Adhyāya 35

वैशंपायन उवाच । ततो युधिष्ठिरो राजा शिशुपालमुपाद्रवत् । उवाच चैनं मधुरं सान्त्वपूर्वमिदं वचः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato yudhiṣṭhiro rājā śiśupālam upādravat । uvāca cainaṁ madhuraṁ sāntvapūrvam idaṁ vacaḥ ॥

नेदं युक्तं महीपाल यादृशं वै त्वमुक्तवान् । अधर्मश्च परो राजन्पारुष्यं च निरर्थकम् ॥

nedaṁ yuktaṁ mahīpāla yādr̥śaṁ vai tvam uktavān । adharmaś ca paro rājan pāruṣyaṁ ca nirarthakam ॥

न हि धर्मं परं जातु नावबुध्येत पार्थिव । भीष्मः शांतनवस्त्वेनं मावमंस्था अतोऽन्यथा ॥

na hi dharmaṁ paraṁ jātu nāvabudhyeta pārthiva । bhīṣmaḥ śāṁtanavas tv enaṁ māvamaṁsthā ato ’nyathā ॥

पश्य चेमान्महीपालांस्त्वत्तो वृद्धतमान्बहून् । मृष्यन्ते चार्हणां कृष्णे तद्वत्त्वं क्षन्तुमर्हसि ॥

paśya cemān mahīpālāṁs tvatto vr̥ddhatamān bahūn । mr̥ṣyante cārhaṇāṁ kr̥ṣṇe tadvat tvaṁ kṣantum arhasi ॥

वेद तत्त्वेन कृष्णं हि भीष्मश्चेदिपते भृशम् । न ह्येनं त्वं तथा वेत्थ यथैनं वेद कौरवः ॥

veda tattvena kr̥ṣṇaṁ hi bhīṣmaś cedipate bhr̥śam । na hy enaṁ tvaṁ tathā vettha yathainaṁ veda kauravaḥ ॥

भीष्म उवाच । नास्मा अनुनयो देयो नायमर्हति सान्त्वनम् । लोकवृद्धतमे कृष्णे योऽर्हणां नानुमन्यते ॥

bhīṣma uvāca । nāsmā anunayo deyo nāyam arhati sāntvanam । lokavr̥ddhatame kr̥ṣṇe yo ’rhaṇāṁ nānumanyate ॥

क्षत्रियः क्षत्रियं जित्वा रणे रणकृतां वरः । यो मुञ्चति वशे कृत्वा गुरुर्भवति तस्य सः ॥

kṣatriyaḥ kṣatriyaṁ jitvā raṇe raṇakr̥tāṁ varaḥ । yo muñcati vaśe kr̥tvā gurur bhavati tasya saḥ ॥

अस्यां च समितौ राज्ञामेकमप्यजितं युधि । न पश्यामि महीपालं सात्वतीपुत्रतेजसा ॥

asyāṁ ca samitau rājñām ekam apy ajitaṁ yudhi । na paśyāmi mahīpālaṁ sātvatīputratejasā ॥

न हि केवलमस्माकमयमर्च्यतमोऽच्युतः । त्रयाणामपि लोकानामर्चनीयो जनार्दनः ॥

na hi kevalam asmākam ayam arcyatamo ’cyutaḥ । trayāṇām api lokānām arcanīyo janārdanaḥ ॥

कृष्णेन हि जिता युद्धे बहवः क्षत्रियर्षभाः । जगत्सर्वं च वार्ष्णेये निखिलेन प्रतिष्ठितम् ॥

kr̥ṣṇena hi jitā yuddhe bahavaḥ kṣatriyarṣabhāḥ । jagat sarvaṁ ca vārṣṇeye nikhilena pratiṣṭhitam ॥

तस्मात्सत्स्वपि वृद्धेषु कृष्णमर्चाम नेतरान् । एवं वक्तुं न चार्हस्त्वं मा भूत्ते बुद्धिरीदृशी ॥

tasmāt satsv api vr̥ddheṣu kr̥ṣṇam arcāma netarān । evaṁ vaktuṁ na cārhas tvaṁ mā bhūt te buddhir īdr̥śī ॥

ज्ञानवृद्धा मया राजन्बहवः पर्युपासिताः । तेषां कथयतां शौरेरहं गुणवतो गुणान् । समागतानामश्रौषं बहून्बहुमतान्सताम् ॥

jñānavr̥ddhā mayā rājan bahavaḥ paryupāsitāḥ । teṣāṁ kathayatāṁ śaurer ahaṁ guṇavato guṇān । samāgatānām aśrauṣaṁ bahūn bahumatān satām ॥

कर्माण्यपि च यान्यस्य जन्मप्रभृति धीमतः । बहुशः कथ्यमानानि नरैर्भूयः श्रुतानि मे ॥

karmāṇy api ca yāny asya janmaprabhr̥ti dhīmataḥ । bahuśaḥ kathyamānāni narair bhūyaḥ śrutāni me ॥

न केवलं वयं कामाच्चेदिराज जनार्दनम् । न संबन्धं पुरस्कृत्य कृतार्थं वा कथंचन ॥

na kevalaṁ vayaṁ kāmāc cedirāja janārdanam । na saṁbandhaṁ puraskr̥tya kr̥tārthaṁ vā kathaṁ cana ॥

अर्चामहेऽर्चितं सद्भिर्भुवि भौमसुखावहम् । यशः शौर्यं जयं चास्य विज्ञायार्चां प्रयुज्महे ॥

arcāmahe ’rcitaṁ sadbhir bhuvi bhaumasukhāvaham । yaśaḥ śauryaṁ jayaṁ cāsya vijñāyārcāṁ prayujmahe ॥

