Adhyāya 30

वैशंपायन उवाच । रक्षणाद्धर्मराजस्य सत्यस्य परिपालनात् । शत्रूणां क्षपणाच्चैव स्वकर्मनिरताः प्रजाः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । rakṣaṇād dharmarājasya satyasya paripālanāt । śatrūṇāṁ kṣapaṇāc caiva svakarmaniratāḥ prajāḥ ॥

बलीनां सम्यगादानाद्धर्मतश्चानुशासनात् । निकामवर्षी पर्जन्यः स्फीतो जनपदोऽभवत् ॥

balīnāṁ samyag ādānād dharmataś cānuśāsanāt । nikāmavarṣī parjanyaḥ sphīto janapado ’bhavat ॥

सर्वारम्भाः सुप्रवृत्ता गोरक्षं कर्षणं वणिक् । विशेषात्सर्वमेवैतत्संजज्ञे राजकर्मणः ॥

sarvārambhāḥ supravr̥ttā gorakṣaṁ karṣaṇaṁ vaṇik । viśeṣāt sarvam evaitat saṁjajñe rājakarmaṇaḥ ॥

दस्युभ्यो वञ्चकेभ्यो वा राजन्प्रति परस्परम् । राजवल्लभतश्चैव नाश्रूयन्त मृषा गिरः ॥

dasyubhyo vañcakebhyo vā rājan prati parasparam । rājavallabhataś caiva nāśrūyanta mr̥ṣā giraḥ ॥

अवर्षं चातिवर्षं च व्याधिपावकमूर्छनम् । सर्वमेतत्तदा नासीद्धर्मनित्ये युधिष्ठिरे ॥

avarṣaṁ cātivarṣaṁ ca vyādhipāvakamūrchanam । sarvam etat tadā nāsīd dharmanitye yudhiṣṭhire ॥

प्रियं कर्तुमुपस्थातुं बलिकर्म स्वभावजम् । अभिहर्तुं नृपा जग्मुर्नान्यैः कार्यैः पृथक्पृथक् ॥

priyaṁ kartum upasthātuṁ balikarma svabhāvajam । abhihartuṁ nr̥pā jagmur nānyaiḥ kāryaiḥ pr̥thak pr̥thak ॥

धर्म्यैर्धनागमैस्तस्य ववृधे निचयो महान् । कर्तुं यस्य न शक्येत क्षयो वर्षशतैरपि ॥

dharmyair dhanāgamais tasya vavr̥dhe nicayo mahān । kartuṁ yasya na śakyeta kṣayo varṣaśatair api ॥

स्वकोशस्य परीमाणं कोष्ठस्य च महीपतिः । विज्ञाय राजा कौन्तेयो यज्ञायैव मनो दधे ॥

svakośasya parīmāṇaṁ koṣṭhasya ca mahīpatiḥ । vijñāya rājā kaunteyo yajñāyaiva mano dadhe ॥

सुहृदश्चैव तं सर्वे पृथक्च सह चाब्रुवन् । यज्ञकालस्तव विभो क्रियतामत्र सांप्रतम् ॥

suhr̥daś caiva taṁ sarve pr̥thak ca saha cābruvan । yajñakālas tava vibho kriyatām atra sāṁpratam ॥

अथैवं ब्रुवतामेव तेषामभ्याययौ हरिः । ऋषिः पुराणो वेदात्मा दृश्यश्चापि विजानताम् ॥

athaivaṁ bruvatām eva teṣām abhyāyayau hariḥ । r̥ṣiḥ purāṇo vedātmā dr̥śyaś cāpi vijānatām ॥

जगतस्तस्थुषां श्रेष्ठः प्रभवश्चाप्ययश्च ह । भूतभव्यभवन्नाथः केशवः केशिसूदनः ॥

jagatas tasthuṣāṁ śreṣṭhaḥ prabhavaś cāpyayaś ca ha । bhūtabhavyabhavannāthaḥ keśavaḥ keśisūdanaḥ ॥

