Adhyāya 46

जनमेजय उवाच । कथं समभवद्द्यूतं भ्रातॄणां तन्महात्ययम् । यत्र तद्व्यसनं प्राप्तं पाण्डवैर्मे पितामहैः ॥

janamejaya uvāca । kathaṁ samabhavad dyūtaṁ bhrātr̥̄ṇāṁ tan mahātyayam । yatra tad vyasanaṁ prāptaṁ pāṇḍavair me pitāmahaiḥ ॥

के च तत्र सभास्तारा राजानो ब्रह्मवित्तम । के चैनमन्वमोदन्त के चैनं प्रत्यषेधयन् ॥

ke ca tatra sabhāstārā rājāno brahmavittama । ke cainam anvamodanta ke cainaṁ pratyaṣedhayan ॥

विस्तरेणैतदिच्छामि कथ्यमानं त्वया द्विज । मूलं ह्येतद्विनाशस्य पृथिव्या द्विजसत्तम ॥

vistareṇaitad icchāmi kathyamānaṁ tvayā dvija । mūlaṁ hy etad vināśasya pr̥thivyā dvijasattama ॥

सूत उवाच । एवमुक्तस्तदा राज्ञा व्यासशिष्यः प्रतापवान् । आचचक्षे यथावृत्तं तत्सर्वं सर्ववेदवित् ॥

sūta uvāca । evam uktas tadā rājñā vyāsaśiṣyaḥ pratāpavān । ācacakṣe yathāvr̥ttaṁ tat sarvaṁ sarvavedavit ॥

वैशंपायन उवाच । शृणु मे विस्तरेणेमां कथां भरतसत्तम । भूय एव महाराज यदि ते श्रवणे मतिः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । śr̥ṇu me vistareṇemāṁ kathāṁ bharatasattama । bhūya eva mahārāja yadi te śravaṇe matiḥ ॥

विदुरस्य मतं ज्ञात्वा धृतराष्ट्रोऽम्बिकासुतः । दुर्योधनमिदं वाक्यमुवाच विजने पुनः ॥

vidurasya mataṁ jñātvā dhr̥tarāṣṭro ’mbikāsutaḥ । duryodhanam idaṁ vākyam uvāca vijane punaḥ ॥

अलं द्यूतेन गान्धारे विदुरो न प्रशंसति । न ह्यसौ सुमहाबुद्धिरहितं नो वदिष्यति ॥

alaṁ dyūtena gāndhāre viduro na praśaṁsati । na hy asau sumahābuddhir ahitaṁ no vadiṣyati ॥

हितं हि परमं मन्ये विदुरो यत्प्रभाषते । क्रियतां पुत्र तत्सर्वमेतन्मन्ये हितं तव ॥

hitaṁ hi paramaṁ manye viduro yat prabhāṣate । kriyatāṁ putra tat sarvam etan manye hitaṁ tava ॥

देवर्षिर्वासवगुरुर्देवराजाय धीमते । यत्प्राह शास्त्रं भगवान्बृहस्पतिरुदारधीः ॥

devarṣir vāsavagurur devarājāya dhīmate । yat prāha śāstraṁ bhagavān br̥haspatir udāradhīḥ ॥

तद्वेद विदुरः सर्वं सरहस्यं महाकविः । स्थितश्च वचने तस्य सदाहमपि पुत्रक ॥

tad veda viduraḥ sarvaṁ sarahasyaṁ mahākaviḥ । sthitaś ca vacane tasya sadāham api putraka ॥

विदुरो वापि मेधावी कुरूणां प्रवरो मतः । उद्धवो वा महाबुद्धिर्वृष्णीनामर्चितो नृप ॥

viduro vāpi medhāvī kurūṇāṁ pravaro mataḥ । uddhavo vā mahābuddhir vr̥ṣṇīnām arcito nr̥pa ॥

द्यूतेन तदलं पुत्र द्यूते भेदो हि दृश्यते । भेदे विनाशो राज्यस्य तत्पुत्र परिवर्जय ॥

dyūtena tad alaṁ putra dyūte bhedo hi dr̥śyate । bhede vināśo rājyasya tat putra parivarjaya ॥

