Adhyāya 53

शकुनिरुवाच । उपस्तीर्णा सभा राजन्रन्तुं चैते कृतक्षणाः । अक्षानुप्त्वा देवनस्य समयोऽस्तु युधिष्ठिर ॥

śakunir uvāca । upastīrṇā sabhā rājan rantuṁ caite kr̥takṣaṇāḥ । akṣān uptvā devanasya samayo ’stu yudhiṣṭhira ॥

युधिष्ठिर उवाच । निकृतिर्देवनं पापं न क्षात्रोऽत्र पराक्रमः । न च नीतिर्ध्रुवा राजन्किं त्वं द्यूतं प्रशंससि ॥

yudhiṣṭhira uvāca । nikr̥tir devanaṁ pāpaṁ na kṣātro ’tra parākramaḥ । na ca nītir dhruvā rājan kiṁ tvaṁ dyūtaṁ praśaṁsasi ॥

न हि मानं प्रशंसन्ति निकृतौ कितवस्य ह । शकुने मैव नो जैषीरमार्गेण नृशंसवत् ॥

na hi mānaṁ praśaṁsanti nikr̥tau kitavasya ha । śakune maiva no jaiṣīr amārgeṇa nr̥śaṁsavat ॥

शकुनिरुवाच । योऽन्वेति संख्यां निकृतौ विधिज्ञ;श्चेष्टास्वखिन्नः कितवोऽक्षजासु । महामतिर्यश्च जानाति द्यूतं; स वै सर्वं सहते प्रक्रियासु ॥

śakunir uvāca । yo ’nveti saṁkhyāṁ nikr̥tau vidhijñaś; ceṣṭāsv akhinnaḥ kitavo ’kṣajāsu । mahāmatir yaś ca jānāti dyūtaṁ; sa vai sarvaṁ sahate prakriyāsu ॥

अक्षग्लहः सोऽभिभवेत्परं न;स्तेनैव कालो भवतीदमात्थ । दीव्यामहे पार्थिव मा विशङ्कां; कुरुष्व पाणं च चिरं च मा कृथाः ॥

akṣaglahaḥ so ’bhibhavet paraṁ nas; tenaiva kālo bhavatīdam āttha । dīvyāmahe pārthiva mā viśaṅkāṁ; kuruṣva pāṇaṁ ca ciraṁ ca mā kr̥thāḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । एवमाहायमसितो देवलो मुनिसत्तमः । इमानि लोकद्वाराणि यो वै संचरते सदा ॥

yudhiṣṭhira uvāca । evam āhāyam asito devalo munisattamaḥ । imāni lokadvārāṇi yo vai saṁcarate sadā ॥

इदं वै देवनं पापं मायया कितवैः सह । धर्मेण तु जयो युद्धे तत्परं साधु देवनम् ॥

idaṁ vai devanaṁ pāpaṁ māyayā kitavaiḥ saha । dharmeṇa tu jayo yuddhe tat paraṁ sādhu devanam ॥

नार्या म्लेच्छन्ति भाषाभिर्मायया न चरन्त्युत । अजिह्ममशठं युद्धमेतत्सत्पुरुषव्रतम् ॥

nāryā mlecchanti bhāṣābhir māyayā na caranty uta । ajihmam aśaṭhaṁ yuddham etat satpuruṣavratam ॥

शक्तितो ब्राह्मणान्वन्द्याञ्शिक्षितुं प्रयतामहे । तद्वै वित्तं मातिदेवीर्मा जैषीः शकुने परम् ॥

śaktito brāhmaṇān vandyāñ śikṣituṁ prayatāmahe । tad vai vittaṁ mātidevīr mā jaiṣīḥ śakune param ॥

नाहं निकृत्या कामये सुखान्युत धनानि वा । कितवस्याप्यनिकृतेर्वृत्तमेतन्न पूज्यते ॥

nāhaṁ nikr̥tyā kāmaye sukhāny uta dhanāni vā । kitavasyāpy anikr̥ter vr̥ttam etan na pūjyate ॥

शकुनिरुवाच । श्रोत्रियोऽश्रोत्रियमुत निकृत्यैव युधिष्ठिर । विद्वानविदुषोऽभ्येति नाहुस्तां निकृतिं जनाः ॥

śakunir uvāca । śrotriyo ’śrotriyam uta nikr̥tyaiva yudhiṣṭhira । vidvān aviduṣo ’bhyeti nāhus tāṁ nikr̥tiṁ janāḥ ॥

एवं त्वं मामिहाभ्येत्य निकृतिं यदि मन्यसे । देवनाद्विनिवर्तस्व यदि ते विद्यते भयम् ॥

evaṁ tvaṁ mām ihābhyetya nikr̥tiṁ yadi manyase । devanād vinivartasva yadi te vidyate bhayam ॥

