Adhyāya 4

वैशंपायन उवाच । ततः प्रवेशनं चक्रे तस्यां राजा युधिष्ठिरः । अयुतं भोजयामास ब्राह्मणानां नराधिपः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ praveśanaṁ cakre tasyāṁ rājā yudhiṣṭhiraḥ । ayutaṁ bhojayām āsa brāhmaṇānāṁ narādhipaḥ ॥

घृतपायसेन मधुना भक्ष्यैर्मूलफलैस्तथा । अहतैश्चैव वासोभिर्माल्यैरुच्चावचैरपि ॥

ghr̥tapāyasena madhunā bhakṣyair mūlaphalais tathā । ahataiś caiva vāsobhir mālyair uccāvacair api ॥

ददौ तेभ्यः सहस्राणि गवां प्रत्येकशः प्रभुः । पुण्याहघोषस्तत्रासीद्दिवस्पृगिव भारत ॥

dadau tebhyaḥ sahasrāṇi gavāṁ pratyekaśaḥ prabhuḥ । puṇyāhaghoṣas tatrāsīd divaspr̥g iva bhārata ॥

वादित्रैर्विविधैर्गीतैर्गन्धैरुच्चावचैरपि । पूजयित्वा कुरुश्रेष्ठो दैवतानि निवेश्य च ॥

vāditrair vividhair gītair gandhair uccāvacair api । pūjayitvā kuruśreṣṭho daivatāni niveśya ca ॥

तत्र मल्ला नटा झल्लाः सूता वैतालिकास्तथा । उपतस्थुर्महात्मानं सप्तरात्रं युधिष्ठिरम् ॥

tatra mallā naṭā jhallāḥ sūtā vaitālikās tathā । upatasthur mahātmānaṁ saptarātraṁ yudhiṣṭhiram ॥

तथा स कृत्वा पूजां तां भ्रातृभिः सह पाण्डवः । तस्यां सभायां रम्यायां रेमे शक्रो यथा दिवि ॥

tathā sa kr̥tvā pūjāṁ tāṁ bhrātr̥bhiḥ saha pāṇḍavaḥ । tasyāṁ sabhāyāṁ ramyāyāṁ reme śakro yathā divi ॥

सभायामृषयस्तस्यां पाण्डवैः सह आसते । आसां चक्रुर्नरेन्द्राश्च नानादेशसमागताः ॥

sabhāyām r̥ṣayas tasyāṁ pāṇḍavaiḥ saha āsate । āsāṁ cakrur narendrāś ca nānādeśasamāgatāḥ ॥

असितो देवलः सत्यः सर्पमाली महाशिराः । अर्वावसुः सुमित्रश्च मैत्रेयः शुनको बलिः ॥

asito devalaḥ satyaḥ sarpamālī mahāśirāḥ । arvāvasuḥ sumitraś ca maitreyaḥ śunako baliḥ ॥

बको दाल्भ्यः स्थूलशिराः कृष्णद्वैपायनः शुकः । सुमन्तुर्जैमिनिः पैलो व्यासशिष्यास्तथा वयम् ॥

bako dālbhyaḥ sthūlaśirāḥ kr̥ṣṇadvaipāyanaḥ śukaḥ । sumantur jaiminiḥ pailo vyāsaśiṣyās tathā vayam ॥

तित्तिरिर्याज्ञवल्क्यश्च ससुतो लोमहर्षणः । अप्सुहोम्यश्च धौम्यश्च आणीमाण्डव्यकौशिकौ ॥

tittirir yājñavalkyaś ca sasuto lomaharṣaṇaḥ । apsuhomyaś ca dhaumyaś ca āṇīmāṇḍavyakauśikau ॥

दामोष्णीषस्त्रैवणिश्च पर्णादो घटजानुकः । मौञ्जायनो वायुभक्षः पाराशर्यश्च सारिकौ ॥

dāmoṣṇīṣas traivaṇiś ca parṇādo ghaṭajānukaḥ । mauñjāyano vāyubhakṣaḥ pārāśaryaś ca sārikau ॥