पित्रा मात्रा च पुत्रस्य यद्वै कार्यं परं स्मृतम् । प्राप्तस्त्वमसि तत्तात पितृपैतामहं पदम् ॥

pitrā mātrā ca putrasya yad vai kāryaṁ paraṁ smr̥tam । prāptas tvam asi tat tāta pitr̥paitāmahaṁ padam ॥

अधीतवान्कृती शास्त्रे लालितः सततं गृहे । भ्रातृज्येष्ठः स्थितो राज्ये विन्दसे किं न शोभनम् ॥

adhītavān kr̥tī śāstre lālitaḥ satataṁ gr̥he । bhrātr̥jyeṣṭhaḥ sthito rājye vindase kiṁ na śobhanam ॥

पृथग्जनैरलभ्यं यद्भोजनाच्छादनं परम् । तत्प्राप्तोऽसि महाबाहो कस्माच्छोचसि पुत्रक ॥

pr̥thagjanair alabhyaṁ yad bhojanācchādanaṁ param । tat prāpto ’si mahābāho kasmāc chocasi putraka ॥

स्फीतं राष्ट्रं महाबाहो पितृपैतामहं महत् । नित्यमाज्ञापयन्भासि दिवि देवेश्वरो यथा ॥

sphītaṁ rāṣṭraṁ mahābāho pitr̥paitāmahaṁ mahat । nityam ājñāpayan bhāsi divi deveśvaro yathā ॥

तस्य ते विदितप्रज्ञ शोकमूलमिदं कथम् । समुत्थितं दुःखतरं तन्मे शंसितुमर्हसि ॥

tasya te viditaprajña śokamūlam idaṁ katham । samutthitaṁ duḥkhataraṁ tan me śaṁsitum arhasi ॥

दुर्योधन उवाच । अश्नाम्याच्छादयामीति प्रपश्यन्पापपूरुषः । नामर्षं कुरुते यस्तु पुरुषः सोऽधमः स्मृतः ॥

duryodhana uvāca । aśnāmy ācchādayāmīti prapaśyan pāpapūruṣaḥ । nāmarṣaṁ kurute yas tu puruṣaḥ so ’dhamaḥ smr̥taḥ ॥

न मां प्रीणाति राजेन्द्र लक्ष्मीः साधारणा विभो । ज्वलितामिव कौन्तेये श्रियं दृष्ट्वा च विव्यथे ॥

na māṁ prīṇāti rājendra lakṣmīḥ sādhāraṇā vibho । jvalitām iva kaunteye śriyaṁ dr̥ṣṭvā ca vivyathe ॥

सर्वां हि पृथिवीं दृष्ट्वा युधिष्ठिरवशानुगाम् । स्थिरोऽस्मि योऽहं जीवामि दुःखादेतद्ब्रवीमि ते ॥

sarvāṁ hi pr̥thivīṁ dr̥ṣṭvā yudhiṣṭhiravaśānugām । sthiro ’smi yo ’haṁ jīvāmi duḥkhād etad bravīmi te ॥

आवर्जिता इवाभान्ति निघ्नाश्चैत्रकिकौकुराः । कारस्करा लोहजङ्घा युधिष्ठिरनिवेशने ॥

āvarjitā ivābhānti nighnāś caitrakikaukurāḥ । kāraskarā lohajaṅghā yudhiṣṭhiraniveśane ॥

हिमवत्सागरानूपाः सर्वरत्नाकरास्तथा । अन्त्याः सर्वे पर्युदस्ता युधिष्ठिरनिवेशने ॥

himavatsāgarānūpāḥ sarvaratnākarās tathā । antyāḥ sarve paryudastā yudhiṣṭhiraniveśane ॥

ज्येष्ठोऽयमिति मां मत्वा श्रेष्ठश्चेति विशां पते । युधिष्ठिरेण सत्कृत्य युक्तो रत्नपरिग्रहे ॥

jyeṣṭho ’yam iti māṁ matvā śreṣṭhaś ceti viśāṁ pate । yudhiṣṭhireṇa satkr̥tya yukto ratnaparigrahe ॥

