Adhyāya 5

वैशंपायन उवाच । तथा तत्रोपविष्टेषु पाण्डवेषु महात्मसु । महत्सु चोपविष्टेषु गन्धर्वेषु च भारत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathā tatropaviṣṭeṣu pāṇḍaveṣu mahātmasu । mahatsu copaviṣṭeṣu gandharveṣu ca bhārata ॥

लोकाननुचरन्सर्वानागमत्तां सभामृषिः । नारदः सुमहातेजा ऋषिभिः सहितस्तदा ॥

lokān anucaran sarvān āgamat tāṁ sabhām r̥ṣiḥ । nāradaḥ sumahātejā r̥ṣibhiḥ sahitas tadā ॥

पारिजातेन राजेन्द्र रैवतेन च धीमता । सुमुखेन च सौम्येन देवर्षिरमितद्युतिः । सभास्थान्पाण्डवान्द्रष्टुं प्रीयमाणो मनोजवः ॥

pārijātena rājendra raivatena ca dhīmatā । sumukhena ca saumyena devarṣir amitadyutiḥ । sabhāsthān pāṇḍavān draṣṭuṁ prīyamāṇo manojavaḥ ॥

तमागतमृषिं दृष्ट्वा नारदं सर्वधर्मवित् । सहसा पाण्डवश्रेष्ठः प्रत्युत्थायानुजैः सह । अभ्यवादयत प्रीत्या विनयावनतस्तदा ॥

tam āgatam r̥ṣiṁ dr̥ṣṭvā nāradaṁ sarvadharmavit । sahasā pāṇḍavaśreṣṭhaḥ pratyutthāyānujaiḥ saha । abhyavādayata prītyā vinayāvanatas tadā ॥

तदर्हमासनं तस्मै संप्रदाय यथाविधि । अर्चयामास रत्नैश्च सर्वकामैश्च धर्मवित् ॥

tadarham āsanaṁ tasmai saṁpradāya yathāvidhi । arcayām āsa ratnaiś ca sarvakāmaiś ca dharmavit ॥

सोऽर्चितः पाण्डवैः सर्वैर्महर्षिर्वेदपारगः । धर्मकामार्थसंयुक्तं पप्रच्छेदं युधिष्ठिरम् ॥

so ’rcitaḥ pāṇḍavaiḥ sarvair maharṣir vedapāragaḥ । dharmakāmārthasaṁyuktaṁ papracchedaṁ yudhiṣṭhiram ॥

नारद उवाच । कच्चिदर्थाश्च कल्पन्ते धर्मे च रमते मनः । सुखानि चानुभूयन्ते मनश्च न विहन्यते ॥

nārada uvāca । kaccid arthāś ca kalpante dharme ca ramate manaḥ । sukhāni cānubhūyante manaś ca na vihanyate ॥

कच्चिदाचरितां पूर्वैर्नरदेव पितामहैः । वर्तसे वृत्तिमक्षीणां धर्मार्थसहितां नृषु ॥

kaccid ācaritāṁ pūrvair naradeva pitāmahaiḥ । vartase vr̥ttim akṣīṇāṁ dharmārthasahitāṁ nr̥ṣu ॥

कच्चिदर्थेन वा धर्मं धर्मेणार्थमथापि वा । उभौ वा प्रीतिसारेण न कामेन प्रबाधसे ॥

kaccid arthena vā dharmaṁ dharmeṇārtham athāpi vā । ubhau vā prītisāreṇa na kāmena prabādhase ॥

कच्चिदर्थं च धर्मं च कामं च जयतां वर । विभज्य काले कालज्ञ सदा वरद सेवसे ॥

kaccid arthaṁ ca dharmaṁ ca kāmaṁ ca jayatāṁ vara । vibhajya kāle kālajña sadā varada sevase ॥

कच्चिद्राजगुणैः षड्भिः सप्तोपायांस्तथानघ । बलाबलं तथा सम्यक्चतुर्दश परीक्षसे ॥

kaccid rājaguṇaiḥ ṣaḍbhiḥ saptopāyāṁs tathānagha । balābalaṁ tathā samyak caturdaśa parīkṣase ॥

कच्चिदात्मानमन्वीक्ष्य परांश्च जयतां वर । तथा संधाय कर्माणि अष्टौ भारत सेवसे ॥

kaccid ātmānam anvīkṣya parāṁś ca jayatāṁ vara । tathā saṁdhāya karmāṇi aṣṭau bhārata sevase ॥

कच्चित्प्रकृतयः षट्ते न लुप्ता भरतर्षभ । आढ्यास्तथाव्यसनिनः स्वनुरक्ताश्च सर्वशः ॥

kaccit prakr̥tayaḥ ṣaṭ te na luptā bharatarṣabha । āḍhyās tathāvyasaninaḥ svanuraktāś ca sarvaśaḥ ॥

कच्चिन्न तर्कैर्दूतैर्वा ये चाप्यपरिशङ्किताः । त्वत्तो वा तव वामात्यैर्भिद्यते जातु मन्त्रितम् ॥

kaccin na tarkair dūtair vā ye cāpy apariśaṅkitāḥ । tvatto vā tava vāmātyair bhidyate jātu mantritam ॥

