Adhyāya 38

शिशुपाल उवाच । विभीषिकाभिर्बह्वीभिर्भीषयन्सर्वपार्थिवान् । न व्यपत्रपसे कस्माद्वृद्धः सन्कुलपांसनः ॥

śiśupāla uvāca । vibhīṣikābhir bahvībhir bhīṣayan sarvapārthivān । na vyapatrapase kasmād vr̥ddhaḥ san kulapāṁsanaḥ ॥

युक्तमेतत्तृतीयायां प्रकृतौ वर्तता त्वया । वक्तुं धर्मादपेतार्थं त्वं हि सर्वकुरूत्तमः ॥

yuktam etat tr̥tīyāyāṁ prakr̥tau vartatā tvayā । vaktuṁ dharmād apetārthaṁ tvaṁ hi sarvakurūttamaḥ ॥

नावि नौरिव संबद्धा यथान्धो वान्धमन्वियात् । तथाभूता हि कौरव्या भीष्म येषां त्वमग्रणीः ॥

nāvi naur iva saṁbaddhā yathāndho vāndham anviyāt । tathābhūtā hi kauravyā bhīṣma yeṣāṁ tvam agraṇīḥ ॥

पूतनाघातपूर्वाणि कर्माण्यस्य विशेषतः । त्वया कीर्तयतास्माकं भूयः प्रच्यावितं मनः ॥

pūtanāghātapūrvāṇi karmāṇy asya viśeṣataḥ । tvayā kīrtayatāsmākaṁ bhūyaḥ pracyāvitaṁ manaḥ ॥

अवलिप्तस्य मूर्खस्य केशवं स्तोतुमिच्छतः । कथं भीष्म न ते जिह्वा शतधेयं विदीर्यते ॥

avaliptasya mūrkhasya keśavaṁ stotum icchataḥ । kathaṁ bhīṣma na te jihvā śatadheyaṁ vidīryate ॥

यत्र कुत्सा प्रयोक्तव्या भीष्म बालतरैर्नरैः । तमिमं ज्ञानवृद्धः सन्गोपं संस्तोतुमिच्छसि ॥

yatra kutsā prayoktavyā bhīṣma bālatarair naraiḥ । tam imaṁ jñānavr̥ddhaḥ san gopaṁ saṁstotum icchasi ॥

यद्यनेन हता बाल्ये शकुनिश्चित्रमत्र किम् । तौ वाश्ववृषभौ भीष्म यौ न युद्धविशारदौ ॥

yady anena hatā bālye śakuniś citram atra kim । tau vāśvavr̥ṣabhau bhīṣma yau na yuddhaviśāradau ॥

चेतनारहितं काष्ठं यद्यनेन निपातितम् । पादेन शकटं भीष्म तत्र किं कृतमद्भुतम् ॥

cetanārahitaṁ kāṣṭhaṁ yady anena nipātitam । pādena śakaṭaṁ bhīṣma tatra kiṁ kr̥tam adbhutam ॥

वल्मीकमात्रः सप्ताहं यद्यनेन धृतोऽचलः । तदा गोवर्धनो भीष्म न तच्चित्रं मतं मम ॥

valmīkamātraḥ saptāhaṁ yady anena dhr̥to ’calaḥ । tadā govardhano bhīṣma na tac citraṁ mataṁ mama ॥

भुक्तमेतेन बह्वन्नं क्रीडता नगमूर्धनि । इति ते भीष्म शृण्वानाः परं विस्मयमागताः ॥

bhuktam etena bahv annaṁ krīḍatā nagamūrdhani । iti te bhīṣma śr̥ṇvānāḥ paraṁ vismayam āgatāḥ ॥

यस्य चानेन धर्मज्ञ भुक्तमन्नं बलीयसः । स चानेन हतः कंस इत्येतन्न महाद्भुतम् ॥

yasya cānena dharmajña bhuktam annaṁ balīyasaḥ । sa cānena hataḥ kaṁsa ity etan na mahādbhutam ॥

न ते श्रुतमिदं भीष्म नूनं कथयतां सताम् । यद्वक्ष्ये त्वामधर्मज्ञ वाक्यं कुरुकुलाधम ॥

na te śrutam idaṁ bhīṣma nūnaṁ kathayatāṁ satām । yad vakṣye tvām adharmajña vākyaṁ kurukulādhama ॥

स्त्रीषु गोषु न शस्त्राणि पातयेद्ब्राह्मणेषु च । यस्य चान्नानि भुञ्जीत यश्च स्याच्छरणागतः ॥

strīṣu goṣu na śastrāṇi pātayed brāhmaṇeṣu ca । yasya cānnāni bhuñjīta yaś ca syāc charaṇāgataḥ ॥

इति सन्तोऽनुशासन्ति सज्जना धर्मिणः सदा । भीष्म लोके हि तत्सर्वं वितथं त्वयि दृश्यते ॥

iti santo ’nuśāsanti sajjanā dharmiṇaḥ sadā । bhīṣma loke hi tat sarvaṁ vitathaṁ tvayi dr̥śyate ॥

