Adhyāya 45

वैशंपायन उवाच । अनुभूय तु राज्ञस्तं राजसूयं महाक्रतुम् । युधिष्ठिरस्य नृपतेर्गान्धारीपुत्रसंयुतः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । anubhūya tu rājñas taṁ rājasūyaṁ mahākratum । yudhiṣṭhirasya nr̥pater gāndhārīputrasaṁyutaḥ ॥

प्रियकृन्मतमाज्ञाय पूर्वं दुर्योधनस्य तत् । प्रज्ञाचक्षुषमासीनं शकुनिः सौबलस्तदा ॥

priyakr̥n matam ājñāya pūrvaṁ duryodhanasya tat । prajñācakṣuṣam āsīnaṁ śakuniḥ saubalas tadā ॥

दुर्योधनवचः श्रुत्वा धृतराष्ट्रं जनाधिपम् । उपगम्य महाप्राज्ञं शकुनिर्वाक्यमब्रवीत् ॥

duryodhanavacaḥ śrutvā dhr̥tarāṣṭraṁ janādhipam । upagamya mahāprājñaṁ śakunir vākyam abravīt ॥

दुर्योधनो महाराज विवर्णो हरिणः कृशः । दीनश्चिन्तापरश्चैव तद्विद्धि भरतर्षभ ॥

duryodhano mahārāja vivarṇo hariṇaḥ kr̥śaḥ । dīnaś cintāparaś caiva tad viddhi bharatarṣabha ॥

न वै परीक्षसे सम्यगसह्यं शत्रुसंभवम् । ज्येष्ठपुत्रस्य शोकं त्वं किमर्थं नावबुध्यसे ॥

na vai parīkṣase samyag asahyaṁ śatrusaṁbhavam । jyeṣṭhaputrasya śokaṁ tvaṁ kimarthaṁ nāvabudhyase ॥

धृतराष्ट्र उवाच । दुर्योधन कुतोमूलं भृशमार्तोऽसि पुत्रक । श्रोतव्यश्चेन्मया सोऽर्थो ब्रूहि मे कुरुनन्दन ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । duryodhana kutomūlaṁ bhr̥śam ārto ’si putraka । śrotavyaś cen mayā so ’rtho brūhi me kurunandana ॥

अयं त्वां शकुनिः प्राह विवर्णं हरिणं कृशम् । चिन्तयंश्च न पश्यामि शोकस्य तव संभवम् ॥

ayaṁ tvāṁ śakuniḥ prāha vivarṇaṁ hariṇaṁ kr̥śam । cintayaṁś ca na paśyāmi śokasya tava saṁbhavam ॥

ऐश्वर्यं हि महत्पुत्र त्वयि सर्वं समर्पितम् । भ्रातरः सुहृदश्चैव नाचरन्ति तवाप्रियम् ॥

aiśvaryaṁ hi mahat putra tvayi sarvaṁ samarpitam । bhrātaraḥ suhr̥daś caiva nācaranti tavāpriyam ॥

आच्छादयसि प्रावारानश्नासि पिशितौदनम् । आजानेया वहन्ति त्वां केनासि हरिणः कृशः ॥

ācchādayasi prāvārān aśnāsi piśitaudanam । ājāneyā vahanti tvāṁ kenāsi hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

शयनानि महार्हाणि योषितश्च मनोरमाः । गुणवन्ति च वेश्मानि विहाराश्च यथासुखम् ॥

śayanāni mahārhāṇi yoṣitaś ca manoramāḥ । guṇavanti ca veśmāni vihārāś ca yathāsukham ॥

देवानामिव ते सर्वं वाचि बद्धं न संशयः । स दीन इव दुर्धर्षः कस्माच्छोचसि पुत्रक ॥

devānām iva te sarvaṁ vāci baddhaṁ na saṁśayaḥ । sa dīna iva durdharṣaḥ kasmāc chocasi putraka ॥

दुर्योधन उवाच । अश्नाम्याच्छादये चाहं यथा कुपुरुषस्तथा । अमर्षं धारये चोग्रं तितिक्षन्कालपर्ययम् ॥

duryodhana uvāca । aśnāmy ācchādaye cāhaṁ yathā kupuruṣas tathā । amarṣaṁ dhāraye cograṁ titikṣan kālaparyayam ॥

