Adhyāya 43

वैशंपायन उवाच । वसन्दुर्योधनस्तस्यां सभायां भरतर्षभ । शनैर्ददर्श तां सर्वां सभां शकुनिना सह ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । vasan duryodhanas tasyāṁ sabhāyāṁ bharatarṣabha । śanair dadarśa tāṁ sarvāṁ sabhāṁ śakuninā saha ॥

तस्यां दिव्यानभिप्रायान्ददर्श कुरुनन्दनः । न दृष्टपूर्वा ये तेन नगरे नागसाह्वये ॥

tasyāṁ divyān abhiprāyān dadarśa kurunandanaḥ । na dr̥ṣṭapūrvā ye tena nagare nāgasāhvaye ॥

स कदाचित्सभामध्ये धार्तराष्ट्रो महीपतिः । स्फाटिकं तलमासाद्य जलमित्यभिशङ्कया ॥

sa kadā cit sabhāmadhye dhārtarāṣṭro mahīpatiḥ । sphāṭikaṁ talam āsādya jalam ity abhiśaṅkayā ॥

स्ववस्त्रोत्कर्षणं राजा कृतवान्बुद्धिमोहितः । दुर्मना विमुखश्चैव परिचक्राम तां सभाम् ॥

svavastrotkarṣaṇaṁ rājā kr̥tavān buddhimohitaḥ । durmanā vimukhaś caiva paricakrāma tāṁ sabhām ॥

ततः स्फाटिकतोयां वै स्फाटिकाम्बुजशोभिताम् । वापीं मत्वा स्थलमिति सवासाः प्रापतज्जले ॥

tataḥ sphāṭikatoyāṁ vai sphāṭikāmbujaśobhitām । vāpīṁ matvā sthalam iti savāsāḥ prāpataj jale ॥

जले निपतितं दृष्ट्वा किंकरा जहसुर्भृशम् । वासांसि च शुभान्यस्मै प्रददू राजशासनात् ॥

jale nipatitaṁ dr̥ṣṭvā kiṁkarā jahasur bhr̥śam । vāsāṁsi ca śubhāny asmai pradadū rājaśāsanāt ॥

तथागतं तु तं दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः । अर्जुनश्च यमौ चोभौ सर्वे ते प्राहसंस्तदा ॥

tathāgataṁ tu taṁ dr̥ṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥ । arjunaś ca yamau cobhau sarve te prāhasaṁs tadā ॥

नामर्षयत्ततस्तेषामवहासममर्षणः । आकारं रक्षमाणस्तु न स तान्समुदैक्षत ॥

nāmarṣayat tatas teṣām avahāsam amarṣaṇaḥ । ākāraṁ rakṣamāṇas tu na sa tān samudaikṣata ॥

पुनर्वसनमुत्क्षिप्य प्रतरिष्यन्निव स्थलम् । आरुरोह ततः सर्वे जहसुस्ते पुनर्जनाः ॥

punar vasanam utkṣipya pratariṣyann iva sthalam । āruroha tataḥ sarve jahasus te punar janāḥ ॥

द्वारं च विवृताकारं ललाटेन समाहनत् । संवृतं चेति मन्वानो द्वारदेशादुपारमत् ॥

dvāraṁ ca vivr̥tākāraṁ lalāṭena samāhanat । saṁvr̥taṁ ceti manvāno dvāradeśād upāramat ॥

एवं प्रलम्भान्विविधान्प्राप्य तत्र विशां पते । पाण्डवेयाभ्यनुज्ञातस्ततो दुर्योधनो नृपः ॥

evaṁ pralambhān vividhān prāpya tatra viśāṁ pate । pāṇḍaveyābhyanujñātas tato duryodhano nr̥paḥ ॥

अप्रहृष्टेन मनसा राजसूये महाक्रतौ । प्रेक्ष्य तामद्भुतामृद्धिं जगाम गजसाह्वयम् ॥

aprahr̥ṣṭena manasā rājasūye mahākratau । prekṣya tām adbhutām r̥ddhiṁ jagāma gajasāhvayam ॥

पाण्डवश्रीप्रतप्तस्य ध्यानग्लानस्य गच्छतः । दुर्योधनस्य नृपतेः पापा मतिरजायत ॥

pāṇḍavaśrīprataptasya dhyānaglānasya gacchataḥ । duryodhanasya nr̥pateḥ pāpā matir ajāyata ॥

