Adhyāya 52

वैशंपायन उवाच । ततः प्रायाद्विदुरोऽश्वैरुदारै;र्महाजवैर्बलिभिः साधुदान्तैः । बलान्नियुक्तो धृतराष्ट्रेण राज्ञा; मनीषिणां पाण्डवानां सकाशम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ prāyād viduro ’śvair udārair; mahājavair balibhiḥ sādhudāntaiḥ । balān niyukto dhr̥tarāṣṭreṇa rājñā; manīṣiṇāṁ pāṇḍavānāṁ sakāśam ॥

सोऽभिपत्य तदध्वानमासाद्य नृपतेः पुरम् । प्रविवेश महाबुद्धिः पूज्यमानो द्विजातिभिः ॥

so ’bhipatya tadadhvānam āsādya nr̥pateḥ puram । praviveśa mahābuddhiḥ pūjyamāno dvijātibhiḥ ॥

स राजगृहमासाद्य कुबेरभवनोपमम् । अभ्यगच्छत धर्मात्मा धर्मपुत्रं युधिष्ठिरम् ॥

sa rājagr̥ham āsādya kuberabhavanopamam । abhyagacchata dharmātmā dharmaputraṁ yudhiṣṭhiram ॥

तं वै राजा सत्यधृतिर्महात्मा; अजातशत्रुर्विदुरं यथावत् । पूजापूर्वं प्रतिगृह्याजमीढ;स्ततोऽपृच्छद्धृतराष्ट्रं सपुत्रम् ॥

taṁ vai rājā satyadhr̥tir mahātmā; ajātaśatrur viduraṁ yathāvat । pūjāpūrvaṁ pratigr̥hyājamīḍhas; tato ’pr̥cchad dhr̥tarāṣṭraṁ saputram ॥

युधिष्ठिर उवाच । विज्ञायते ते मनसो न प्रहर्षः; कच्चित्क्षत्तः कुशलेनागतोऽसि । कच्चित्पुत्राः स्थविरस्यानुलोमा; वशानुगाश्चापि विशोऽपि कच्चित् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । vijñāyate te manaso na praharṣaḥ; kaccit kṣattaḥ kuśalenāgato ’si । kaccit putrāḥ sthavirasyānulomā; vaśānugāś cāpi viśo ’pi kaccit ॥

विदुर उवाच । राजा महात्मा कुशली सपुत्र; आस्ते वृतो ज्ञातिभिरिन्द्रकल्पैः । प्रीतो राजन्पुत्रगणैर्विनीतै;र्विशोक एवात्मरतिर्दृढात्मा ॥

vidura uvāca । rājā mahātmā kuśalī saputra; āste vr̥to jñātibhir indrakalpaiḥ । prīto rājan putragaṇair vinītair; viśoka evātmaratir dr̥ḍhātmā ॥

इदं तु त्वां कुरुराजोऽभ्युवाच; पूर्वं पृष्ट्वा कुशलं चाव्ययं च । इयं सभा त्वत्सभातुल्यरूपा; भ्रातॄणां ते पश्य तामेत्य पुत्र ॥

idaṁ tu tvāṁ kururājo ’bhyuvāca; pūrvaṁ pr̥ṣṭvā kuśalaṁ cāvyayaṁ ca । iyaṁ sabhā tvatsabhātulyarūpā; bhrātr̥̄ṇāṁ te paśya tām etya putra ॥

समागम्य भ्रातृभिः पार्थ तस्यां; सुहृद्द्यूतं क्रियतां रम्यतां च । प्रीयामहे भवतः संगमेन; समागताः कुरवश्चैव सर्वे ॥

samāgamya bhrātr̥bhiḥ pārtha tasyāṁ; suhr̥ddyūtaṁ kriyatāṁ ramyatāṁ ca । prīyāmahe bhavataḥ saṁgamena; samāgatāḥ kuravaś caiva sarve ॥