कच्चित्संधिं यथाकालं विग्रहं चोपसेवसे । कच्चिद्वृत्तिमुदासीने मध्यमे चानुवर्तसे ॥

kaccit saṁdhiṁ yathākālaṁ vigrahaṁ copasevase । kaccid vr̥ttim udāsīne madhyame cānuvartase ॥

कच्चिदात्मसमा बुद्ध्या शुचयो जीवितक्षमाः । कुलीनाश्चानुरक्ताश्च कृतास्ते वीर मन्त्रिणः ॥

kaccid ātmasamā buddhyā śucayo jīvitakṣamāḥ । kulīnāś cānuraktāś ca kr̥tās te vīra mantriṇaḥ ॥

विजयो मन्त्रमूलो हि राज्ञां भवति भारत । सुसंवृतो मन्त्रधनैरमात्यैः शास्त्रकोविदैः ॥

vijayo mantramūlo hi rājñāṁ bhavati bhārata । susaṁvr̥to mantradhanair amātyaiḥ śāstrakovidaiḥ ॥

कच्चिन्निद्रावशं नैषि कच्चित्काले विबुध्यसे । कच्चिच्चापररात्रेषु चिन्तयस्यर्थमर्थवित् ॥

kaccin nidrāvaśaṁ naiṣi kaccit kāle vibudhyase । kaccic cāpararātreṣu cintayasy artham arthavit ॥

कच्चिन्मन्त्रयसे नैकः कच्चिन्न बहुभिः सह । कच्चित्ते मन्त्रितो मन्त्रो न राष्ट्रमनुधावति ॥

kaccin mantrayase naikaḥ kaccin na bahubhiḥ saha । kaccit te mantrito mantro na rāṣṭram anudhāvati ॥

कच्चिदर्थान्विनिश्चित्य लघुमूलान्महोदयान् । क्षिप्रमारभसे कर्तुं न विघ्नयसि तादृशान् ॥

kaccid arthān viniścitya laghumūlān mahodayān । kṣipram ārabhase kartuṁ na vighnayasi tādr̥śān ॥

कच्चिन्न सर्वे कर्मान्ताः परोक्षास्ते विशङ्किताः । सर्वे वा पुनरुत्सृष्टाः संसृष्टं ह्यत्र कारणम् ॥

kaccin na sarve karmāntāḥ parokṣās te viśaṅkitāḥ । sarve vā punar utsr̥ṣṭāḥ saṁsr̥ṣṭaṁ hy atra kāraṇam ॥

कच्चिद्राजन्कृतान्येव कृतप्रायाणि वा पुनः । विदुस्ते वीर कर्माणि नानवाप्तानि कानिचित् ॥

kaccid rājan kr̥tāny eva kr̥taprāyāṇi vā punaḥ । vidus te vīra karmāṇi nānavāptāni kāni cit ॥

कच्चित्कारणिकाः सर्वे सर्वशास्त्रेषु कोविदाः । कारयन्ति कुमारांश्च योधमुख्यांश्च सर्वशः ॥

kaccit kāraṇikāḥ sarve sarvaśāstreṣu kovidāḥ । kārayanti kumārāṁś ca yodhamukhyāṁś ca sarvaśaḥ ॥

कच्चित्सहस्रैर्मूर्खाणामेकं क्रीणासि पण्डितम् । पण्डितो ह्यर्थकृच्छ्रेषु कुर्यान्निःश्रेयसं परम् ॥

kaccit sahasrair mūrkhāṇām ekaṁ krīṇāsi paṇḍitam । paṇḍito hy arthakr̥cchreṣu kuryān niḥśreyasaṁ param ॥

कच्चिद्दुर्गाणि सर्वाणि धनधान्यायुधोदकैः । यन्त्रैश्च परिपूर्णानि तथा शिल्पिधनुर्धरैः ॥

kaccid durgāṇi sarvāṇi dhanadhānyāyudhodakaiḥ । yantraiś ca paripūrṇāni tathā śilpidhanurdharaiḥ ॥

एकोऽप्यमात्यो मेधावी शूरो दान्तो विचक्षणः । राजानं राजपुत्रं वा प्रापयेन्महतीं श्रियम् ॥

eko ’py amātyo medhāvī śūro dānto vicakṣaṇaḥ । rājānaṁ rājaputraṁ vā prāpayen mahatīṁ śriyam ॥

कच्चिदष्टादशान्येषु स्वपक्षे दश पञ्च च । त्रिभिस्त्रिभिरविज्ञातैर्वेत्सि तीर्थानि चारकैः ॥

kaccid aṣṭādaśānyeṣu svapakṣe daśa pañca ca । tribhis tribhir avijñātair vetsi tīrthāni cārakaiḥ ॥

कच्चिद्द्विषामविदितः प्रतियत्तश्च सर्वदा । नित्ययुक्तो रिपून्सर्वान्वीक्षसे रिपुसूदन ॥

kaccid dviṣām aviditaḥ pratiyattaś ca sarvadā । nityayukto ripūn sarvān vīkṣase ripusūdana ॥

कच्चिद्विनयसंपन्नः कुलपुत्रो बहुश्रुतः । अनसूयुरनुप्रष्टा सत्कृतस्ते पुरोहितः ॥

kaccid vinayasaṁpannaḥ kulaputro bahuśrutaḥ । anasūyur anupraṣṭā satkr̥tas te purohitaḥ ॥