प्राकारः सर्ववृष्णीनामापत्स्वभयदोऽरिहा । बलाधिकारे निक्षिप्य संहत्यानकदुन्दुभिम् ॥

prākāraḥ sarvavr̥ṣṇīnām āpatsv abhayado ’rihā । balādhikāre nikṣipya saṁhatyānakadundubhim ॥

उच्चावचमुपादाय धर्मराजाय माधवः । धनौघं पुरुषव्याघ्रो बलेन महता वृतः ॥

uccāvacam upādāya dharmarājāya mādhavaḥ । dhanaughaṁ puruṣavyāghro balena mahatā vr̥taḥ ॥

तं धनौघमपर्यन्तं रत्नसागरमक्षयम् । नादयन्रथघोषेण प्रविवेश पुरोत्तमम् ॥

taṁ dhanaugham aparyantaṁ ratnasāgaram akṣayam । nādayan rathaghoṣeṇa praviveśa purottamam ॥

असूर्यमिव सूर्येण निवातमिव वायुना । कृष्णेन समुपेतेन जहृषे भारतं पुरम् ॥

asūryam iva sūryeṇa nivātam iva vāyunā । kr̥ṣṇena samupetena jahr̥ṣe bhārataṁ puram ॥

तं मुदाभिसमागम्य सत्कृत्य च यथाविधि । संपृष्ट्वा कुशलं चैव सुखासीनं युधिष्ठिरः ॥

taṁ mudābhisamāgamya satkr̥tya ca yathāvidhi । saṁpr̥ṣṭvā kuśalaṁ caiva sukhāsīnaṁ yudhiṣṭhiraḥ ॥

धौम्यद्वैपायनमुखैरृत्विग्भिः पुरुषर्षभः । भीमार्जुनयमैश्चापि सहितः कृष्णमब्रवीत् ॥

dhaumyadvaipāyanamukhair r̥tvigbhiḥ puruṣarṣabhaḥ । bhīmārjunayamaiś cāpi sahitaḥ kr̥ṣṇam abravīt ॥

त्वत्कृते पृथिवी सर्वा मद्वशे कृष्ण वर्तते । धनं च बहु वार्ष्णेय त्वत्प्रसादादुपार्जितम् ॥

tvatkr̥te pr̥thivī sarvā madvaśe kr̥ṣṇa vartate । dhanaṁ ca bahu vārṣṇeya tvatprasādād upārjitam ॥

सोऽहमिच्छामि तत्सर्वं विधिवद्देवकीसुत । उपयोक्तुं द्विजाग्र्येषु हव्यवाहे च माधव ॥

so ’ham icchāmi tat sarvaṁ vidhivad devakīsuta । upayoktuṁ dvijāgryeṣu havyavāhe ca mādhava ॥

तदहं यष्टुमिच्छामि दाशार्ह सहितस्त्वया । अनुजैश्च महाबाहो तन्मानुज्ञातुमर्हसि ॥

tad ahaṁ yaṣṭum icchāmi dāśārha sahitas tvayā । anujaiś ca mahābāho tan mānujñātum arhasi ॥

स दीक्षापय गोविन्द त्वमात्मानं महाभुज । त्वयीष्टवति दाशार्ह विपाप्मा भविता ह्यहम् ॥

sa dīkṣāpaya govinda tvam ātmānaṁ mahābhuja । tvayīṣṭavati dāśārha vipāpmā bhavitā hy aham ॥

मां वाप्यभ्यनुजानीहि सहैभिरनुजैर्विभो । अनुज्ञातस्त्वया कृष्ण प्राप्नुयां क्रतुमुत्तमम् ॥

māṁ vāpy abhyanujānīhi sahaibhir anujair vibho । anujñātas tvayā kr̥ṣṇa prāpnuyāṁ kratum uttamam ॥