दुरोदरा विहिता ये तु तत्र; महात्मना धृतराष्ट्रेण राज्ञा । तान्द्रक्ष्यसे कितवान्संनिविष्टा;नित्यागतोऽहं नृपते तज्जुषस्व ॥

durodarā vihitā ye tu tatra; mahātmanā dhr̥tarāṣṭreṇa rājñā । tān drakṣyase kitavān saṁniviṣṭān; ity āgato ’haṁ nr̥pate taj juṣasva ॥

युधिष्ठिर उवाच । द्यूते क्षत्तः कलहो विद्यते नः; को वै द्यूतं रोचयेद्बुध्यमानः । किं वा भवान्मन्यते युक्तरूपं; भवद्वाक्ये सर्व एव स्थिताः स्म ॥

yudhiṣṭhira uvāca । dyūte kṣattaḥ kalaho vidyate naḥ; ko vai dyūtaṁ rocayed budhyamānaḥ । kiṁ vā bhavān manyate yuktarūpaṁ; bhavadvākye sarva eva sthitāḥ sma ॥

विदुर उवाच । जानाम्यहं द्यूतमनर्थमूलं; कृतश्च यत्नोऽस्य मया निवारणे । राजा तु मां प्राहिणोत्त्वत्सकाशं; श्रुत्वा विद्वञ्श्रेय इहाचरस्व ॥

vidura uvāca । jānāmy ahaṁ dyūtam anarthamūlaṁ; kr̥taś ca yatno ’sya mayā nivāraṇe । rājā tu māṁ prāhiṇot tvatsakāśaṁ; śrutvā vidvañ śreya ihācarasva ॥

युधिष्ठिर उवाच । के तत्रान्ये कितवा दीव्यमाना; विना राज्ञो धृतराष्ट्रस्य पुत्रैः । पृच्छामि त्वां विदुर ब्रूहि नस्ता;न्यैर्दीव्यामः शतशः संनिपत्य ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ke tatrānye kitavā dīvyamānā; vinā rājño dhr̥tarāṣṭrasya putraiḥ । pr̥cchāmi tvāṁ vidura brūhi nas tān; yair dīvyāmaḥ śataśaḥ saṁnipatya ॥

विदुर उवाच । गान्धारराजः शकुनिर्विशां पते; राजातिदेवी कृतहस्तो मताक्षः । विविंशतिश्चित्रसेनश्च राजा; सत्यव्रतः पुरुमित्रो जयश्च ॥

vidura uvāca । gāndhārarājaḥ śakunir viśāṁ pate; rājātidevī kr̥tahasto matākṣaḥ । viviṁśatiś citrasenaś ca rājā; satyavrataḥ purumitro jayaś ca ॥

युधिष्ठिर उवाच । महाभयाः कितवाः संनिविष्टा; मायोपधा देवितारोऽत्र सन्ति । धात्रा तु दिष्टस्य वशे किलेदं; नादेवनं कितवैरद्य तैर्मे ॥

yudhiṣṭhira uvāca । mahābhayāḥ kitavāḥ saṁniviṣṭā; māyopadhā devitāro ’tra santi । dhātrā tu diṣṭasya vaśe kiledaṁ; nādevanaṁ kitavair adya tair me ॥

नाहं राज्ञो धृतराष्ट्रस्य शासना;न्न गन्तुमिच्छामि कवे दुरोदरम् । इष्टो हि पुत्रस्य पिता सदैव; तदस्मि कर्ता विदुरात्थ मां यथा ॥

nāhaṁ rājño dhr̥tarāṣṭrasya śāsanān; na gantum icchāmi kave durodaram । iṣṭo hi putrasya pitā sadaiva; tad asmi kartā vidurāttha māṁ yathā ॥