अमर्षणः स्वाः प्रकृतीरभिभूय परे स्थिताः । क्लेशान्मुमुक्षुः परजान्स वै पुरुष उच्यते ॥

amarṣaṇaḥ svāḥ prakr̥tīr abhibhūya pare sthitāḥ । kleśān mumukṣuḥ parajān sa vai puruṣa ucyate ॥

संतोषो वै श्रियं हन्ति अभिमानश्च भारत । अनुक्रोशभये चोभे यैर्वृतो नाश्नुते महत् ॥

saṁtoṣo vai śriyaṁ hanti abhimānaś ca bhārata । anukrośabhaye cobhe yair vr̥to nāśnute mahat ॥

न मामवति तद्भुक्तं श्रियं दृष्ट्वा युधिष्ठिरे । ज्वलन्तीमिव कौन्तेये विवर्णकरणीं मम ॥

na mām avati tad bhuktaṁ śriyaṁ dr̥ṣṭvā yudhiṣṭhire । jvalantīm iva kaunteye vivarṇakaraṇīṁ mama ॥

सपत्नानृध्यतोऽऽत्मानं हीयमानं निशाम्य च । अदृश्यामपि कौन्तेये स्थितां पश्यन्निवोद्यताम् । तस्मादहं विवर्णश्च दीनश्च हरिणः कृशः ॥

sapatnān r̥dhyato ’’tmānaṁ hīyamānaṁ niśāmya ca । adr̥śyām api kaunteye sthitāṁ paśyann ivodyatām । tasmād ahaṁ vivarṇaś ca dīnaś ca hariṇaḥ kr̥śaḥ ॥

अष्टाशीतिसहस्राणि स्नातका गृहमेधिनः । त्रिंशद्दासीक एकैको यान्बिभर्ति युधिष्ठिरः ॥

aṣṭāśītisahasrāṇi snātakā gr̥hamedhinaḥ । triṁśaddāsīka ekaiko yān bibharti yudhiṣṭhiraḥ ॥

दशान्यानि सहस्राणि नित्यं तत्रान्नमुत्तमम् । भुञ्जते रुक्मपात्रीभिर्युधिष्ठिरनिवेशने ॥

daśānyāni sahasrāṇi nityaṁ tatrānnam uttamam । bhuñjate rukmapātrībhir yudhiṣṭhiraniveśane ॥

कदलीमृगमोकानि कृष्णश्यामारुणानि च । काम्बोजः प्राहिणोत्तस्मै परार्ध्यानपि कम्बलान् ॥

kadalīmr̥gamokāni kr̥ṣṇaśyāmāruṇāni ca । kāmbojaḥ prāhiṇot tasmai parārdhyān api kambalān ॥

रथयोषिद्गवाश्वस्य शतशोऽथ सहस्रशः । त्रिंशतं चोष्ट्रवामीनां शतानि विचरन्त्युत ॥

rathayoṣidgavāśvasya śataśo ’tha sahasraśaḥ । triṁśataṁ coṣṭravāmīnāṁ śatāni vicaranty uta ॥

पृथग्विधानि रत्नानि पार्थिवाः पृथिवीपते । आहरन्क्रतुमुख्येऽस्मिन्कुन्तीपुत्राय भूरिशः ॥

pr̥thagvidhāni ratnāni pārthivāḥ pr̥thivīpate । āharan kratumukhye ’smin kuntīputrāya bhūriśaḥ ॥

न क्वचिद्धि मया दृष्टस्तादृशो नैव च श्रुतः । यादृग्धनागमो यज्ञे पाण्डुपुत्रस्य धीमतः ॥

na kva cid dhi mayā dr̥ṣṭas tādr̥śo naiva ca śrutaḥ । yādr̥g dhanāgamo yajñe pāṇḍuputrasya dhīmataḥ ॥

अपर्यन्तं धनौघं तं दृष्ट्वा शत्रोरहं नृप । शर्म नैवाधिगच्छामि चिन्तयानोऽनिशं विभो ॥

aparyantaṁ dhanaughaṁ taṁ dr̥ṣṭvā śatror ahaṁ nr̥pa । śarma naivādhigacchāmi cintayāno ’niśaṁ vibho ॥