कच्चिदग्निषु ते युक्तो विधिज्ञो मतिमानृजुः । हुतं च होष्यमाणं च काले वेदयते सदा ॥

kaccid agniṣu te yukto vidhijño matimān r̥juḥ । hutaṁ ca hoṣyamāṇaṁ ca kāle vedayate sadā ॥

कच्चिदङ्गेषु निष्णातो ज्योतिषां प्रतिपादकः । उत्पातेषु च सर्वेषु दैवज्ञः कुशलस्तव ॥

kaccid aṅgeṣu niṣṇāto jyotiṣāṁ pratipādakaḥ । utpāteṣu ca sarveṣu daivajñaḥ kuśalas tava ॥

कच्चिन्मुख्या महत्स्वेव मध्यमेषु च मध्यमाः । जघन्याश्च जघन्येषु भृत्याः कर्मसु योजिताः ॥

kaccin mukhyā mahatsv eva madhyameṣu ca madhyamāḥ । jaghanyāś ca jaghanyeṣu bhr̥tyāḥ karmasu yojitāḥ ॥

अमात्यानुपधातीतान्पितृपैतामहाञ्शुचीन् । श्रेष्ठाञ्श्रेष्ठेषु कच्चित्त्वं नियोजयसि कर्मसु ॥

amātyān upadhātītān pitr̥paitāmahāñ śucīn । śreṣṭhāñ śreṣṭheṣu kaccit tvaṁ niyojayasi karmasu ॥

कच्चिन्नोग्रेण दण्डेन भृशमुद्वेजितप्रजाः । राष्ट्रं तवानुशासन्ति मन्त्रिणो भरतर्षभ ॥

kaccin nogreṇa daṇḍena bhr̥śam udvejitaprajāḥ । rāṣṭraṁ tavānuśāsanti mantriṇo bharatarṣabha ॥

कच्चित्त्वां नावजानन्ति याजकाः पतितं यथा । उग्रप्रतिग्रहीतारं कामयानमिव स्त्रियः ॥

kaccit tvāṁ nāvajānanti yājakāḥ patitaṁ yathā । ugrapratigrahītāraṁ kāmayānam iva striyaḥ ॥

कच्चिद्धृष्टश्च शूरश्च मतिमान्धृतिमाञ्शुचिः । कुलीनश्चानुरक्तश्च दक्षः सेनापतिस्तव ॥

kaccid dhr̥ṣṭaś ca śūraś ca matimān dhr̥timāñ śuciḥ । kulīnaś cānuraktaś ca dakṣaḥ senāpatis tava ॥

कच्चिद्बलस्य ते मुख्याः सर्वे युद्धविशारदाः । दृष्टापदाना विक्रान्तास्त्वया सत्कृत्य मानिताः ॥

kaccid balasya te mukhyāḥ sarve yuddhaviśāradāḥ । dr̥ṣṭāpadānā vikrāntās tvayā satkr̥tya mānitāḥ ॥

कच्चिद्बलस्य भक्तं च वेतनं च यथोचितम् । संप्राप्तकालं दातव्यं ददासि न विकर्षसि ॥

kaccid balasya bhaktaṁ ca vetanaṁ ca yathocitam । saṁprāptakālaṁ dātavyaṁ dadāsi na vikarṣasi ॥

कालातिक्रमणाद्ध्येते भक्तवेतनयोर्भृताः । भर्तुः कुप्यन्ति दौर्गत्यात्सोऽनर्थः सुमहान्स्मृतः ॥

kālātikramaṇād dhy ete bhaktavetanayor bhr̥tāḥ । bhartuḥ kupyanti daurgatyāt so ’narthaḥ sumahān smr̥taḥ ॥

कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां कुलपुत्राः प्रधानतः । कच्चित्प्राणांस्तवार्थेषु संत्यजन्ति सदा युधि ॥

kaccit sarve ’nuraktās tvāṁ kulaputrāḥ pradhānataḥ । kaccit prāṇāṁs tavārtheṣu saṁtyajanti sadā yudhi ॥

कच्चिन्नैको बहूनर्थान्सर्वशः सांपरायिकान् । अनुशास्सि यथाकामं कामात्मा शासनातिगः ॥

kaccin naiko bahūn arthān sarvaśaḥ sāṁparāyikān । anuśāssi yathākāmaṁ kāmātmā śāsanātigaḥ ॥

कच्चित्पुरुषकारेण पुरुषः कर्म शोभयन् । लभते मानमधिकं भूयो वा भक्तवेतनम् ॥

kaccit puruṣakāreṇa puruṣaḥ karma śobhayan । labhate mānam adhikaṁ bhūyo vā bhaktavetanam ॥

कच्चिद्विद्याविनीतांश्च नराञ्ज्ञानविशारदान् । यथार्हं गुणतश्चैव दानेनाभ्यवपद्यसे ॥

kaccid vidyāvinītāṁś ca narāñ jñānaviśāradān । yathārhaṁ guṇataś caiva dānenābhyavapadyase ॥

कच्चिद्दारान्मनुष्याणां तवार्थे मृत्युमेयुषाम् । व्यसनं चाभ्युपेतानां बिभर्षि भरतर्षभ ॥

kaccid dārān manuṣyāṇāṁ tavārthe mr̥tyum eyuṣām । vyasanaṁ cābhyupetānāṁ bibharṣi bharatarṣabha ॥