न चाकामः शकुनिना देविताहं; न चेन्मां धृष्णुराह्वयिता सभायाम् । आहूतोऽहं न निवर्ते कदाचि;त्तदाहितं शाश्वतं वै व्रतं मे ॥

na cākāmaḥ śakuninā devitāhaṁ; na cen māṁ dhr̥ṣṇur āhvayitā sabhāyām । āhūto ’haṁ na nivarte kadā cit; tad āhitaṁ śāśvataṁ vai vrataṁ me ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वा विदुरं धर्मराजः; प्रायात्रिकं सर्वमाज्ञाप्य तूर्णम् । प्रायाच्छ्वोभूते सगणः सानुयात्रः; सह स्त्रीभिर्द्रौपदीमादिकृत्वा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktvā viduraṁ dharmarājaḥ; prāyātrikaṁ sarvam ājñāpya tūrṇam । prāyāc chvobhūte sagaṇaḥ sānuyātraḥ; saha strībhir draupadīm ādikr̥tvā ॥

दैवं प्रज्ञां तु मुष्णाति तेजश्चक्षुरिवापतत् । धातुश्च वशमन्वेति पाशैरिव नरः सितः ॥

daivaṁ prajñāṁ tu muṣṇāti tejaś cakṣur ivāpatat । dhātuś ca vaśam anveti pāśair iva naraḥ sitaḥ ॥

इत्युक्त्वा प्रययौ राजा सह क्षत्त्रा युधिष्ठिरः । अमृष्यमाणस्तत्पार्थः समाह्वानमरिंदमः ॥

ity uktvā prayayau rājā saha kṣattrā yudhiṣṭhiraḥ । amr̥ṣyamāṇas tat pārthaḥ samāhvānam ariṁdamaḥ ॥

बाह्लिकेन रथं दत्तमास्थाय परवीरहा । परिच्छन्नो ययौ पार्थो भ्रातृभिः सह पाण्डवः ॥

bāhlikena rathaṁ dattam āsthāya paravīrahā । paricchanno yayau pārtho bhrātr̥bhiḥ saha pāṇḍavaḥ ॥

राजश्रिया दीप्यमानो ययौ ब्रह्मपुरःसरः । धृतराष्ट्रेण चाहूतः कालस्य समयेन च ॥

rājaśriyā dīpyamāno yayau brahmapuraḥsaraḥ । dhr̥tarāṣṭreṇa cāhūtaḥ kālasya samayena ca ॥

स हास्तिनपुरं गत्वा धृतराष्ट्रगृहं ययौ । समियाय च धर्मात्मा धृतराष्ट्रेण पाण्डवः ॥

sa hāstinapuraṁ gatvā dhr̥tarāṣṭragr̥haṁ yayau । samiyāya ca dharmātmā dhr̥tarāṣṭreṇa pāṇḍavaḥ ॥

तथा द्रोणेन भीष्मेण कर्णेन च कृपेण च । समियाय यथान्यायं द्रौणिना च विभुः सह ॥

tathā droṇena bhīṣmeṇa karṇena ca kr̥peṇa ca । samiyāya yathānyāyaṁ drauṇinā ca vibhuḥ saha ॥

समेत्य च महाबाहुः सोमदत्तेन चैव ह । दुर्योधनेन शल्येन सौबलेन च वीर्यवान् ॥

sametya ca mahābāhuḥ somadattena caiva ha । duryodhanena śalyena saubalena ca vīryavān ॥

ये चान्ये तत्र राजानः पूर्वमेव समागताः । जयद्रथेन च तथा कुरुभिश्चापि सर्वशः ॥

ye cānye tatra rājānaḥ pūrvam eva samāgatāḥ । jayadrathena ca tathā kurubhiś cāpi sarvaśaḥ ॥

ततः सर्वैर्महाबाहुर्भ्रातृभिः परिवारितः । प्रविवेश गृहं राज्ञो धृतराष्ट्रस्य धीमतः ॥

tataḥ sarvair mahābāhur bhrātr̥bhiḥ parivāritaḥ । praviveśa gr̥haṁ rājño dhr̥tarāṣṭrasya dhīmataḥ ॥