उपस्थितानां रत्नानां श्रेष्ठानामर्घहारिणाम् । नादृश्यत परः प्रान्तो नापरस्तत्र भारत ॥

upasthitānāṁ ratnānāṁ śreṣṭhānām arghahāriṇām । nādr̥śyata paraḥ prānto nāparas tatra bhārata ॥

न मे हस्तः समभवद्वसु तत्प्रतिगृह्णतः । प्रातिष्ठन्त मयि श्रान्ते गृह्य दूराहृतं वसु ॥

na me hastaḥ samabhavad vasu tat pratigr̥hṇataḥ । prātiṣṭhanta mayi śrānte gr̥hya dūrāhr̥taṁ vasu ॥

कृतां बिन्दुसरोरत्नैर्मयेन स्फाटिकच्छदाम् । अपश्यं नलिनीं पूर्णामुदकस्येव भारत ॥

kr̥tāṁ bindusaroratnair mayena sphāṭikacchadām । apaśyaṁ nalinīṁ pūrṇām udakasyeva bhārata ॥

वस्त्रमुत्कर्षति मयि प्राहसत्स वृकोदरः । शत्रोरृद्धिविशेषेण विमूढं रत्नवर्जितम् ॥

vastram utkarṣati mayi prāhasat sa vr̥kodaraḥ । śatror r̥ddhiviśeṣeṇa vimūḍhaṁ ratnavarjitam ॥

तत्र स्म यदि शक्तः स्यां पातयेयं वृकोदरम् । सपत्नेनावहासो हि स मां दहति भारत ॥

tatra sma yadi śaktaḥ syāṁ pātayeyaṁ vr̥kodaram । sapatnenāvahāso hi sa māṁ dahati bhārata ॥

पुनश्च तादृशीमेव वापीं जलजशालिनीम् । मत्वा शिलासमां तोये पतितोऽस्मि नराधिप ॥

punaś ca tādr̥śīm eva vāpīṁ jalajaśālinīm । matvā śilāsamāṁ toye patito ’smi narādhipa ॥

तत्र मां प्राहसत्कृष्णः पार्थेन सह सस्वनम् । द्रौपदी च सह स्त्रीभिर्व्यथयन्ती मनो मम ॥

tatra māṁ prāhasat kr̥ṣṇaḥ pārthena saha sasvanam । draupadī ca saha strībhir vyathayantī mano mama ॥

क्लिन्नवस्त्रस्य च जले किंकरा राजचोदिताः । ददुर्वासांसि मेऽन्यानि तच्च दुःखतरं मम ॥

klinnavastrasya ca jale kiṁkarā rājacoditāḥ । dadur vāsāṁsi me ’nyāni tac ca duḥkhataraṁ mama ॥

प्रलम्भं च शृणुष्वान्यं गदतो मे नराधिप । अद्वारेण विनिर्गच्छन्द्वारसंस्थानरूपिणा । अभिहत्य शिलां भूयो ललाटेनास्मि विक्षतः ॥

pralambhaṁ ca śr̥ṇuṣvānyaṁ gadato me narādhipa । advāreṇa vinirgacchan dvārasaṁsthānarūpiṇā । abhihatya śilāṁ bhūyo lalāṭenāsmi vikṣataḥ ॥

तत्र मां यमजौ दूरादालोक्य ललितौ किल । बाहुभिः परिगृह्णीतां शोचन्तौ सहितावुभौ ॥

tatra māṁ yamajau dūrād ālokya lalitau kila । bāhubhiḥ parigr̥hṇītāṁ śocantau sahitāv ubhau ॥

उवाच सहदेवस्तु तत्र मां विस्मयन्निव । इदं द्वारमितो गच्छ राजन्निति पुनः पुनः ॥

uvāca sahadevas tu tatra māṁ vismayann iva । idaṁ dvāram ito gaccha rājann iti punaḥ punaḥ ॥

नामधेयानि रत्नानां पुरस्तान्न श्रुतानि मे । यानि दृष्टानि मे तस्यां मनस्तपति तच्च मे ॥

nāmadheyāni ratnānāṁ purastān na śrutāni me । yāni dr̥ṣṭāni me tasyāṁ manas tapati tac ca me ॥