कच्चिद्भयादुपनतं क्लीबं वा रिपुमागतम् । युद्धे वा विजितं पार्थ पुत्रवत्परिरक्षसि ॥

kaccid bhayād upanataṁ klībaṁ vā ripum āgatam । yuddhe vā vijitaṁ pārtha putravat parirakṣasi ॥

कच्चित्त्वमेव सर्वस्याः पृथिव्याः पृथिवीपते । समश्च नाभिशङ्क्यश्च यथा माता यथा पिता ॥

kaccit tvam eva sarvasyāḥ pr̥thivyāḥ pr̥thivīpate । samaś ca nābhiśaṅkyaś ca yathā mātā yathā pitā ॥

कच्चिद्व्यसनिनं शत्रुं निशम्य भरतर्षभ । अभियासि जवेनैव समीक्ष्य त्रिविधं बलम् ॥

kaccid vyasaninaṁ śatruṁ niśamya bharatarṣabha । abhiyāsi javenaiva samīkṣya trividhaṁ balam ॥

पार्ष्णिमूलं च विज्ञाय व्यवसायं पराजयम् । बलस्य च महाराज दत्त्वा वेतनमग्रतः ॥

pārṣṇimūlaṁ ca vijñāya vyavasāyaṁ parājayam । balasya ca mahārāja dattvā vetanam agrataḥ ॥

कच्चिच्च बलमुख्येभ्यः परराष्ट्रे परंतप । उपच्छन्नानि रत्नानि प्रयच्छसि यथार्हतः ॥

kaccic ca balamukhyebhyaḥ pararāṣṭre paraṁtapa । upacchannāni ratnāni prayacchasi yathārhataḥ ॥

कच्चिदात्मानमेवाग्रे विजित्य विजितेन्द्रियः । पराञ्जिगीषसे पार्थ प्रमत्तानजितेन्द्रियान् ॥

kaccid ātmānam evāgre vijitya vijitendriyaḥ । parāñ jigīṣase pārtha pramattān ajitendriyān ॥

कच्चित्ते यास्यतः शत्रून्पूर्वं यान्ति स्वनुष्ठिताः । साम दानं च भेदश्च दण्डश्च विधिवद्गुणाः ॥

kaccit te yāsyataḥ śatrūn pūrvaṁ yānti svanuṣṭhitāḥ । sāma dānaṁ ca bhedaś ca daṇḍaś ca vidhivad guṇāḥ ॥

कच्चिन्मूलं दृढं कृत्वा यात्रां यासि विशां पते । तांश्च विक्रमसे जेतुं जित्वा च परिरक्षसि ॥

kaccin mūlaṁ dr̥ḍhaṁ kr̥tvā yātrāṁ yāsi viśāṁ pate । tāṁś ca vikramase jetuṁ jitvā ca parirakṣasi ॥

कच्चिदष्टाङ्गसंयुक्ता चतुर्विधबला चमूः । बलमुख्यैः सुनीता ते द्विषतां प्रतिबाधनी ॥

kaccid aṣṭāṅgasaṁyuktā caturvidhabalā camūḥ । balamukhyaiḥ sunītā te dviṣatāṁ pratibādhanī ॥

कच्चिल्लवं च मुष्टिं च परराष्ट्रे परंतप । अविहाय महाराज विहंसि समरे रिपून् ॥

kaccil lavaṁ ca muṣṭiṁ ca pararāṣṭre paraṁtapa । avihāya mahārāja vihaṁsi samare ripūn ॥

कच्चित्स्वपरराष्ट्रेषु बहवोऽधिकृतास्तव । अर्थान्समनुतिष्ठन्ति रक्षन्ति च परस्परम् ॥

kaccit svapararāṣṭreṣu bahavo ’dhikr̥tās tava । arthān samanutiṣṭhanti rakṣanti ca parasparam ॥

कच्चिदभ्यवहार्याणि गात्रसंस्पर्शकानि च । घ्रेयाणि च महाराज रक्षन्त्यनुमतास्तव ॥

kaccid abhyavahāryāṇi gātrasaṁsparśakāni ca । ghreyāṇi ca mahārāja rakṣanty anumatās tava ॥

कच्चित्कोशं च कोष्ठं च वाहनं द्वारमायुधम् । आयश्च कृतकल्याणैस्तव भक्तैरनुष्ठितः ॥

kaccit kośaṁ ca koṣṭhaṁ ca vāhanaṁ dvāram āyudham । āyaś ca kr̥takalyāṇais tava bhaktair anuṣṭhitaḥ ॥

कच्चिदाभ्यन्तरेभ्यश्च बाह्येभ्यश्च विशां पते । रक्षस्यात्मानमेवाग्रे तांश्च स्वेभ्यो मिथश्च तान् ॥

kaccid ābhyantarebhyaś ca bāhyebhyaś ca viśāṁ pate । rakṣasy ātmānam evāgre tāṁś ca svebhyo mithaś ca tān ॥

कच्चिन्न पाने द्यूते वा क्रीडासु प्रमदासु च । प्रतिजानन्ति पूर्वाह्णे व्ययं व्यसनजं तव ॥

kaccin na pāne dyūte vā krīḍāsu pramadāsu ca । pratijānanti pūrvāhṇe vyayaṁ vyasanajaṁ tava ॥