ज्ञानवृद्धं च वृद्धं च भूयांसं केशवं मम । अजानत इवाख्यासि संस्तुवन्कुरुसत्तम । गोघ्नः स्त्रीघ्नश्च सन्भीष्म कथं संस्तवमर्हति ॥

jñānavr̥ddhaṁ ca vr̥ddhaṁ ca bhūyāṁsaṁ keśavaṁ mama । ajānata ivākhyāsi saṁstuvan kurusattama । goghnaḥ strīghnaś ca san bhīṣma kathaṁ saṁstavam arhati ॥

असौ मतिमतां श्रेष्ठो य एष जगतः प्रभुः । संभावयति यद्येवं त्वद्वाक्याच्च जनार्दनः । एवमेतत्सर्वमिति सर्वं तद्वितथं ध्रुवम् ॥

asau matimatāṁ śreṣṭho ya eṣa jagataḥ prabhuḥ । saṁbhāvayati yady evaṁ tvadvākyāc ca janārdanaḥ । evam etat sarvam iti sarvaṁ tad vitathaṁ dhruvam ॥

न गाथा गाथिनं शास्ति बहु चेदपि गायति । प्रकृतिं यान्ति भूतानि भूलिङ्गशकुनिर्यथा ॥

na gāthā gāthinaṁ śāsti bahu ced api gāyati । prakr̥tiṁ yānti bhūtāni bhūliṅgaśakunir yathā ॥

नूनं प्रकृतिरेषा ते जघन्या नात्र संशयः । अतः पापीयसी चैषां पाण्डवानामपीष्यते ॥

nūnaṁ prakr̥tir eṣā te jaghanyā nātra saṁśayaḥ । ataḥ pāpīyasī caiṣāṁ pāṇḍavānām apīṣyate ॥

येषामर्च्यतमः कृष्णस्त्वं च येषां प्रदर्शकः । धर्मवाक्त्वमधर्मज्ञः सतां मार्गादवप्लुतः ॥

yeṣām arcyatamaḥ kr̥ṣṇas tvaṁ ca yeṣāṁ pradarśakaḥ । dharmavāk tvam adharmajñaḥ satāṁ mārgād avaplutaḥ ॥

को हि धर्मिणमात्मानं जानञ्ज्ञानवतां वरः । कुर्याद्यथा त्वया भीष्म कृतं धर्ममवेक्षता ॥

ko hi dharmiṇam ātmānaṁ jānañ jñānavatāṁ varaḥ । kuryād yathā tvayā bhīṣma kr̥taṁ dharmam avekṣatā ॥

अन्यकामा हि धर्मज्ञ कन्यका प्राज्ञमानिना । अम्बा नामेति भद्रं ते कथं सापहृता त्वया ॥

anyakāmā hi dharmajña kanyakā prājñamāninā । ambā nāmeti bhadraṁ te kathaṁ sāpahr̥tā tvayā ॥

यां त्वयापहृतां भीष्म कन्यां नैषितवान्नृपः । भ्राता विचित्रवीर्यस्ते सतां वृत्तमनुष्ठितः ॥

yāṁ tvayāpahr̥tāṁ bhīṣma kanyāṁ naiṣitavān nr̥paḥ । bhrātā vicitravīryas te satāṁ vr̥ttam anuṣṭhitaḥ ॥

दारयोर्यस्य चान्येन मिषतः प्राज्ञमानिनः । तव जातान्यपत्यानि सज्जनाचरिते पथि ॥

dārayor yasya cānyena miṣataḥ prājñamāninaḥ । tava jātāny apatyāni sajjanācarite pathi ॥

न हि धर्मोऽस्ति ते भीष्म ब्रह्मचर्यमिदं वृथा । यद्धारयसि मोहाद्वा क्लीबत्वाद्वा न संशयः ॥

na hi dharmo ’sti te bhīṣma brahmacaryam idaṁ vr̥thā । yad dhārayasi mohād vā klībatvād vā na saṁśayaḥ ॥

न त्वहं तव धर्मज्ञ पश्याम्युपचयं क्वचित् । न हि ते सेविता वृद्धा य एवं धर्ममब्रुवन् ॥

na tv ahaṁ tava dharmajña paśyāmy upacayaṁ kva cit । na hi te sevitā vr̥ddhā ya evaṁ dharmam abruvan ॥

इष्टं दत्तमधीतं च यज्ञाश्च बहुदक्षिणाः । सर्वमेतदपत्यस्य कलां नार्हति षोडशीम् ॥

iṣṭaṁ dattam adhītaṁ ca yajñāś ca bahudakṣiṇāḥ । sarvam etad apatyasya kalāṁ nārhati ṣoḍaśīm ॥

व्रतोपवासैर्बहुभिः कृतं भवति भीष्म यत् । सर्वं तदनपत्यस्य मोघं भवति निश्चयात् ॥

vratopavāsair bahubhiḥ kr̥taṁ bhavati bhīṣma yat । sarvaṁ tad anapatyasya moghaṁ bhavati niścayāt ॥

