̥tta; mā māṁ vivastrāṁ kr̥dhi mā vikārṣīḥ । na marṣayeyus tava rājaputrāḥ; sendrāpi devā yadi te sahāyāḥ ॥

धर्मे स्थितो धर्मसुतश्च राजा; धर्मश्च सूक्ष्मो निपुणोपलभ्यः । वाचापि भर्तुः परमाणुमात्रं; नेच्छामि दोषं स्वगुणान्विसृज्य ॥

dharme sthito dharmasutaś ca rājā; dharmaś ca sūkṣmo nipuṇopalabhyaḥ । vācāpi bhartuḥ paramāṇumātraṁ; necchāmi doṣaṁ svaguṇān visr̥jya ॥

इदं त्वनार्यं कुरुवीरमध्ये; रजस्वलां यत्परिकर्षसे माम् । न चापि कश्चित्कुरुतेऽत्र पूजां; ध्रुवं तवेदं मतमन्वपद्यन् ॥

idaṁ tv anāryaṁ kuruvīramadhye; rajasvalāṁ yat parikarṣase mām । na cāpi kaś cit kurute ’tra pūjāṁ; dhruvaṁ tavedaṁ matam anvapadyan ॥

धिगस्तु नष्टः खलु भारतानां; धर्मस्तथा क्षत्रविदां च वृत्तम् । यत्राभ्यतीतां कुरुधर्मवेलां; प्रेक्षन्ति सर्वे कुरवः सभायाम् ॥

dhig astu naṣṭaḥ khalu bhāratānāṁ; dharmas tathā kṣatravidāṁ ca vr̥ttam । yatrābhyatītāṁ kurudharmavelāṁ; prekṣanti sarve kuravaḥ sabhāyām ॥

द्रोणस्य भीष्मस्य च नास्ति सत्त्वं; ध्रुवं तथैवास्य महात्मनोऽपि । राज्ञस्तथा हीममधर्ममुग्रं; न लक्षयन्ते कुरुवृद्धमुख्याः ॥

droṇasya bhīṣmasya ca nāsti sattvaṁ; dhruvaṁ tathaivāsya mahātmano ’pi । rājñas tathā hīmam adharmam ugraṁ; na lakṣayante kuruvr̥ddhamukhyāḥ ॥

तथा ब्रुवन्ती करुणं सुमध्यमा; काक्षेण भर्तॄन्कुपितानपश्यत् । सा पाण्डवान्कोपपरीतदेहा;न्संदीपयामास कटाक्षपातैः ॥

tathā bruvantī karuṇaṁ sumadhyamā; kākṣeṇa bhartr̥̄n kupitān apaśyat । sā pāṇḍavān kopaparītadehān; saṁdīpayām āsa kaṭākṣapātaiḥ ॥

हृतेन राज्येन तथा धनेन; रत्नैश्च मुख्यैर्न तथा बभूव । यथार्तया कोपसमीरितेन; कृष्णाकटाक्षेण बभूव दुःखम् ॥

hr̥tena rājyena tathā dhanena; ratnaiś ca mukhyair na tathā babhūva । yathārtayā kopasamīritena; kr̥ṣṇākaṭākṣeṇa babhūva duḥkham ॥

दुःशासनश्चापि समीक्ष्य कृष्णा;मवेक्षमाणां कृपणान्पतींस्तान् । आधूय वेगेन विसंज्ञकल्पा;मुवाच दासीति हसन्निवोग्रः ॥

duḥśāsanaś cāpi samīkṣya kr̥ṣṇām; avekṣamāṇāṁ kr̥paṇān patīṁs tān । ādhūya vegena visaṁjñakalpām; uvāca dāsīti hasann ivograḥ ॥

कर्णस्तु तद्वाक्यमतीव हृष्टः; संपूजयामास हसन्सशब्दम् । गान्धारराजः सुबलस्य पुत्र;स्तथैव दुःशासनमभ्यनन्दत् ॥

karṇas tu tad vākyam atīva hr̥ṣṭaḥ; saṁpūjayām āsa hasan saśabdam । gāndhārarājaḥ subalasya putras; tathaiva duḥśāsanam abhyanandat ॥

सभ्यास्तु ये तत्र बभूवुरन्ये; ताभ्यामृते धार्तराष्ट्रेण चैव । तेषामभूद्दुःखमतीव कृष्णां; दृष्ट्वा सभायां परिकृष्यमाणाम् ॥

sabhyās tu ye tatra babhūvur anye; tābhyām r̥te dhārtarāṣṭreṇa caiva । teṣām abhūd duḥkham atīva kr̥ṣṇāṁ; dr̥ṣṭvā sabhāyāṁ parikr̥ṣyamāṇām ॥