तं कृष्णः प्रत्युवाचेदं बहूक्त्वा गुणविस्तरम् । त्वमेव राजशार्दूल सम्राडर्हो महाक्रतुम् । संप्राप्नुहि त्वया प्राप्ते कृतकृत्यास्ततो वयम् ॥

taṁ kr̥ṣṇaḥ pratyuvācedaṁ bahūktvā guṇavistaram । tvam eva rājaśārdūla samrāḍ arho mahākratum । saṁprāpnuhi tvayā prāpte kr̥takr̥tyās tato vayam ॥

यजस्वाभीप्सितं यज्ञं मयि श्रेयस्यवस्थिते । नियुङ्क्ष्व चापि मां कृत्ये सर्वं कर्तास्मि ते वचः ॥

yajasvābhīpsitaṁ yajñaṁ mayi śreyasy avasthite । niyuṅkṣva cāpi māṁ kr̥tye sarvaṁ kartāsmi te vacaḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । सफलः कृष्ण संकल्पः सिद्धिश्च नियता मम । यस्य मे त्वं हृषीकेश यथेप्सितमुपस्थितः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । saphalaḥ kr̥ṣṇa saṁkalpaḥ siddhiś ca niyatā mama । yasya me tvaṁ hr̥ṣīkeśa yathepsitam upasthitaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । अनुज्ञातस्तु कृष्णेन पाण्डवो भ्रातृभिः सह । ईहितुं राजसूयाय साधनान्युपचक्रमे ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । anujñātas tu kr̥ṣṇena pāṇḍavo bhrātr̥bhiḥ saha । īhituṁ rājasūyāya sādhanāny upacakrame ॥

तत आज्ञापयामास पाण्डवोऽरिनिबर्हणः । सहदेवं युधां श्रेष्ठं मन्त्रिणश्चैव सर्वशः ॥

tata ājñāpayām āsa pāṇḍavo ’rinibarhaṇaḥ । sahadevaṁ yudhāṁ śreṣṭhaṁ mantriṇaś caiva sarvaśaḥ ॥

अस्मिन्क्रतौ यथोक्तानि यज्ञाङ्गानि द्विजातिभिः । तथोपकरणं सर्वं मङ्गलानि च सर्वशः ॥

asmin kratau yathoktāni yajñāṅgāni dvijātibhiḥ । tathopakaraṇaṁ sarvaṁ maṅgalāni ca sarvaśaḥ ॥

अधियज्ञांश्च संभारान्धौम्योक्तान्क्षिप्रमेव हि । समानयन्तु पुरुषा यथायोगं यथाक्रमम् ॥

adhiyajñāṁś ca saṁbhārān dhaumyoktān kṣipram eva hi । samānayantu puruṣā yathāyogaṁ yathākramam ॥

इन्द्रसेनो विशोकश्च पूरुश्चार्जुनसारथिः । अन्नाद्याहरणे युक्ताः सन्तु मत्प्रियकाम्यया ॥

indraseno viśokaś ca pūruś cārjunasārathiḥ । annādyāharaṇe yuktāḥ santu matpriyakāmyayā ॥

सर्वकामाश्च कार्यन्तां रसगन्धसमन्विताः । मनोहराः प्रीतिकरा द्विजानां कुरुसत्तम ॥

sarvakāmāś ca kāryantāṁ rasagandhasamanvitāḥ । manoharāḥ prītikarā dvijānāṁ kurusattama ॥

तद्वाक्यसमकालं तु कृतं सर्वमवेदयत् । सहदेवो युधां श्रेष्ठो धर्मराजे महात्मनि ॥

tad vākyasamakālaṁ tu kr̥taṁ sarvam avedayat । sahadevo yudhāṁ śreṣṭho dharmarāje mahātmani ॥

ततो द्वैपायनो राजन्नृत्विजः समुपानयत् । वेदानिव महाभागान्साक्षान्मूर्तिमतो द्विजान् ॥

tato dvaipāyano rājann r̥tvijaḥ samupānayat । vedān iva mahābhāgān sākṣān mūrtimato dvijān ॥