बलवाकः शिनीवाकः सुत्यपालः कृतश्रमः । जातूकर्णः शिखावांश्च सुबलः पारिजातकः ॥

balavākaḥ śinīvākaḥ sutyapālaḥ kr̥taśramaḥ । jātūkarṇaḥ śikhāvāṁś ca subalaḥ pārijātakaḥ ॥

पर्वतश्च महाभागो मार्कण्डेयस्तथा मुनिः । पवित्रपाणिः सावर्णिर्भालुकिर्गालवस्तथा ॥

parvataś ca mahābhāgo mārkaṇḍeyas tathā muniḥ । pavitrapāṇiḥ sāvarṇir bhālukir gālavas tathā ॥

जङ्घाबन्धुश्च रैभ्यश्च कोपवेगश्रवा भृगुः । हरिबभ्रुश्च कौण्डिन्यो बभ्रुमाली सनातनः ॥

jaṅghābandhuś ca raibhyaś ca kopavegaśravā bhr̥guḥ । haribabhruś ca kauṇḍinyo babhrumālī sanātanaḥ ॥

कक्षीवानौशिजश्चैव नाचिकेतोऽथ गौतमः । पैङ्गो वराहः शुनकः शाण्डिल्यश्च महातपाः । कर्करो वेणुजङ्घश्च कलापः कठ एव च ॥

kakṣīvān auśijaś caiva nāciketo ’tha gautamaḥ । paiṅgo varāhaḥ śunakaḥ śāṇḍilyaś ca mahātapāḥ । karkaro veṇujaṅghaś ca kalāpaḥ kaṭha eva ca ॥

मुनयो धर्मसहिता धृतात्मानो जितेन्द्रियाः । एते चान्ये च बहवो वेदवेदाङ्गपारगाः ॥

munayo dharmasahitā dhr̥tātmāno jitendriyāḥ । ete cānye ca bahavo vedavedāṅgapāragāḥ ॥

उपासते महात्मानं सभायामृषिसत्तमाः । कथयन्तः कथाः पुण्या धर्मज्ञाः शुचयोऽमलाः ॥

upāsate mahātmānaṁ sabhāyām r̥ṣisattamāḥ । kathayantaḥ kathāḥ puṇyā dharmajñāḥ śucayo ’malāḥ ॥

तथैव क्षत्रियश्रेष्ठा धर्मराजमुपासते । श्रीमान्महात्मा धर्मात्मा मुञ्जकेतुर्विवर्धनः ॥

tathaiva kṣatriyaśreṣṭhā dharmarājam upāsate । śrīmān mahātmā dharmātmā muñjaketur vivardhanaḥ ॥

संग्रामजिद्दुर्मुखश्च उग्रसेनश्च वीर्यवान् । कक्षसेनः क्षितिपतिः क्षेमकश्चापराजितः । काम्बोजराजः कमलः कम्पनश्च महाबलः ॥

saṁgrāmajid durmukhaś ca ugrasenaś ca vīryavān । kakṣasenaḥ kṣitipatiḥ kṣemakaś cāparājitaḥ । kāmbojarājaḥ kamalaḥ kampanaś ca mahābalaḥ ॥

सततं कम्पयामास यवनानेक एव यः । यथासुरान्कालकेयान्देवो वज्रधरस्तथा ॥

satataṁ kampayām āsa yavanān eka eva yaḥ । yathāsurān kālakeyān devo vajradharas tathā ॥

जटासुरो मद्रकान्तश्च राजा; कुन्तिः कुणिन्दश्च किरातराजः । तथाङ्गवङ्गौ सह पुण्ड्रकेण; पाण्ड्योड्रराजौ सह चान्ध्रकेण ॥

jaṭāsuro madrakāntaś ca rājā; kuntiḥ kuṇindaś ca kirātarājaḥ । tathāṅgavaṅgau saha puṇḍrakeṇa; pāṇḍyoḍrarājau saha cāndhrakeṇa ॥

किरातराजः सुमना यवनाधिपतिस्तथा । चाणूरो देवरातश्च भोजो भीमरथश्च यः ॥

kirātarājaḥ sumanā yavanādhipatis tathā । cāṇūro devarātaś ca bhojo bhīmarathaś ca yaḥ ॥

