Adhyāya 28

वैशंपायन उवाच । तथैव सहदेवोऽपि धर्मराजेन पूजितः । महत्या सेनया सार्धं प्रययौ दक्षिणां दिशम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tathaiva sahadevo ’pi dharmarājena pūjitaḥ । mahatyā senayā sārdhaṁ prayayau dakṣiṇāṁ diśam ॥

स शूरसेनान्कार्त्स्न्येन पूर्वमेवाजयत्प्रभुः । मत्स्यराजं च कौरव्यो वशे चक्रे बलाद्बली ॥

sa śūrasenān kārtsnyena pūrvam evājayat prabhuḥ । matsyarājaṁ ca kauravyo vaśe cakre balād balī ॥

अधिराजाधिपं चैव दन्तवक्रं महाहवे । जिगाय करदं चैव स्वराज्ये संन्यवेशयत् ॥

adhirājādhipaṁ caiva dantavakraṁ mahāhave । jigāya karadaṁ caiva svarājye saṁnyaveśayat ॥

सुकुमारं वशे चक्रे सुमित्रं च नराधिपम् । तथैवापरमत्स्यांश्च व्यजयत्स पटच्चरान् ॥

sukumāraṁ vaśe cakre sumitraṁ ca narādhipam । tathaivāparamatsyāṁś ca vyajayat sa paṭaccarān ॥

निषादभूमिं गोशृङ्गं पर्वतप्रवरं तथा । तरसा व्यजयद्धीमाञ्श्रेणिमन्तं च पार्थिवम् ॥

niṣādabhūmiṁ gośr̥ṅgaṁ parvatapravaraṁ tathā । tarasā vyajayad dhīmāñ śreṇimantaṁ ca pārthivam ॥

नवराष्ट्रं विनिर्जित्य कुन्तिभोजमुपाद्रवत् । प्रीतिपूर्वं च तस्यासौ प्रतिजग्राह शासनम् ॥

navarāṣṭraṁ vinirjitya kuntibhojam upādravat । prītipūrvaṁ ca tasyāsau pratijagrāha śāsanam ॥

ततश्चर्मण्वतीकूले जम्भकस्यात्मजं नृपम् । ददर्श वासुदेवेन शेषितं पूर्ववैरिणा ॥

tataś carmaṇvatīkūle jambhakasyātmajaṁ nr̥pam । dadarśa vāsudevena śeṣitaṁ pūrvavairiṇā ॥

चक्रे तत्र स संग्रामं सह भोजेन भारत । स तमाजौ विनिर्जित्य दक्षिणाभिमुखो ययौ ॥

cakre tatra sa saṁgrāmaṁ saha bhojena bhārata । sa tam ājau vinirjitya dakṣiṇābhimukho yayau ॥

करांस्तेभ्य उपादाय रत्नानि विविधानि च । ततस्तैरेव सहितो नर्मदामभितो ययौ ॥

karāṁs tebhya upādāya ratnāni vividhāni ca । tatas tair eva sahito narmadām abhito yayau ॥

विन्दानुविन्दावावन्त्यौ सैन्येन महता वृतौ । जिगाय समरे वीरावाश्विनेयः प्रतापवान् ॥

vindānuvindāv āvantyau sainyena mahatā vr̥tau । jigāya samare vīrāv āśvineyaḥ pratāpavān ॥

ततो रत्नान्युपादाय पुरीं माहिष्मतीं ययौ । तत्र नीलेन राज्ञा स चक्रे युद्धं नरर्षभः ॥

tato ratnāny upādāya purīṁ māhiṣmatīṁ yayau । tatra nīlena rājñā sa cakre yuddhaṁ nararṣabhaḥ ॥

पाण्डवः परवीरघ्नः सहदेवः प्रतापवान् । ततोऽस्य सुमहद्युद्धमासीद्भीरुभयंकरम् ॥

pāṇḍavaḥ paravīraghnaḥ sahadevaḥ pratāpavān । tato ’sya sumahad yuddham āsīd bhīrubhayaṁkaram ॥