कच्चिदायस्य चार्धेन चतुर्भागेन वा पुनः । पादभागैस्त्रिभिर्वापि व्ययः संशोध्यते तव ॥

kaccid āyasya cārdhena caturbhāgena vā punaḥ । pādabhāgais tribhir vāpi vyayaḥ saṁśodhyate tava ॥

कच्चिज्ज्ञातीन्गुरून्वृद्धान्वणिजः शिल्पिनः श्रितान् । अभीक्ष्णमनुगृह्णासि धनधान्येन दुर्गतान् ॥

kaccij jñātīn gurūn vr̥ddhān vaṇijaḥ śilpinaḥ śritān । abhīkṣṇam anugr̥hṇāsi dhanadhānyena durgatān ॥

कच्चिदायव्यये युक्ताः सर्वे गणकलेखकाः । अनुतिष्ठन्ति पूर्वाह्णे नित्यमायव्ययं तव ॥

kaccid āyavyaye yuktāḥ sarve gaṇakalekhakāḥ । anutiṣṭhanti pūrvāhṇe nityam āyavyayaṁ tava ॥

कच्चिदर्थेषु संप्रौढान्हितकामाननुप्रियान् । नापकर्षसि कर्मभ्यः पूर्वमप्राप्य किल्बिषम् ॥

kaccid artheṣu saṁprauḍhān hitakāmān anupriyān । nāpakarṣasi karmabhyaḥ pūrvam aprāpya kilbiṣam ॥

कच्चिद्विदित्वा पुरुषानुत्तमाधममध्यमान् । त्वं कर्मस्वनुरूपेषु नियोजयसि भारत ॥

kaccid viditvā puruṣān uttamādhamamadhyamān । tvaṁ karmasv anurūpeṣu niyojayasi bhārata ॥

कच्चिन्न लुब्धाश्चौरा वा वैरिणो वा विशां पते । अप्राप्तव्यवहारा वा तव कर्मस्वनुष्ठिताः ॥

kaccin na lubdhāś caurā vā vairiṇo vā viśāṁ pate । aprāptavyavahārā vā tava karmasv anuṣṭhitāḥ ॥

कच्चिन्न लुब्धैश्चौरैर्वा कुमारैः स्त्रीबलेन वा । त्वया वा पीड्यते राष्ट्रं कच्चित्पुष्टाः कृषीवलाः ॥

kaccin na lubdhaiś caurair vā kumāraiḥ strībalena vā । tvayā vā pīḍyate rāṣṭraṁ kaccit puṣṭāḥ kr̥ṣīvalāḥ ॥

कच्चिद्राष्ट्रे तडागानि पूर्णानि च महान्ति च । भागशो विनिविष्टानि न कृषिर्देवमातृका ॥

kaccid rāṣṭre taḍāgāni pūrṇāni ca mahānti ca । bhāgaśo viniviṣṭāni na kr̥ṣir devamātr̥kā ॥

कच्चिद्बीजं च भक्तं च कर्षकायावसीदते । प्रतिकं च शतं वृद्ध्या ददास्यृणमनुग्रहम् ॥

kaccid bījaṁ ca bhaktaṁ ca karṣakāyāvasīdate । pratikaṁ ca śataṁ vr̥ddhyā dadāsy r̥ṇam anugraham ॥

कच्चित्स्वनुष्ठिता तात वार्त्ता ते साधुभिर्जनैः । वार्त्तायां संश्रितस्तात लोकोऽयं सुखमेधते ॥

kaccit svanuṣṭhitā tāta vārttā te sādhubhir janaiḥ । vārttāyāṁ saṁśritas tāta loko ’yaṁ sukham edhate ॥

कच्चिच्छुचिकृतः प्राज्ञाः पञ्च पञ्च स्वनुष्ठिताः । क्षेमं कुर्वन्ति संहत्य राजञ्जनपदे तव ॥

kaccic chucikr̥taḥ prājñāḥ pañca pañca svanuṣṭhitāḥ । kṣemaṁ kurvanti saṁhatya rājañ janapade tava ॥

कच्चिन्नगरगुप्त्यर्थं ग्रामा नगरवत्कृताः । ग्रामवच्च कृता रक्षा ते च सर्वे तदर्पणाः ॥

kaccin nagaraguptyarthaṁ grāmā nagaravat kr̥tāḥ । grāmavac ca kr̥tā rakṣā te ca sarve tadarpaṇāḥ ॥

कच्चिद्बलेनानुगताः समानि विषमाणि च । पुराणचौराः साध्यक्षाश्चरन्ति विषये तव ॥

kaccid balenānugatāḥ samāni viṣamāṇi ca । purāṇacaurāḥ sādhyakṣāś caranti viṣaye tava ॥

कच्चित्स्त्रियः सान्त्वयसि कच्चित्ताश्च सुरक्षिताः । कच्चिन्न श्रद्दधास्यासां कच्चिद्गुह्यं न भाषसे ॥

kaccit striyaḥ sāntvayasi kaccit tāś ca surakṣitāḥ । kaccin na śraddadhāsy āsāṁ kaccid guhyaṁ na bhāṣase ॥