स्वयं ब्रह्मत्वमकरोत्तस्य सत्यवतीसुतः । धनंजयानामृषभः सुसामा सामगोऽभवत् ॥

svayaṁ brahmatvam akarot tasya satyavatīsutaḥ । dhanaṁjayānām r̥ṣabhaḥ susāmā sāmago ’bhavat ॥

याज्ञवल्क्यो बभूवाथ ब्रह्मिष्ठोऽध्वर्युसत्तमः । पैलो होता वसोः पुत्रो धौम्येन सहितोऽभवत् ॥

yājñavalkyo babhūvātha brahmiṣṭho ’dhvaryusattamaḥ । pailo hotā vasoḥ putro dhaumyena sahito ’bhavat ॥

एतेषां शिष्यवर्गाश्च पुत्राश्च भरतर्षभ । बभूवुर्होत्रगाः सर्वे वेदवेदाङ्गपारगाः ॥

eteṣāṁ śiṣyavargāś ca putrāś ca bharatarṣabha । babhūvur hotragāḥ sarve vedavedāṅgapāragāḥ ॥

ते वाचयित्वा पुण्याहमीहयित्वा च तं विधिम् । शास्त्रोक्तं योजयामासुस्तद्देवयजनं महत् ॥

te vācayitvā puṇyāham īhayitvā ca taṁ vidhim । śāstroktaṁ yojayām āsus tad devayajanaṁ mahat ॥

तत्र चक्रुरनुज्ञाताः शरणान्युत शिल्पिनः । रत्नवन्ति विशालानि वेश्मानीव दिवौकसाम् ॥

tatra cakrur anujñātāḥ śaraṇāny uta śilpinaḥ । ratnavanti viśālāni veśmānīva divaukasām ॥

तत आज्ञापयामास स राजा राजसत्तमः । सहदेवं तदा सद्यो मन्त्रिणं कुरुसत्तमः ॥

tata ājñāpayām āsa sa rājā rājasattamaḥ । sahadevaṁ tadā sadyo mantriṇaṁ kurusattamaḥ ॥

आमन्त्रणार्थं दूतांस्त्वं प्रेषयस्वाशुगान्द्रुतम् । उपश्रुत्य वचो राज्ञः स दूतान्प्राहिणोत्तदा ॥

āmantraṇārthaṁ dūtāṁs tvaṁ preṣayasvāśugān drutam । upaśrutya vaco rājñaḥ sa dūtān prāhiṇot tadā ॥

आमन्त्रयध्वं राष्ट्रेषु ब्राह्मणान्भूमिपानपि । विशश्च मान्याञ्शूद्रांश्च सर्वानानयतेति च ॥

āmantrayadhvaṁ rāṣṭreṣu brāhmaṇān bhūmipān api । viśaś ca mānyāñ śūdrāṁś ca sarvān ānayateti ca ॥

ते सर्वान्पृथिवीपालान्पाण्डवेयस्य शासनात् । आमन्त्रयां बभूवुश्च प्रेषयामास चापरान् ॥

te sarvān pr̥thivīpālān pāṇḍaveyasya śāsanāt । āmantrayāṁ babhūvuś ca preṣayām āsa cāparān ॥

ततस्ते तु यथाकालं कुन्तीपुत्रं युधिष्ठिरम् । दीक्षयां चक्रिरे विप्रा राजसूयाय भारत ॥

tatas te tu yathākālaṁ kuntīputraṁ yudhiṣṭhiram । dīkṣayāṁ cakrire viprā rājasūyāya bhārata ॥

दीक्षितः स तु धर्मात्मा धर्मराजो युधिष्ठिरः । जगाम यज्ञायतनं वृतो विप्रैः सहस्रशः ॥

dīkṣitaḥ sa tu dharmātmā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । jagāma yajñāyatanaṁ vr̥to vipraiḥ sahasraśaḥ ॥