ब्राह्मणा वाटधानाश्च गोमन्तः शतसंघशः । त्रैखर्वं बलिमादाय द्वारि तिष्ठन्ति वारिताः ॥

brāhmaṇā vāṭadhānāś ca gomantaḥ śatasaṁghaśaḥ । traikharvaṁ balim ādāya dvāri tiṣṭhanti vāritāḥ ॥

कमण्डलूनुपादाय जातरूपमयाञ्शुभान् । एवं बलिं समादाय प्रवेशं लेभिरे ततः ॥

kamaṇḍalūn upādāya jātarūpamayāñ śubhān । evaṁ baliṁ samādāya praveśaṁ lebhire tataḥ ॥

यन्नैव मधु शक्राय धारयन्त्यमरस्त्रियः । तदस्मै कांस्यमाहार्षीद्वारुणं कलशोदधिः ॥

yan naiva madhu śakrāya dhārayanty amarastriyaḥ । tad asmai kāṁsyam āhārṣīd vāruṇaṁ kalaśodadhiḥ ॥

शैक्यं रुक्मसहस्रस्य बहुरत्नविभूषितम् । दृष्ट्वा च मम तत्सर्वं ज्वररूपमिवाभवत् ॥

śaikyaṁ rukmasahasrasya bahuratnavibhūṣitam । dr̥ṣṭvā ca mama tat sarvaṁ jvararūpam ivābhavat ॥

गृहीत्वा तत्तु गच्छन्ति समुद्रौ पूर्वदक्षिणौ । तथैव पश्चिमं यान्ति गृहीत्वा भरतर्षभ ॥

gr̥hītvā tat tu gacchanti samudrau pūrvadakṣiṇau । tathaiva paścimaṁ yānti gr̥hītvā bharatarṣabha ॥

उत्तरं तु न गच्छन्ति विना तात पतत्रिभिः । इदं चाद्भुतमत्रासीत्तन्मे निगदतः शृणु ॥

uttaraṁ tu na gacchanti vinā tāta patatribhiḥ । idaṁ cādbhutam atrāsīt tan me nigadataḥ śr̥ṇu ॥

पूर्णे शतसहस्रे तु विप्राणां परिविष्यताम् । स्थापिता तत्र संज्ञाभूच्छङ्खो ध्मायति नित्यशः ॥

pūrṇe śatasahasre tu viprāṇāṁ pariviṣyatām । sthāpitā tatra saṁjñābhūc chaṅkho dhmāyati nityaśaḥ ॥

मुहुर्मुहुः प्रणदतस्तस्य शङ्खस्य भारत । उत्तमं शब्दमश्रौषं ततो रोमाणि मेऽहृषन् ॥

muhur muhuḥ praṇadatas tasya śaṅkhasya bhārata । uttamaṁ śabdam aśrauṣaṁ tato romāṇi me ’hr̥ṣan ॥

पार्थिवैर्बहुभिः कीर्णमुपस्थानं दिदृक्षुभिः । सर्वरत्नान्युपादाय पार्थिवा वै जनेश्वर ॥

pārthivair bahubhiḥ kīrṇam upasthānaṁ didr̥kṣubhiḥ । sarvaratnāny upādāya pārthivā vai janeśvara ॥

यज्ञे तस्य महाराज पाण्डुपुत्रस्य धीमतः । वैश्या इव महीपाला द्विजातिपरिवेषकाः ॥

yajñe tasya mahārāja pāṇḍuputrasya dhīmataḥ । vaiśyā iva mahīpālā dvijātipariveṣakāḥ ॥

न सा श्रीर्देवराजस्य यमस्य वरुणस्य वा । गुह्यकाधिपतेर्वापि या श्री राजन्युधिष्ठिरे ॥

na sā śrīr devarājasya yamasya varuṇasya vā । guhyakādhipater vāpi yā śrī rājan yudhiṣṭhire ॥

तां दृष्ट्वा पाण्डुपुत्रस्य श्रियं परमिकामहम् । शान्तिं न परिगच्छामि दह्यमानेन चेतसा ॥

tāṁ dr̥ṣṭvā pāṇḍuputrasya śriyaṁ paramikām aham । śāntiṁ na parigacchāmi dahyamānena cetasā ॥