कच्चिच्चारान्निशि श्रुत्वा तत्कार्यमनुचिन्त्य च । प्रियाण्यनुभवञ्शेषे विदित्वाभ्यन्तरं जनम् ॥

kaccic cārān niśi śrutvā tat kāryam anucintya ca । priyāṇy anubhavañ śeṣe viditvābhyantaraṁ janam ॥

कच्चिद्द्वौ प्रथमौ यामौ रात्र्यां सुप्त्वा विशां पते । संचिन्तयसि धर्मार्थौ याम उत्थाय पश्चिमे ॥

kaccid dvau prathamau yāmau rātryāṁ suptvā viśāṁ pate । saṁcintayasi dharmārthau yāma utthāya paścime ॥

कच्चिद्दर्शयसे नित्यं मनुष्यान्समलंकृतान् । उत्थाय काले कालज्ञः सह पाण्डव मन्त्रिभिः ॥

kaccid darśayase nityaṁ manuṣyān samalaṁkr̥tān । utthāya kāle kālajñaḥ saha pāṇḍava mantribhiḥ ॥

कच्चिद्रक्ताम्बरधराः खड्गहस्ताः स्वलंकृताः । अभितस्त्वामुपासन्ते रक्षणार्थमरिंदम ॥

kaccid raktāmbaradharāḥ khaḍgahastāḥ svalaṁkr̥tāḥ । abhitas tvām upāsante rakṣaṇārtham ariṁdama ॥

कच्चिद्दण्ड्येषु यमवत्पूज्येषु च विशां पते । परीक्ष्य वर्तसे सम्यगप्रियेषु प्रियेषु च ॥

kaccid daṇḍyeṣu yamavat pūjyeṣu ca viśāṁ pate । parīkṣya vartase samyag apriyeṣu priyeṣu ca ॥

कच्चिच्छारीरमाबाधमौषधैर्नियमेन वा । मानसं वृद्धसेवाभिः सदा पार्थापकर्षसि ॥

kaccic chārīram ābādham auṣadhair niyamena vā । mānasaṁ vr̥ddhasevābhiḥ sadā pārthāpakarṣasi ॥

कच्चिद्वैद्याश्चिकित्सायामष्टाङ्गायां विशारदाः । सुहृदश्चानुरक्ताश्च शरीरे ते हिताः सदा ॥

kaccid vaidyāś cikitsāyām aṣṭāṅgāyāṁ viśāradāḥ । suhr̥daś cānuraktāś ca śarīre te hitāḥ sadā ॥

कच्चिन्न मानान्मोहाद्वा कामाद्वापि विशां पते । अर्थिप्रत्यर्थिनः प्राप्तानपास्यसि कथंचन ॥

kaccin na mānān mohād vā kāmād vāpi viśāṁ pate । arthipratyarthinaḥ prāptān apāsyasi kathaṁ cana ॥

कच्चिन्न लोभान्मोहाद्वा विश्रम्भात्प्रणयेन वा । आश्रितानां मनुष्याणां वृत्तिं त्वं संरुणत्सि च ॥

kaccin na lobhān mohād vā viśrambhāt praṇayena vā । āśritānāṁ manuṣyāṇāṁ vr̥ttiṁ tvaṁ saṁruṇatsi ca ॥

कच्चित्पौरा न सहिता ये च ते राष्ट्रवासिनः । त्वया सह विरुध्यन्ते परैः क्रीताः कथंचन ॥

kaccit paurā na sahitā ye ca te rāṣṭravāsinaḥ । tvayā saha virudhyante paraiḥ krītāḥ kathaṁ cana ॥

कच्चित्ते दुर्बलः शत्रुर्बलेनोपनिपीडितः । मन्त्रेण बलवान्कश्चिदुभाभ्यां वा युधिष्ठिर ॥

kaccit te durbalaḥ śatrur balenopanipīḍitaḥ । mantreṇa balavān kaś cid ubhābhyāṁ vā yudhiṣṭhira ॥

कच्चित्सर्वेऽनुरक्तास्त्वां भूमिपालाः प्रधानतः । कच्चित्प्राणांस्त्वदर्थेषु संत्यजन्ति त्वया हृताः ॥

kaccit sarve ’nuraktās tvāṁ bhūmipālāḥ pradhānataḥ । kaccit prāṇāṁs tvadartheṣu saṁtyajanti tvayā hr̥tāḥ ॥

कच्चित्ते सर्वविद्यासु गुणतोऽर्चा प्रवर्तते । ब्राह्मणानां च साधूनां तव निःश्रेयसे शुभा ॥

kaccit te sarvavidyāsu guṇato ’rcā pravartate । brāhmaṇānāṁ ca sādhūnāṁ tava niḥśreyase śubhā ॥

कच्चिद्धर्मे त्रयीमूले पूर्वैराचरिते जनैः । वर्तमानस्तथा कर्तुं तस्मिन्कर्मणि वर्तसे ॥

kaccid dharme trayīmūle pūrvair ācarite janaiḥ । vartamānas tathā kartuṁ tasmin karmaṇi vartase ॥

कच्चित्तव गृहेऽन्नानि स्वादून्यश्नन्ति वै द्विजाः । गुणवन्ति गुणोपेतास्तवाध्यक्षं सदक्षिणम् ॥

kaccit tava gr̥he ’nnāni svādūny aśnanti vai dvijāḥ । guṇavanti guṇopetās tavādhyakṣaṁ sadakṣiṇam ॥