भ्रातृभिर्ज्ञातिभिश्चैव सुहृद्भिः सचिवैस्तथा । क्षत्रियैश्च मनुष्येन्द्र नानादेशसमागतैः । अमात्यैश्च नृपश्रेष्ठो धर्मो विग्रहवानिव ॥

bhrātr̥bhir jñātibhiś caiva suhr̥dbhiḥ sacivais tathā । kṣatriyaiś ca manuṣyendra nānādeśasamāgataiḥ । amātyaiś ca nr̥paśreṣṭho dharmo vigrahavān iva ॥

आजग्मुर्ब्राह्मणास्तत्र विषयेभ्यस्ततस्ततः । सर्वविद्यासु निष्णाता वेदवेदाङ्गपारगाः ॥

ājagmur brāhmaṇās tatra viṣayebhyas tatas tataḥ । sarvavidyāsu niṣṇātā vedavedāṅgapāragāḥ ॥

तेषामावसथांश्चक्रुर्धर्मराजस्य शासनात् । बह्वन्नाञ्शयनैर्युक्तान्सगणानां पृथक्पृथक् । सर्वर्तुगुणसंपन्नाञ्शिल्पिनोऽथ सहस्रशः ॥

teṣām āvasathāṁś cakrur dharmarājasya śāsanāt । bahvannāñ śayanair yuktān sagaṇānāṁ pr̥thak pr̥thak । sarvartuguṇasaṁpannāñ śilpino ’tha sahasraśaḥ ॥

तेषु ते न्यवसन्राजन्ब्राह्मणा भृशसत्कृताः । कथयन्तः कथा बह्वीः पश्यन्तो नटनर्तकान् ॥

teṣu te nyavasan rājan brāhmaṇā bhr̥śasatkr̥tāḥ । kathayantaḥ kathā bahvīḥ paśyanto naṭanartakān ॥

भुञ्जतां चैव विप्राणां वदतां च महास्वनः । अनिशं श्रूयते स्मात्र मुदितानां महात्मनाम् ॥

bhuñjatāṁ caiva viprāṇāṁ vadatāṁ ca mahāsvanaḥ । aniśaṁ śrūyate smātra muditānāṁ mahātmanām ॥

दीयतां दीयतामेषां भुज्यतां भुज्यतामिति । एवंप्रकाराः संजल्पाः श्रूयन्ते स्मात्र नित्यशः ॥

dīyatāṁ dīyatām eṣāṁ bhujyatāṁ bhujyatām iti । evaṁprakārāḥ saṁjalpāḥ śrūyante smātra nityaśaḥ ॥

गवां शतसहस्राणि शयनानां च भारत । रुक्मस्य योषितां चैव धर्मराजः पृथग्ददौ ॥

gavāṁ śatasahasrāṇi śayanānāṁ ca bhārata । rukmasya yoṣitāṁ caiva dharmarājaḥ pr̥thag dadau ॥

प्रावर्ततैवं यज्ञः स पाण्डवस्य महात्मनः । पृथिव्यामेकवीरस्य शक्रस्येव त्रिविष्टपे ॥

prāvartataivaṁ yajñaḥ sa pāṇḍavasya mahātmanaḥ । pr̥thivyām ekavīrasya śakrasyeva triviṣṭape ॥

ततो युधिष्ठिरो राजा प्रेषयामास पाण्डवम् । नकुलं हास्तिनपुरं भीष्माय भरतर्षभ ॥

tato yudhiṣṭhiro rājā preṣayām āsa pāṇḍavam । nakulaṁ hāstinapuraṁ bhīṣmāya bharatarṣabha ॥

द्रोणाय धृतराष्ट्राय विदुराय कृपाय च । भ्रातॄणां चैव सर्वेषां येऽनुरक्ता युधिष्ठिरे ॥

droṇāya dhr̥tarāṣṭrāya vidurāya kr̥pāya ca । bhrātr̥̄ṇāṁ caiva sarveṣāṁ ye ’nuraktā yudhiṣṭhire ॥