शकुनिरुवाच । यामेतामुत्तमां लक्ष्मीं दृष्टवानसि पाण्डवे । तस्याः प्राप्तावुपायं मे शृणु सत्यपराक्रम ॥

śakunir uvāca । yām etām uttamāṁ lakṣmīṁ dr̥ṣṭavān asi pāṇḍave । tasyāḥ prāptāv upāyaṁ me śr̥ṇu satyaparākrama ॥

अहमक्षेष्वभिज्ञातः पृथिव्यामपि भारत । हृदयज्ञः पणज्ञश्च विशेषज्ञश्च देवने ॥

aham akṣeṣv abhijñātaḥ pr̥thivyām api bhārata । hr̥dayajñaḥ paṇajñaś ca viśeṣajñaś ca devane ॥

द्यूतप्रियश्च कौन्तेयो न च जानाति देवितुम् । आहूतश्चैष्यति व्यक्तं दीव्यावेत्याह्वयस्व तम् ॥

dyūtapriyaś ca kaunteyo na ca jānāti devitum । āhūtaś caiṣyati vyaktaṁ dīvyāvety āhvayasva tam ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्तः शकुनिना राजा दुर्योधनस्तदा । धृतराष्ट्रमिदं वाक्यमपदान्तरमब्रवीत् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktaḥ śakuninā rājā duryodhanas tadā । dhr̥tarāṣṭram idaṁ vākyam apadāntaram abravīt ॥

अयमुत्सहते राजञ्श्रियमाहर्तुमक्षवित् । द्यूतेन पाण्डुपुत्रस्य तदनुज्ञातुमर्हसि ॥

ayam utsahate rājañ śriyam āhartum akṣavit । dyūtena pāṇḍuputrasya tad anujñātum arhasi ॥

धृतराष्ट्र उवाच । क्षत्ता मन्त्री महाप्राज्ञः स्थितो यस्यास्मि शासने । तेन संगम्य वेत्स्यामि कार्यस्यास्य विनिश्चयम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । kṣattā mantrī mahāprājñaḥ sthito yasyāsmi śāsane । tena saṁgamya vetsyāmi kāryasyāsya viniścayam ॥

स हि धर्मं पुरस्कृत्य दीर्घदर्शी परं हितम् । उभयोः पक्षयोर्युक्तं वक्ष्यत्यर्थविनिश्चयम् ॥

sa hi dharmaṁ puraskr̥tya dīrghadarśī paraṁ hitam । ubhayoḥ pakṣayor yuktaṁ vakṣyaty arthaviniścayam ॥

दुर्योधन उवाच । निवर्तयिष्यति त्वासौ यदि क्षत्ता समेष्यति । निवृत्ते त्वयि राजेन्द्र मरिष्येऽहमसंशयम् ॥

duryodhana uvāca । nivartayiṣyati tvāsau yadi kṣattā sameṣyati । nivr̥tte tvayi rājendra mariṣye ’ham asaṁśayam ॥

स मयि त्वं मृते राजन्विदुरेण सुखी भव । भोक्ष्यसे पृथिवीं कृत्स्नां किं मया त्वं करिष्यसि ॥

sa mayi tvaṁ mr̥te rājan vidureṇa sukhī bhava । bhokṣyase pr̥thivīṁ kr̥tsnāṁ kiṁ mayā tvaṁ kariṣyasi ॥

वैशंपायन उवाच । आर्तवाक्यं तु तत्तस्य प्रणयोक्तं निशम्य सः । धृतराष्ट्रोऽब्रवीत्प्रेष्यान्दुर्योधनमते स्थितः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ārtavākyaṁ tu tat tasya praṇayoktaṁ niśamya saḥ । dhr̥tarāṣṭro ’bravīt preṣyān duryodhanamate sthitaḥ ॥

स्थूणासहस्रैर्बृहतीं शतद्वारां सभां मम । मनोरमां दर्शनीयामाशु कुर्वन्तु शिल्पिनः ॥

sthūṇāsahasrair br̥hatīṁ śatadvārāṁ sabhāṁ mama । manoramāṁ darśanīyām āśu kurvantu śilpinaḥ ॥