युधिष्ठिर उवाच । आहूतो न निवर्तेयमिति मे व्रतमाहितम् । विधिश्च बलवान्राजन्दिष्टस्यास्मि वशे स्थितः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । āhūto na nivarteyam iti me vratam āhitam । vidhiś ca balavān rājan diṣṭasyāsmi vaśe sthitaḥ ॥

अस्मिन्समागमे केन देवनं मे भविष्यति । प्रतिपाणश्च कोऽन्योऽस्ति ततो द्यूतं प्रवर्तताम् ॥

asmin samāgame kena devanaṁ me bhaviṣyati । pratipāṇaś ca ko ’nyo ’sti tato dyūtaṁ pravartatām ॥

दुर्योधन उवाच । अहं दातास्मि रत्नानां धनानां च विशां पते । मदर्थे देविता चायं शकुनिर्मातुलो मम ॥

duryodhana uvāca । ahaṁ dātāsmi ratnānāṁ dhanānāṁ ca viśāṁ pate । madarthe devitā cāyaṁ śakunir mātulo mama ॥

युधिष्ठिर उवाच । अन्येनान्यस्य विषमं देवनं प्रतिभाति मे । एतद्विद्वन्नुपादत्स्व काममेवं प्रवर्तताम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । anyenānyasya viṣamaṁ devanaṁ pratibhāti me । etad vidvann upādatsva kāmam evaṁ pravartatām ॥

वैशंपायन उवाच । उपोह्यमाने द्यूते तु राजानः सर्व एव ते । धृतराष्ट्रं पुरस्कृत्य विविशुस्तां सभां ततः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । upohyamāne dyūte tu rājānaḥ sarva eva te । dhr̥tarāṣṭraṁ puraskr̥tya viviśus tāṁ sabhāṁ tataḥ ॥

भीष्मो द्रोणः कृपश्चैव विदुरश्च महामतिः । नातीवप्रीतमनसस्तेऽन्ववर्तन्त भारत ॥

bhīṣmo droṇaḥ kr̥paś caiva viduraś ca mahāmatiḥ । nātīvaprītamanasas te ’nvavartanta bhārata ॥

ते द्वंद्वशः पृथक्चैव सिंहग्रीवा महौजसः । सिंहासनानि भूरीणि विचित्राणि च भेजिरे ॥

te dvaṁdvaśaḥ pr̥thak caiva siṁhagrīvā mahaujasaḥ । siṁhāsanāni bhūrīṇi vicitrāṇi ca bhejire ॥

शुशुभे सा सभा राजन्राजभिस्तैः समागतैः । देवैरिव महाभागैः समवेतैस्त्रिविष्टपम् ॥

śuśubhe sā sabhā rājan rājabhis taiḥ samāgataiḥ । devair iva mahābhāgaiḥ samavetais triviṣṭapam ॥

सर्वे वेदविदः शूराः सर्वे भास्वरमूर्तयः । प्रावर्तत महाराज सुहृद्द्यूतमनन्तरम् ॥

sarve vedavidaḥ śūrāḥ sarve bhāsvaramūrtayaḥ । prāvartata mahārāja suhr̥ddyūtam anantaram ॥

युधिष्ठिर उवाच । अयं बहुधनो राजन्सागरावर्तसंभवः । मणिर्हारोत्तरः श्रीमान्कनकोत्तमभूषणः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ayaṁ bahudhano rājan sāgarāvartasaṁbhavaḥ । maṇir hārottaraḥ śrīmān kanakottamabhūṣaṇaḥ ॥

एतद्राजन्धनं मह्यं प्रतिपाणस्तु कस्तव । भवत्वेष क्रमस्तात जयाम्येनं दुरोदरम् ॥

etad rājan dhanaṁ mahyaṁ pratipāṇas tu kas tava । bhavatv eṣa kramas tāta jayāmy enaṁ durodaram ॥

दुर्योधन उवाच । सन्ति मे मणयश्चैव धनानि विविधानि च । मत्सरश्च न मेऽर्थेषु जयाम्येनं दुरोदरम् ॥

duryodhana uvāca । santi me maṇayaś caiva dhanāni vividhāni ca । matsaraś ca na me ’rtheṣu jayāmy enaṁ durodaram ॥

वैशंपायन उवाच । ततो जग्राह शकुनिस्तानक्षानक्षतत्त्ववित् । जितमित्येव शकुनिर्युधिष्ठिरमभाषत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato jagrāha śakunis tān akṣān akṣatattvavit । jitam ity eva śakunir yudhiṣṭhiram abhāṣata ॥