श्रुतायुधश्च कालिङ्गो जयत्सेनश्च मागधः । सुशर्मा चेकितानश्च सुरथोऽमित्रकर्षणः ॥

śrutāyudhaś ca kāliṅgo jayatsenaś ca māgadhaḥ । suśarmā cekitānaś ca suratho ’mitrakarṣaṇaḥ ॥

केतुमान्वसुदानश्च वैदेहोऽथ कृतक्षणः । सुधर्मा चानिरुद्धश्च श्रुतायुश्च महाबलः ॥

ketumān vasudānaś ca vaideho ’tha kr̥takṣaṇaḥ । sudharmā cāniruddhaś ca śrutāyuś ca mahābalaḥ ॥

अनूपराजो दुर्धर्षः क्षेमजिच्च सुदक्षिणः । शिशुपालः सहसुतः करूषाधिपतिस्तथा ॥

anūparājo durdharṣaḥ kṣemajic ca sudakṣiṇaḥ । śiśupālaḥ sahasutaḥ karūṣādhipatis tathā ॥

वृष्णीनां चैव दुर्धर्षाः कुमारा देवरूपिणः । आहुको विपृथुश्चैव गदः सारण एव च ॥

vr̥ṣṇīnāṁ caiva durdharṣāḥ kumārā devarūpiṇaḥ । āhuko vipr̥thuś caiva gadaḥ sāraṇa eva ca ॥

अक्रूरः कृतवर्मा च सात्यकिश्च शिनेः सुतः । भीष्मकोऽथाहृतिश्चैव द्युमत्सेनश्च वीर्यवान् । केकयाश्च महेष्वासा यज्ञसेनश्च सौमकिः ॥

akrūraḥ kr̥tavarmā ca sātyakiś ca śineḥ sutaḥ । bhīṣmako ’thāhr̥tiś caiva dyumatsenaś ca vīryavān । kekayāś ca maheṣvāsā yajñasenaś ca saumakiḥ ॥

अर्जुनं चापि संश्रित्य राजपुत्रा महाबलाः । अशिक्षन्त धनुर्वेदं रौरवाजिनवाससः ॥

arjunaṁ cāpi saṁśritya rājaputrā mahābalāḥ । aśikṣanta dhanurvedaṁ rauravājinavāsasaḥ ॥

तत्रैव शिक्षिता राजन्कुमारा वृष्णिनन्दनाः । रौक्मिणेयश्च साम्बश्च युयुधानश्च सात्यकिः ॥

tatraiva śikṣitā rājan kumārā vr̥ṣṇinandanāḥ । raukmiṇeyaś ca sāmbaś ca yuyudhānaś ca sātyakiḥ ॥

एते चान्ये च बहवो राजानः पृथिवीपते । धनंजयसखा चात्र नित्यमास्ते स्म तुम्बुरुः ॥

ete cānye ca bahavo rājānaḥ pr̥thivīpate । dhanaṁjayasakhā cātra nityam āste sma tumburuḥ ॥

चित्रसेनः सहामात्यो गन्धर्वाप्सरसस्तथा । गीतवादित्रकुशलाः शम्यातालविशारदाः ॥

citrasenaḥ sahāmātyo gandharvāpsarasas tathā । gītavāditrakuśalāḥ śamyātālaviśāradāḥ ॥

प्रमाणेऽथ लयस्थाने किंनराः कृतनिश्रमाः । संचोदितास्तुम्बुरुणा गन्धर्वाः सहिता जगुः ॥

pramāṇe ’tha layasthāne kiṁnarāḥ kr̥taniśramāḥ । saṁcoditās tumburuṇā gandharvāḥ sahitā jaguḥ ॥

गायन्ति दिव्यतानैस्ते यथान्यायं मनस्विनः । पाण्डुपुत्रानृषींश्चैव रमयन्त उपासते ॥

gāyanti divyatānais te yathānyāyaṁ manasvinaḥ । pāṇḍuputrān r̥ṣīṁś caiva ramayanta upāsate ॥

तस्यां सभायामासीनाः सुव्रताः सत्यसंगराः । दिवीव देवा ब्रह्माणं युधिष्ठिरमुपासते ॥

tasyāṁ sabhāyām āsīnāḥ suvratāḥ satyasaṁgarāḥ । divīva devā brahmāṇaṁ yudhiṣṭhiram upāsate ॥