Adhyāya 39

शिशुपाल उवाच । स मे बहुमतो राजा जरासंधो महाबलः । योऽनेन युद्धं नेयेष दासोऽयमिति संयुगे ॥

śiśupāla uvāca । sa me bahumato rājā jarāsaṁdho mahābalaḥ । yo ’nena yuddhaṁ neyeṣa dāso ’yam iti saṁyuge ॥

केशवेन कृतं यत्तु जरासंधवधे तदा । भीमसेनार्जुनाभ्यां च कस्तत्साध्विति मन्यते ॥

keśavena kr̥taṁ yat tu jarāsaṁdhavadhe tadā । bhīmasenārjunābhyāṁ ca kas tat sādhv iti manyate ॥

अद्वारेण प्रविष्टेन छद्मना ब्रह्मवादिना । दृष्टः प्रभावः कृष्णेन जरासंधस्य धीमतः ॥

advāreṇa praviṣṭena chadmanā brahmavādinā । dr̥ṣṭaḥ prabhāvaḥ kr̥ṣṇena jarāsaṁdhasya dhīmataḥ ॥

येन धर्मात्मनात्मानं ब्रह्मण्यमभिजानता । नैषितं पाद्यमस्मै तद्दातुमग्रे दुरात्मने ॥

yena dharmātmanātmānaṁ brahmaṇyam abhijānatā । naiṣitaṁ pādyam asmai tad dātum agre durātmane ॥

भुज्यतामिति तेनोक्ताः कृष्णभीमधनंजयाः । जरासंधेन कौरव्य कृष्णेन विकृतं कृतम् ॥

bhujyatām iti tenoktāḥ kr̥ṣṇabhīmadhanaṁjayāḥ । jarāsaṁdhena kauravya kr̥ṣṇena vikr̥taṁ kr̥tam ॥

यद्ययं जगतः कर्ता यथैनं मूर्ख मन्यसे । कस्मान्न ब्राह्मणं सम्यगात्मानमवगच्छति ॥

yady ayaṁ jagataḥ kartā yathainaṁ mūrkha manyase । kasmān na brāhmaṇaṁ samyag ātmānam avagacchati ॥

इदं त्वाश्चर्यभूतं मे यदिमे पाण्डवास्त्वया । अपकृष्टाः सतां मार्गान्मन्यन्ते तच्च साध्विति ॥

idaṁ tv āścaryabhūtaṁ me yad ime pāṇḍavās tvayā । apakr̥ṣṭāḥ satāṁ mārgān manyante tac ca sādhv iti ॥

अथ वा नैतदाश्चर्यं येषां त्वमसि भारत । स्त्रीसधर्मा च वृद्धश्च सर्वार्थानां प्रदर्शकः ॥

atha vā naitad āścaryaṁ yeṣāṁ tvam asi bhārata । strīsadharmā ca vr̥ddhaś ca sarvārthānāṁ pradarśakaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । तस्य तद्वचनं श्रुत्वा रूक्षं रूक्षाक्षरं बहु । चुकोप बलिनां श्रेष्ठो भीमसेनः प्रतापवान् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tasya tad vacanaṁ śrutvā rūkṣaṁ rūkṣākṣaraṁ bahu । cukopa balināṁ śreṣṭho bhīmasenaḥ pratāpavān ॥

तस्य पद्मप्रतीकाशे स्वभावायतविस्तृते । भूयः क्रोधाभिताम्रान्ते रक्ते नेत्रे बभूवतुः ॥

tasya padmapratīkāśe svabhāvāyatavistr̥te । bhūyaḥ krodhābhitāmrānte rakte netre babhūvatuḥ ॥

त्रिशिखां भ्रुकुटीं चास्य ददृशुः सर्वपार्थिवाः । ललाटस्थां त्रिकूटस्थां गङ्गां त्रिपथगामिव ॥

triśikhāṁ bhrukuṭīṁ cāsya dadr̥śuḥ sarvapārthivāḥ । lalāṭasthāṁ trikūṭasthāṁ gaṅgāṁ tripathagām iva ॥

दन्तान्संदशतस्तस्य कोपाद्ददृशुराननम् । युगान्ते सर्वभूतानि कालस्येव दिधक्षतः ॥

dantān saṁdaśatas tasya kopād dadr̥śur ānanam । yugānte sarvabhūtāni kālasyeva didhakṣataḥ ॥

उत्पतन्तं तु वेगेन जग्राहैनं मनस्विनम् । भीष्म एव महाबाहुर्महासेनमिवेश्वरः ॥

utpatantaṁ tu vegena jagrāhainaṁ manasvinam । bhīṣma eva mahābāhur mahāsenam iveśvaraḥ ॥

तस्य भीमस्य भीष्मेण वार्यमाणस्य भारत । गुरुणा विविधैर्वाक्यैः क्रोधः प्रशममागतः ॥

tasya bhīmasya bhīṣmeṇa vāryamāṇasya bhārata । guruṇā vividhair vākyaiḥ krodhaḥ praśamam āgataḥ ॥

नातिचक्राम भीष्मस्य स हि वाक्यमरिंदमः । समुद्धूतो घनापाये वेलामिव महोदधिः ॥

nāticakrāma bhīṣmasya sa hi vākyam ariṁdamaḥ । samuddhūto ghanāpāye velām iva mahodadhiḥ ॥

शिशुपालस्तु संक्रुद्धे भीमसेने नराधिप । नाकम्पत तदा वीरः पौरुषे स्वे व्यवस्थितः ॥

śiśupālas tu saṁkruddhe bhīmasene narādhipa । nākampata tadā vīraḥ pauruṣe sve vyavasthitaḥ ॥

उत्पतन्तं तु वेगेन पुनः पुनररिंदमः । न स तं चिन्तयामास सिंहः क्षुद्रमृगं यथा ॥

utpatantaṁ tu vegena punaḥ punar ariṁdamaḥ । na sa taṁ cintayām āsa siṁhaḥ kṣudramr̥gaṁ yathā ॥

प्रहसंश्चाब्रवीद्वाक्यं चेदिराजः प्रतापवान् । भीमसेनमतिक्रुद्धं दृष्ट्वा भीमपराक्रमम् ॥

prahasaṁś cābravīd vākyaṁ cedirājaḥ pratāpavān । bhīmasenam atikruddhaṁ dr̥ṣṭvā bhīmaparākramam ॥

मुञ्चैनं भीष्म पश्यन्तु यावदेनं नराधिपाः । मत्प्रतापाग्निनिर्दग्धं पतंगमिव वह्निना ॥

muñcainaṁ bhīṣma paśyantu yāvad enaṁ narādhipāḥ । matpratāpāgninirdagdhaṁ pataṁgam iva vahninā ॥

ततश्चेदिपतेर्वाक्यं तच्छ्रुत्वा कुरुसत्तमः । भीमसेनमुवाचेदं भीष्मो मतिमतां वरः ॥

tataś cedipater vākyaṁ tac chrutvā kurusattamaḥ । bhīmasenam uvācedaṁ bhīṣmo matimatāṁ varaḥ ॥