ततः संस्तीर्य रत्नैस्तामक्षानावाप्य सर्वशः । सुकृतां सुप्रवेशां च निवेदयत मे शनैः ॥

tataḥ saṁstīrya ratnais tām akṣān āvāpya sarvaśaḥ । sukr̥tāṁ supraveśāṁ ca nivedayata me śanaiḥ ॥

दुर्योधनस्य शान्त्यर्थमिति निश्चित्य भूमिपः । धृतराष्ट्रो महाराज प्राहिणोद्विदुराय वै ॥

duryodhanasya śāntyartham iti niścitya bhūmipaḥ । dhr̥tarāṣṭro mahārāja prāhiṇod vidurāya vai ॥

अपृष्ट्वा विदुरं ह्यस्य नासीत्कश्चिद्विनिश्चयः । द्यूतदोषांश्च जानन्स पुत्रस्नेहादकृष्यत ॥

apr̥ṣṭvā viduraṁ hy asya nāsīt kaś cid viniścayaḥ । dyūtadoṣāṁś ca jānan sa putrasnehād akr̥ṣyata ॥

तच्छ्रुत्वा विदुरो धीमान्कलिद्वारमुपस्थितम् । विनाशमुखमुत्पन्नं धृतराष्ट्रमुपाद्रवत् ॥

tac chrutvā viduro dhīmān kalidvāram upasthitam । vināśamukham utpannaṁ dhr̥tarāṣṭram upādravat ॥

सोऽभिगम्य महात्मानं भ्राता भ्रातरमग्रजम् । मूर्ध्ना प्रणम्य चरणाविदं वचनमब्रवीत् ॥

so ’bhigamya mahātmānaṁ bhrātā bhrātaram agrajam । mūrdhnā praṇamya caraṇāv idaṁ vacanam abravīt ॥

नाभिनन्दामि ते राजन्व्यवसायमिमं प्रभो । पुत्रैर्भेदो यथा न स्याद्द्यूतहेतोस्तथा कुरु ॥

nābhinandāmi te rājan vyavasāyam imaṁ prabho । putrair bhedo yathā na syād dyūtahetos tathā kuru ॥

धृतराष्ट्र उवाच । क्षत्तः पुत्रेषु पुत्रैर्मे कलहो न भविष्यति । दिवि देवाः प्रसादं नः करिष्यन्ति न संशयः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । kṣattaḥ putreṣu putrair me kalaho na bhaviṣyati । divi devāḥ prasādaṁ naḥ kariṣyanti na saṁśayaḥ ॥

अशुभं वा शुभं वापि हितं वा यदि वाहितम् । प्रवर्ततां सुहृद्द्यूतं दिष्टमेतन्न संशयः ॥

aśubhaṁ vā śubhaṁ vāpi hitaṁ vā yadi vāhitam । pravartatāṁ suhr̥ddyūtaṁ diṣṭam etan na saṁśayaḥ ॥

मयि संनिहिते चैव भीष्मे च भरतर्षभे । अनयो दैवविहितो न कथंचिद्भविष्यति ॥

mayi saṁnihite caiva bhīṣme ca bharatarṣabhe । anayo daivavihito na kathaṁ cid bhaviṣyati ॥

गच्छ त्वं रथमास्थाय हयैर्वातसमैर्जवे । खाण्डवप्रस्थमद्यैव समानय युधिष्ठिरम् ॥

gaccha tvaṁ ratham āsthāya hayair vātasamair jave । khāṇḍavaprastham adyaiva samānaya yudhiṣṭhiram ॥

न वार्यो व्यवसायो मे विदुरैतद्ब्रवीमि ते । दैवमेव परं मन्ये येनैतदुपपद्यते ॥

na vāryo vyavasāyo me viduraitad bravīmi te । daivam eva paraṁ manye yenaitad upapadyate ॥

इत्युक्तो विदुरो धीमान्नैतदस्तीति चिन्तयन् । आपगेयं महाप्राज्ञमभ्यगच्छत्सुदुःखितः ॥

ity ukto viduro dhīmān naitad astīti cintayan । āpageyaṁ mahāprājñam abhyagacchat suduḥkhitaḥ ॥