ददर्श तत्र गान्धारीं देवीं पतिमनुव्रताम् । स्नुषाभिः संवृतां शश्वत्ताराभिरिव रोहिणीम् ॥

dadarśa tatra gāndhārīṁ devīṁ patim anuvratām । snuṣābhiḥ saṁvr̥tāṁ śaśvat tārābhir iva rohiṇīm ॥

अभिवाद्य स गान्धारीं तया च प्रतिनन्दितः । ददर्श पितरं वृद्धं प्रज्ञाचक्षुषमीश्वरम् ॥

abhivādya sa gāndhārīṁ tayā ca pratinanditaḥ । dadarśa pitaraṁ vr̥ddhaṁ prajñācakṣuṣam īśvaram ॥

राज्ञा मूर्धन्युपाघ्रातास्ते च कौरवनन्दनाः । चत्वारः पाण्डवा राजन्भीमसेनपुरोगमाः ॥

rājñā mūrdhany upāghrātās te ca kauravanandanāḥ । catvāraḥ pāṇḍavā rājan bhīmasenapurogamāḥ ॥

ततो हर्षः समभवत्कौरवाणां विशां पते । तान्दृष्ट्वा पुरुषव्याघ्रान्पाण्डवान्प्रियदर्शनान् ॥

tato harṣaḥ samabhavat kauravāṇāṁ viśāṁ pate । tān dr̥ṣṭvā puruṣavyāghrān pāṇḍavān priyadarśanān ॥

विविशुस्तेऽभ्यनुज्ञाता रत्नवन्ति गृहाण्यथ । ददृशुश्चोपयातास्तान्द्रौपदीप्रमुखाः स्त्रियः ॥

viviśus te ’bhyanujñātā ratnavanti gr̥hāṇy atha । dadr̥śuś copayātās tān draupadīpramukhāḥ striyaḥ ॥

याज्ञसेन्याः परामृद्धिं दृष्ट्वा प्रज्वलितामिव । स्नुषास्ता धृतराष्ट्रस्य नातिप्रमनसोऽभवन् ॥

yājñasenyāḥ parām r̥ddhiṁ dr̥ṣṭvā prajvalitām iva । snuṣās tā dhr̥tarāṣṭrasya nātipramanaso ’bhavan ॥

ततस्ते पुरुषव्याघ्रा गत्वा स्त्रीभिस्तु संविदम् । कृत्वा व्यायामपूर्वाणि कृत्यानि प्रतिकर्म च ॥

tatas te puruṣavyāghrā gatvā strībhis tu saṁvidam । kr̥tvā vyāyāmapūrvāṇi kr̥tyāni pratikarma ca ॥

ततः कृताह्निकाः सर्वे दिव्यचन्दनरूषिताः । कल्याणमनसश्चैव ब्राह्मणान्स्वस्ति वाच्य च ॥

tataḥ kr̥tāhnikāḥ sarve divyacandanarūṣitāḥ । kalyāṇamanasaś caiva brāhmaṇān svasti vācya ca ॥

मनोज्ञमशनं भुक्त्वा विविशुः शरणान्यथ । उपगीयमाना नारीभिरस्वपन्कुरुनन्दनाः ॥

manojñam aśanaṁ bhuktvā viviśuḥ śaraṇāny atha । upagīyamānā nārībhir asvapan kurunandanāḥ ॥

जगाम तेषां सा रात्रिः पुण्या रतिविहारिणाम् । स्तूयमानाश्च विश्रान्ताः काले निद्रामथात्यजन् ॥

jagāma teṣāṁ sā rātriḥ puṇyā rativihāriṇām । stūyamānāś ca viśrāntāḥ kāle nidrām athātyajan ॥

सुखोषितास्तां रजनीं प्रातः सर्वे कृताह्निकाः । सभां रम्यां प्रविविशुः कितवैरभिसंवृताम् ॥

sukhoṣitās tāṁ rajanīṁ prātaḥ sarve kr̥tāhnikāḥ । sabhāṁ ramyāṁ praviviśuḥ kitavair abhisaṁvr̥tām ॥