पार्थान्सुमनसो दृष्ट्वा पार्थिवांश्च वशानुगान् । कृत्स्नं चापि हितं लोकमाकुमारं कुरूद्वह ॥

pārthān sumanaso dr̥ṣṭvā pārthivāṁś ca vaśānugān । kr̥tsnaṁ cāpi hitaṁ lokam ākumāraṁ kurūdvaha ॥

महिमानं परं चापि पाण्डवानां महात्मनाम् । दुर्योधनो धार्तराष्ट्रो विवर्णः समपद्यत ॥

mahimānaṁ paraṁ cāpi pāṇḍavānāṁ mahātmanām । duryodhano dhārtarāṣṭro vivarṇaḥ samapadyata ॥

स तु गच्छन्ननेकाग्रः सभामेवानुचिन्तयन् । श्रियं च तामनुपमां धर्मराजस्य धीमतः ॥

sa tu gacchann anekāgraḥ sabhām evānucintayan । śriyaṁ ca tām anupamāṁ dharmarājasya dhīmataḥ ॥

प्रमत्तो धृतराष्ट्रस्य पुत्रो दुर्योधनस्तदा । नाभ्यभाषत्सुबलजं भाषमाणं पुनः पुनः ॥

pramatto dhr̥tarāṣṭrasya putro duryodhanas tadā । nābhyabhāṣat subalajaṁ bhāṣamāṇaṁ punaḥ punaḥ ॥

अनेकाग्रं तु तं दृष्ट्वा शकुनिः प्रत्यभाषत । दुर्योधन कुतोमूलं निःश्वसन्निव गच्छसि ॥

anekāgraṁ tu taṁ dr̥ṣṭvā śakuniḥ pratyabhāṣata । duryodhana kutomūlaṁ niḥśvasann iva gacchasi ॥

दुर्योधन उवाच । दृष्ट्वेमां पृथिवीं कृत्स्नां युधिष्ठिरवशानुगाम् । जितामस्त्रप्रतापेन श्वेताश्वस्य महात्मनः ॥

duryodhana uvāca । dr̥ṣṭvemāṁ pr̥thivīṁ kr̥tsnāṁ yudhiṣṭhiravaśānugām । jitām astrapratāpena śvetāśvasya mahātmanaḥ ॥

तं च यज्ञं तथाभूतं दृष्ट्वा पार्थस्य मातुल । यथा शक्रस्य देवेषु तथाभूतं महाद्युते ॥

taṁ ca yajñaṁ tathābhūtaṁ dr̥ṣṭvā pārthasya mātula । yathā śakrasya deveṣu tathābhūtaṁ mahādyute ॥

अमर्षेण सुसंपूर्णो दह्यमानो दिवानिशम् । शुचिशुक्रागमे काले शुष्ये तोयमिवाल्पकम् ॥

amarṣeṇa susaṁpūrṇo dahyamāno divāniśam । śuciśukrāgame kāle śuṣye toyam ivālpakam ॥

पश्य सात्वतमुख्येन शिशुपालं निपातितम् । न च तत्र पुमानासीत्कश्चित्तस्य पदानुगः ॥

paśya sātvatamukhyena śiśupālaṁ nipātitam । na ca tatra pumān āsīt kaś cit tasya padānugaḥ ॥

दह्यमाना हि राजानः पाण्डवोत्थेन वह्निना । क्षान्तवन्तोऽपराधं तं को हि तं क्षन्तुमर्हति ॥

dahyamānā hi rājānaḥ pāṇḍavotthena vahninā । kṣāntavanto ’parādhaṁ taṁ ko hi taṁ kṣantum arhati ॥

वासुदेवेन तत्कर्म तथायुक्तं महत्कृतम् । सिद्धं च पाण्डवेयानां प्रतापेन महात्मनाम् ॥

vāsudevena tat karma tathāyuktaṁ mahat kr̥tam । siddhaṁ ca pāṇḍaveyānāṁ pratāpena mahātmanām ॥