भीष्म उवाच । न धर्मसौक्ष्म्यात्सुभगे विवक्तुं; शक्नोमि ते प्रश्नमिमं यथावत् । अस्वो ह्यशक्तः पणितुं परस्वं; स्त्रियश्च भर्तुर्वशतां समीक्ष्य ॥

bhīṣma uvāca । na dharmasaukṣmyāt subhage vivaktuṁ; śaknomi te praśnam imaṁ yathāvat । asvo hy aśaktaḥ paṇituṁ parasvaṁ; striyaś ca bhartur vaśatāṁ samīkṣya ॥

त्यजेत सर्वां पृथिवीं समृद्धां; युधिष्ठिरः सत्यमथो न जह्यात् । उक्तं जितोऽस्मीति च पाण्डवेन; तस्मान्न शक्नोमि विवेक्तुमेतत् ॥

tyajeta sarvāṁ pr̥thivīṁ samr̥ddhāṁ; yudhiṣṭhiraḥ satyam atho na jahyāt । uktaṁ jito ’smīti ca pāṇḍavena; tasmān na śaknomi vivektum etat ॥

द्यूतेऽद्वितीयः शकुनिर्नरेषु; कुन्तीसुतस्तेन निसृष्टकामः । न मन्यते तां निकृतिं महात्मा; तस्मान्न ते प्रश्नमिमं ब्रवीमि ॥

dyūte ’dvitīyaḥ śakunir nareṣu; kuntīsutas tena nisr̥ṣṭakāmaḥ । na manyate tāṁ nikr̥tiṁ mahātmā; tasmān na te praśnam imaṁ bravīmi ॥

द्रौपद्युवाच । आहूय राजा कुशलैः सभायां; दुष्टात्मभिर्नैकृतिकैरनार्यैः । द्यूतप्रियैर्नातिकृतप्रयत्नः; कस्मादयं नाम निसृष्टकामः ॥

draupady uvāca । āhūya rājā kuśalaiḥ sabhāyāṁ; duṣṭātmabhir naikr̥tikair anāryaiḥ । dyūtapriyair nātikr̥taprayatnaḥ; kasmād ayaṁ nāma nisr̥ṣṭakāmaḥ ॥

स शुद्धभावो निकृतिप्रवृत्ति;मबुध्यमानः कुरुपाण्डवाग्र्यः । संभूय सर्वैश्च जितोऽपि यस्मा;त्पश्चाच्च यत्कैतवमभ्युपेतः ॥

sa śuddhabhāvo nikr̥tipravr̥ttim; abudhyamānaḥ kurupāṇḍavāgryaḥ । saṁbhūya sarvaiś ca jito ’pi yasmāt; paścāc ca yat kaitavam abhyupetaḥ ॥

तिष्ठन्ति चेमे कुरवः सभाया;मीशाः सुतानां च तथा स्नुषाणाम् । समीक्ष्य सर्वे मम चापि वाक्यं; विब्रूत मे प्रश्नमिमं यथावत् ॥

tiṣṭhanti ceme kuravaḥ sabhāyām; īśāḥ sutānāṁ ca tathā snuṣāṇām । samīkṣya sarve mama cāpi vākyaṁ; vibrūta me praśnam imaṁ yathāvat ॥

वैशंपायन उवाच । तथा ब्रुवन्तीं करुणं रुदन्ती;मवेक्षमाणामसकृत्पतींस्तान् । दुःशासनः परुषाण्यप्रियाणि; वाक्यान्युवाचामधुराणि चैव ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathā bruvantīṁ karuṇaṁ rudantīm; avekṣamāṇām asakr̥t patīṁs tān । duḥśāsanaḥ paruṣāṇy apriyāṇi; vākyāny uvācāmadhurāṇi caiva ॥

तां कृष्यमाणां च रजस्वलां च; स्रस्तोत्तरीयामतदर्हमाणाम् । वृकोदरः प्रेक्ष्य युधिष्ठिरं च; चकार कोपं परमार्तरूपः ॥

tāṁ kr̥ṣyamāṇāṁ ca rajasvalāṁ ca; srastottarīyām atadarhamāṇām । vr̥kodaraḥ prekṣya yudhiṣṭhiraṁ ca; cakāra kopaṁ paramārtarūpaḥ ॥