कच्चित्क्रतूनेकचित्तो वाजपेयांश्च सर्वशः । पुण्डरीकांश्च कार्त्स्न्येन यतसे कर्तुमात्मवान् ॥

kaccit kratūn ekacitto vājapeyāṁś ca sarvaśaḥ । puṇḍarīkāṁś ca kārtsnyena yatase kartum ātmavān ॥

कच्चिज्ज्ञातीन्गुरून्वृद्धान्दैवतांस्तापसानपि । चैत्यांश्च वृक्षान्कल्याणान्ब्राह्मणांश्च नमस्यसि ॥

kaccij jñātīn gurūn vr̥ddhān daivatāṁs tāpasān api । caityāṁś ca vr̥kṣān kalyāṇān brāhmaṇāṁś ca namasyasi ॥

कच्चिदेषा च ते बुद्धिर्वृत्तिरेषा च तेऽनघ । आयुष्या च यशस्या च धर्मकामार्थदर्शिनी ॥

kaccid eṣā ca te buddhir vr̥ttir eṣā ca te ’nagha । āyuṣyā ca yaśasyā ca dharmakāmārthadarśinī ॥

एतया वर्तमानस्य बुद्ध्या राष्ट्रं न सीदति । विजित्य च महीं राजा सोऽत्यन्तं सुखमेधते ॥

etayā vartamānasya buddhyā rāṣṭraṁ na sīdati । vijitya ca mahīṁ rājā so ’tyantaṁ sukham edhate ॥

कच्चिदार्यो विशुद्धात्मा क्षारितश्चौरकर्मणि । अदृष्टशास्त्रकुशलैर्न लोभाद्वध्यते शुचिः ॥

kaccid āryo viśuddhātmā kṣāritaś caurakarmaṇi । adr̥ṣṭaśāstrakuśalair na lobhād vadhyate śuciḥ ॥

पृष्टो गृहीतस्तत्कारी तज्ज्ञैर्दृष्टः सकारणः । कच्चिन्न मुच्यते स्तेनो द्रव्यलोभान्नरर्षभ ॥

pr̥ṣṭo gr̥hītas tatkārī tajjñair dr̥ṣṭaḥ sakāraṇaḥ । kaccin na mucyate steno dravyalobhān nararṣabha ॥

व्युत्पन्ने कच्चिदाढ्यस्य दरिद्रस्य च भारत । अर्थान्न मिथ्या पश्यन्ति तवामात्या हृता धनैः ॥

vyutpanne kaccid āḍhyasya daridrasya ca bhārata । arthān na mithyā paśyanti tavāmātyā hr̥tā dhanaiḥ ॥

नास्तिक्यमनृतं क्रोधं प्रमादं दीर्घसूत्रताम् । अदर्शनं ज्ञानवतामालस्यं क्षिप्तचित्तताम् ॥

nāstikyam anr̥taṁ krodhaṁ pramādaṁ dīrghasūtratām । adarśanaṁ jñānavatām ālasyaṁ kṣiptacittatām ॥

एकचिन्तनमर्थानामनर्थज्ञैश्च चिन्तनम् । निश्चितानामनारम्भं मन्त्रस्यापरिरक्षणम् ॥

ekacintanam arthānām anarthajñaiś ca cintanam । niścitānām anārambhaṁ mantrasyāparirakṣaṇam ॥

मङ्गल्यस्याप्रयोगं च प्रसङ्गं विषयेषु च । कच्चित्त्वं वर्जयस्येतान्राजदोषांश्चतुर्दश ॥

maṅgalyasyāprayogaṁ ca prasaṅgaṁ viṣayeṣu ca । kaccit tvaṁ varjayasy etān rājadoṣāṁś caturdaśa ॥

कच्चित्ते सफला वेदाः कच्चित्ते सफलं धनम् । कच्चित्ते सफला दाराः कच्चित्ते सफलं श्रुतम् ॥

kaccit te saphalā vedāḥ kaccit te saphalaṁ dhanam । kaccit te saphalā dārāḥ kaccit te saphalaṁ śrutam ॥

युधिष्ठिर उवाच । कथं वै सफला वेदाः कथं वै सफलं धनम् । कथं वै सफला दाराः कथं वै सफलं श्रुतम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । kathaṁ vai saphalā vedāḥ kathaṁ vai saphalaṁ dhanam । kathaṁ vai saphalā dārāḥ kathaṁ vai saphalaṁ śrutam ॥

नारद उवाच । अग्निहोत्रफला वेदा दत्तभुक्तफलं धनम् । रतिपुत्रफला दाराः शीलवृत्तफलं श्रुतम् ॥

nārada uvāca । agnihotraphalā vedā dattabhuktaphalaṁ dhanam । ratiputraphalā dārāḥ śīlavr̥ttaphalaṁ śrutam ॥

वैशंपायन उवाच । एतदाख्याय स मुनिर्नारदः सुमहातपाः । पप्रच्छानन्तरमिदं धर्मात्मानं युधिष्ठिरम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etad ākhyāya sa munir nāradaḥ sumahātapāḥ । papracchānantaram idaṁ dharmātmānaṁ yudhiṣṭhiram ॥