सोऽनपत्यश्च वृद्धश्च मिथ्याधर्मानुशासनात् । हंसवत्त्वमपीदानीं ज्ञातिभ्यः प्राप्नुया वधम् ॥

so ’napatyaś ca vr̥ddhaś ca mithyādharmānuśāsanāt । haṁsavat tvam apīdānīṁ jñātibhyaḥ prāpnuyā vadham ॥

एवं हि कथयन्त्यन्ये नरा ज्ञानविदः पुरा । भीष्म यत्तदहं सम्यग्वक्ष्यामि तव शृण्वतः ॥

evaṁ hi kathayanty anye narā jñānavidaḥ purā । bhīṣma yat tad ahaṁ samyag vakṣyāmi tava śr̥ṇvataḥ ॥

वृद्धः किल समुद्रान्ते कश्चिद्धंसोऽभवत्पुरा । धर्मवागन्यथावृत्तः पक्षिणः सोऽनुशास्ति ह ॥

vr̥ddhaḥ kila samudrānte kaś cid dhaṁso ’bhavat purā । dharmavāg anyathāvr̥ttaḥ pakṣiṇaḥ so ’nuśāsti ha ॥

धर्मं चरत माधर्ममिति तस्य वचः किल । पक्षिणः शुश्रुवुर्भीष्म सततं धर्मवादिनः ॥

dharmaṁ carata mādharmam iti tasya vacaḥ kila । pakṣiṇaḥ śuśruvur bhīṣma satataṁ dharmavādinaḥ ॥

अथास्य भक्ष्यमाजह्रुः समुद्रजलचारिणः । अण्डजा भीष्म तस्यान्ये धर्मार्थमिति शुश्रुम ॥

athāsya bhakṣyam ājahruḥ samudrajalacāriṇaḥ । aṇḍajā bhīṣma tasyānye dharmārtham iti śuśruma ॥

तस्य चैव समभ्याशे निक्षिप्याण्डानि सर्वशः । समुद्राम्भस्यमोदन्त चरन्तो भीष्म पक्षिणः ॥

tasya caiva samabhyāśe nikṣipyāṇḍāni sarvaśaḥ । samudrāmbhasy amodanta caranto bhīṣma pakṣiṇaḥ ॥

तेषामण्डानि सर्वेषां भक्षयामास पापकृत् । स हंसः संप्रमत्तानामप्रमत्तः स्वकर्मणि ॥

teṣām aṇḍāni sarveṣāṁ bhakṣayām āsa pāpakr̥t । sa haṁsaḥ saṁpramattānām apramattaḥ svakarmaṇi ॥

ततः प्रक्षीयमाणेषु तेष्वण्डेष्वण्डजोऽपरः । अशङ्कत महाप्राज्ञस्तं कदाचिद्ददर्श ह ॥

tataḥ prakṣīyamāṇeṣu teṣv aṇḍeṣv aṇḍajo ’paraḥ । aśaṅkata mahāprājñas taṁ kadā cid dadarśa ha ॥

ततः स कथयामास दृष्ट्वा हंसस्य किल्बिषम् । तेषां परमदुःखार्तः स पक्षी सर्वपक्षिणाम् ॥

tataḥ sa kathayām āsa dr̥ṣṭvā haṁsasya kilbiṣam । teṣāṁ paramaduḥkhārtaḥ sa pakṣī sarvapakṣiṇām ॥

ततः प्रत्यक्षतो दृष्ट्वा पक्षिणस्ते समागताः । निजघ्नुस्तं तदा हंसं मिथ्यावृत्तं कुरूद्वह ॥

tataḥ pratyakṣato dr̥ṣṭvā pakṣiṇas te samāgatāḥ । nijaghnus taṁ tadā haṁsaṁ mithyāvr̥ttaṁ kurūdvaha ॥

ते त्वां हंससधर्माणमपीमे वसुधाधिपाः । निहन्युर्भीष्म संक्रुद्धाः पक्षिणस्तमिवाण्डजम् ॥

te tvāṁ haṁsasadharmāṇam apīme vasudhādhipāḥ । nihanyur bhīṣma saṁkruddhāḥ pakṣiṇas tam ivāṇḍajam ॥

गाथामप्यत्र गायन्ति ये पुराणविदो जनाः । भीष्म यां तां च ते सम्यक्कथयिष्यामि भारत ॥

gāthām apy atra gāyanti ye purāṇavido janāḥ । bhīṣma yāṁ tāṁ ca te samyak kathayiṣyāmi bhārata ॥

अन्तरात्मनि विनिहिते; रौषि पत्ररथ वितथम् । अण्डभक्षणमशुचि ते; कर्म वाचमतिशयते ॥

antarātmani vinihite; rauṣi patraratha vitatham । aṇḍabhakṣaṇam aśuci te; karma vācam atiśayate ॥