तथा हि रत्नान्यादाय विविधानि नृपा नृपम् । उपतिष्ठन्ति कौन्तेयं वैश्या इव करप्रदाः ॥

tathā hi ratnāny ādāya vividhāni nr̥pā nr̥pam । upatiṣṭhanti kaunteyaṁ vaiśyā iva karapradāḥ ॥

श्रियं तथाविधां दृष्ट्वा ज्वलन्तीमिव पाण्डवे । अमर्षवशमापन्नो दह्येऽहमतथोचितः ॥

śriyaṁ tathāvidhāṁ dr̥ṣṭvā jvalantīm iva pāṇḍave । amarṣavaśam āpanno dahye ’ham atathocitaḥ ॥

वह्निमेव प्रवेक्ष्यामि भक्षयिष्यामि वा विषम् । अपो वापि प्रवेक्ष्यामि न हि शक्ष्यामि जीवितुम् ॥

vahnim eva pravekṣyāmi bhakṣayiṣyāmi vā viṣam । apo vāpi pravekṣyāmi na hi śakṣyāmi jīvitum ॥

को हि नाम पुमाँल्लोके मर्षयिष्यति सत्त्ववान् । सपत्नानृध्यतो दृष्ट्वा हानिमात्मन एव च ॥

ko hi nāma pumām̐l loke marṣayiṣyati sattvavān । sapatnān r̥dhyato dr̥ṣṭvā hānim ātmana eva ca ॥

सोऽहं न स्त्री न चाप्यस्त्री न पुमान्नापुमानपि । योऽहं तां मर्षयाम्यद्य तादृशीं श्रियमागताम् ॥

so ’haṁ na strī na cāpy astrī na pumān nāpumān api । yo ’haṁ tāṁ marṣayāmy adya tādr̥śīṁ śriyam āgatām ॥

ईश्वरत्वं पृथिव्याश्च वसुमत्तां च तादृशीम् । यज्ञं च तादृशं दृष्ट्वा मादृशः को न संज्वरेत् ॥

īśvaratvaṁ pr̥thivyāś ca vasumattāṁ ca tādr̥śīm । yajñaṁ ca tādr̥śaṁ dr̥ṣṭvā mādr̥śaḥ ko na saṁjvaret ॥

अशक्तश्चैक एवाहं तामाहर्तुं नृपश्रियम् । सहायांश्च न पश्यामि तेन मृत्युं विचिन्तये ॥

aśaktaś caika evāhaṁ tām āhartuṁ nr̥paśriyam । sahāyāṁś ca na paśyāmi tena mr̥tyuṁ vicintaye ॥

दैवमेव परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम् । दृष्ट्वा कुन्तीसुते शुभ्रां श्रियं तामाहृतां तथा ॥

daivam eva paraṁ manye pauruṣaṁ tu nirarthakam । dr̥ṣṭvā kuntīsute śubhrāṁ śriyaṁ tām āhr̥tāṁ tathā ॥

कृतो यत्नो मया पूर्वं विनाशे तस्य सौबल । तच्च सर्वमतिक्रम्य स वृद्धोऽप्स्विव पङ्कजम् ॥

kr̥to yatno mayā pūrvaṁ vināśe tasya saubala । tac ca sarvam atikramya sa vr̥ddho ’psv iva paṅkajam ॥

तेन दैवं परं मन्ये पौरुषं तु निरर्थकम् । धार्तराष्ट्रा हि हीयन्ते पार्था वर्धन्ति नित्यशः ॥

tena daivaṁ paraṁ manye pauruṣaṁ tu nirarthakam । dhārtarāṣṭrā hi hīyante pārthā vardhanti nityaśaḥ ॥

सोऽहं श्रियं च तां दृष्ट्वा सभां तां च तथाविधाम् । रक्षिभिश्चावहासं तं परितप्ये यथाग्निना ॥

so ’haṁ śriyaṁ ca tāṁ dr̥ṣṭvā sabhāṁ tāṁ ca tathāvidhām । rakṣibhiś cāvahāsaṁ taṁ paritapye yathāgninā ॥

स मामभ्यनुजानीहि मातुलाद्य सुदुःखितम् । अमर्षं च समाविष्टं धृतराष्ट्रे निवेदय ॥

sa mām abhyanujānīhi mātulādya suduḥkhitam । amarṣaṁ ca samāviṣṭaṁ dhr̥tarāṣṭre nivedaya ॥