न हि कश्चिदिहास्माभिः सुबालोऽप्यपरीक्षितः । गुणैर्वृद्धानतिक्रम्य हरिरर्च्यतमो मतः ॥

na hi kaś cid ihāsmābhiḥ subālo ’py aparīkṣitaḥ । guṇair vr̥ddhān atikramya harir arcyatamo mataḥ ॥

ज्ञानवृद्धो द्विजातीनां क्षत्रियाणां बलाधिकः । पूज्ये ताविह गोविन्दे हेतू द्वावपि संस्थितौ ॥

jñānavr̥ddho dvijātīnāṁ kṣatriyāṇāṁ balādhikaḥ । pūjye tāv iha govinde hetū dvāv api saṁsthitau ॥

वेदवेदाङ्गविज्ञानं बलं चाप्यमितं तथा । नृणां हि लोके कस्यास्ति विशिष्टं केशवादृते ॥

vedavedāṅgavijñānaṁ balaṁ cāpy amitaṁ tathā । nr̥ṇāṁ hi loke kasyāsti viśiṣṭaṁ keśavād r̥te ॥

दानं दाक्ष्यं श्रुतं शौर्यं ह्रीः कीर्तिर्बुद्धिरुत्तमा । संनतिः श्रीर्धृतिस्तुष्टिः पुष्टिश्च नियताच्युते ॥

dānaṁ dākṣyaṁ śrutaṁ śauryaṁ hrīḥ kīrtir buddhir uttamā । saṁnatiḥ śrīr dhr̥tis tuṣṭiḥ puṣṭiś ca niyatācyute ॥

तमिमं सर्वसंपन्नमाचार्यं पितरं गुरुम् । अर्च्यमर्चितमर्चार्हं सर्वे संमन्तुमर्हथ ॥

tam imaṁ sarvasaṁpannam ācāryaṁ pitaraṁ gurum । arcyam arcitam arcārhaṁ sarve saṁmantum arhatha ॥

ऋत्विग्गुरुर्विवाह्यश्च स्नातको नृपतिः प्रियः । सर्वमेतद्धृषीकेशे तस्मादभ्यर्चितोऽच्युतः ॥

r̥tvig gurur vivāhyaś ca snātako nr̥patiḥ priyaḥ । sarvam etad dhr̥ṣīkeśe tasmād abhyarcito ’cyutaḥ ॥

कृष्ण एव हि लोकानामुत्पत्तिरपि चाप्ययः । कृष्णस्य हि कृते भूतमिदं विश्वं समर्पितम् ॥

kr̥ṣṇa eva hi lokānām utpattir api cāpyayaḥ । kr̥ṣṇasya hi kr̥te bhūtam idaṁ viśvaṁ samarpitam ॥

एष प्रकृतिरव्यक्ता कर्ता चैव सनातनः । परश्च सर्वभूतेभ्यस्तस्माद्वृद्धतमोऽच्युतः ॥

eṣa prakr̥tir avyaktā kartā caiva sanātanaḥ । paraś ca sarvabhūtebhyas tasmād vr̥ddhatamo ’cyutaḥ ॥

बुद्धिर्मनो महान्वायुस्तेजोऽम्भः खं मही च या । चतुर्विधं च यद्भूतं सर्वं कृष्णे प्रतिष्ठितम् ॥

buddhir mano mahān vāyus tejo ’mbhaḥ khaṁ mahī ca yā । caturvidhaṁ ca yad bhūtaṁ sarvaṁ kr̥ṣṇe pratiṣṭhitam ॥

आदित्यश्चन्द्रमाश्चैव नक्षत्राणि ग्रहाश्च ये । दिशश्चोपदिशश्चैव सर्वं कृष्णे प्रतिष्ठितम् ॥

ādityaś candramāś caiva nakṣatrāṇi grahāś ca ye । diśaś copadiśaś caiva sarvaṁ kr̥ṣṇe pratiṣṭhitam ॥

अयं तु पुरुषो बालः शिशुपालो न बुध्यते । सर्वत्र सर्वदा कृष्णं तस्मादेवं प्रभाषते ॥

ayaṁ tu puruṣo bālaḥ śiśupālo na budhyate । sarvatra sarvadā kr̥ṣṇaṁ tasmād evaṁ prabhāṣate ॥

यो हि धर्मं विचिनुयादुत्कृष्टं मतिमान्नरः । स वै पश्येद्यथाधर्मं न तथा चेदिराडयम् ॥

yo hi dharmaṁ vicinuyād utkr̥ṣṭaṁ matimān naraḥ । sa vai paśyed yathādharmaṁ na tathā cedirāḍ ayam ॥

सवृद्धबालेष्वथ वा पार्थिवेषु महात्मसु । को नार्हं मन्यते कृष्णं को वाप्येनं न पूजयेत् ॥

savr̥ddhabāleṣv atha vā pārthiveṣu mahātmasu । ko nārhaṁ manyate kr̥ṣṇaṁ ko vāpy enaṁ na pūjayet ॥

अथेमां दुष्कृतां पूजां शिशुपालो व्यवस्यति । दुष्कृतायां यथान्यायं तथायं कर्तुमर्हति ॥

athemāṁ duṣkr̥tāṁ pūjāṁ śiśupālo vyavasyati । duṣkr̥tāyāṁ yathānyāyaṁ tathāyaṁ kartum arhati ॥