नारद उवाच । कच्चिदभ्यागता दूराद्वणिजो लाभकारणात् । यथोक्तमवहार्यन्ते शुल्कं शुल्कोपजीविभिः ॥

nārada uvāca । kaccid abhyāgatā dūrād vaṇijo lābhakāraṇāt । yathoktam avahāryante śulkaṁ śulkopajīvibhiḥ ॥

कच्चित्ते पुरुषा राजन्पुरे राष्ट्रे च मानिताः । उपानयन्ति पण्यानि उपधाभिरवञ्चिताः ॥

kaccit te puruṣā rājan pure rāṣṭre ca mānitāḥ । upānayanti paṇyāni upadhābhir avañcitāḥ ॥

कच्चिच्छृणोषि वृद्धानां धर्मार्थसहिता गिरः । नित्यमर्थविदां तात तथा धर्मानुदर्शिनाम् ॥

kaccic chr̥ṇoṣi vr̥ddhānāṁ dharmārthasahitā giraḥ । nityam arthavidāṁ tāta tathā dharmānudarśinām ॥

कच्चित्ते कृषितन्त्रेषु गोषु पुष्पफलेषु च । धर्मार्थं च द्विजातिभ्यो दीयते मधुसर्पिषी ॥

kaccit te kr̥ṣitantreṣu goṣu puṣpaphaleṣu ca । dharmārthaṁ ca dvijātibhyo dīyate madhusarpiṣī ॥

द्रव्योपकरणं कच्चित्सर्वदा सर्वशिल्पिनाम् । चातुर्मास्यावरं सम्यङ्नियतं संप्रयच्छसि ॥

dravyopakaraṇaṁ kaccit sarvadā sarvaśilpinām । cāturmāsyāvaraṁ samyaṅ niyataṁ saṁprayacchasi ॥

कच्चित्कृतं विजानीषे कर्तारं च प्रशंससि । सतां मध्ये महाराज सत्करोषि च पूजयन् ॥

kaccit kr̥taṁ vijānīṣe kartāraṁ ca praśaṁsasi । satāṁ madhye mahārāja satkaroṣi ca pūjayan ॥

कच्चित्सूत्राणि सर्वाणि गृह्णासि भरतर्षभ । हस्तिसूत्राश्वसूत्राणि रथसूत्राणि चाभिभो ॥

kaccit sūtrāṇi sarvāṇi gr̥hṇāsi bharatarṣabha । hastisūtrāśvasūtrāṇi rathasūtrāṇi cābhibho ॥

कच्चिदभ्यस्यते शश्वद्गृहे ते भरतर्षभ । धनुर्वेदस्य सूत्रं च यन्त्रसूत्रं च नागरम् ॥

kaccid abhyasyate śaśvad gr̥he te bharatarṣabha । dhanurvedasya sūtraṁ ca yantrasūtraṁ ca nāgaram ॥

कच्चिदस्त्राणि सर्वाणि ब्रह्मदण्डश्च तेऽनघ । विषयोगाश्च ते सर्वे विदिताः शत्रुनाशनाः ॥

kaccid astrāṇi sarvāṇi brahmadaṇḍaś ca te ’nagha । viṣayogāś ca te sarve viditāḥ śatrunāśanāḥ ॥

कच्चिदग्निभयाच्चैव सर्पव्यालभयात्तथा । रोगरक्षोभयाच्चैव राष्ट्रं स्वं परिरक्षसि ॥

kaccid agnibhayāc caiva sarpavyālabhayāt tathā । rogarakṣobhayāc caiva rāṣṭraṁ svaṁ parirakṣasi ॥

कच्चिदन्धांश्च मूकांश्च पङ्गून्व्यङ्गानबान्धवान् । पितेव पासि धर्मज्ञ तथा प्रव्रजितानपि ॥

kaccid andhāṁś ca mūkāṁś ca paṅgūn vyaṅgān abāndhavān । piteva pāsi dharmajña tathā pravrajitān api ॥

वैशंपायन उवाच । एताः कुरूणामृषभो महात्मा; श्रुत्वा गिरो ब्राह्मणसत्तमस्य । प्रणम्य पादावभिवाद्य हृष्टो; राजाब्रवीन्नारदं देवरूपम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । etāḥ kurūṇām r̥ṣabho mahātmā; śrutvā giro brāhmaṇasattamasya । praṇamya pādāv abhivādya hr̥ṣṭo; rājābravīn nāradaṁ devarūpam ॥

एवं करिष्यामि यथा त्वयोक्तं; प्रज्ञा हि मे भूय एवाभिवृद्धा । उक्त्वा तथा चैव चकार राजा; लेभे महीं सागरमेखलां च ॥

evaṁ kariṣyāmi yathā tvayoktaṁ; prajñā hi me bhūya evābhivr̥ddhā । uktvā tathā caiva cakāra rājā; lebhe mahīṁ sāgaramekhalāṁ ca ॥

नारद उवाच । एवं यो वर्तते राजा चातुर्वर्ण्यस्य रक्षणे । स विहृत्येह सुसुखी शक्रस्यैति सलोकताम् ॥

nārada uvāca । evaṁ yo vartate rājā cāturvarṇyasya rakṣaṇe । sa vihr̥tyeha susukhī śakrasyaiti salokatām ॥