सैन्यक्षयकरं चैव प्राणानां संशयाय च । चक्रे तस्य हि साहाय्यं भगवान्हव्यवाहनः ॥

sainyakṣayakaraṁ caiva prāṇānāṁ saṁśayāya ca । cakre tasya hi sāhāyyaṁ bhagavān havyavāhanaḥ ॥

ततो हया रथा नागाः पुरुषाः कवचानि च । प्रदीप्तानि व्यदृश्यन्त सहदेवबले तदा ॥

tato hayā rathā nāgāḥ puruṣāḥ kavacāni ca । pradīptāni vyadr̥śyanta sahadevabale tadā ॥

ततः सुसंभ्रान्तमना बभूव कुरुनन्दनः । नोत्तरं प्रतिवक्तुं च शक्तोऽभूज्जनमेजय ॥

tataḥ susaṁbhrāntamanā babhūva kurunandanaḥ । nottaraṁ prativaktuṁ ca śakto ’bhūj janamejaya ॥

जनमेजय उवाच । किमर्थं भगवानग्निः प्रत्यमित्रोऽभवद्युधि । सहदेवस्य यज्ञार्थं घटमानस्य वै द्विज ॥

janamejaya uvāca । kimarthaṁ bhagavān agniḥ pratyamitro ’bhavad yudhi । sahadevasya yajñārthaṁ ghaṭamānasya vai dvija ॥

वैशंपायन उवाच । तत्र माहिष्मतीवासी भगवान्हव्यवाहनः । श्रूयते निगृहीतो वै पुरस्तात्पारदारिकः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tatra māhiṣmatīvāsī bhagavān havyavāhanaḥ । śrūyate nigr̥hīto vai purastāt pāradārikaḥ ॥

नीलस्य राज्ञः पूर्वेषामुपनीतश्च सोऽभवत् । तदा ब्राह्मणरूपेण चरमाणो यदृच्छया ॥

nīlasya rājñaḥ pūrveṣām upanītaś ca so ’bhavat । tadā brāhmaṇarūpeṇa caramāṇo yadr̥cchayā ॥

तं तु राजा यथाशास्त्रमन्वशाद्धार्मिकस्तदा । प्रजज्वाल ततः कोपाद्भगवान्हव्यवाहनः ॥

taṁ tu rājā yathāśāstram anvaśād dhārmikas tadā । prajajvāla tataḥ kopād bhagavān havyavāhanaḥ ॥

तं दृष्ट्वा विस्मितो राजा जगाम शिरसा कविम् । चक्रे प्रसादं च तदा तस्य राज्ञो विभावसुः ॥

taṁ dr̥ṣṭvā vismito rājā jagāma śirasā kavim । cakre prasādaṁ ca tadā tasya rājño vibhāvasuḥ ॥

वरेण छन्दयामास तं नृपं स्विष्टकृत्तमः । अभयं च स जग्राह स्वसैन्ये वै महीपतिः ॥

vareṇa chandayām āsa taṁ nr̥paṁ sviṣṭakr̥ttamaḥ । abhayaṁ ca sa jagrāha svasainye vai mahīpatiḥ ॥

ततः प्रभृति ये केचिदज्ञानात्तां पुरीं नृपाः । जिगीषन्ति बलाद्राजंस्ते दह्यन्तीह वह्निना ॥

tataḥ prabhr̥ti ye ke cid ajñānāt tāṁ purīṁ nr̥pāḥ । jigīṣanti balād rājaṁs te dahyantīha vahninā ॥

तस्यां पुर्यां तदा चैव माहिष्मत्यां कुरूद्वह । बभूवुरनभिग्राह्या योषितश्छन्दतः किल ॥

tasyāṁ puryāṁ tadā caiva māhiṣmatyāṁ kurūdvaha । babhūvur anabhigrāhyā yoṣitaś chandataḥ kila ॥

एवमग्निर्वरं प्रादात्स्त्रीणामप्रतिवारणे । स्वैरिण्यस्तत्र नार्यो हि यथेष्टं प्रचरन्त्युत ॥

evam agnir varaṁ prādāt strīṇām aprativāraṇe । svairiṇyas tatra nāryo hi yatheṣṭaṁ pracaranty uta ॥

वर्जयन्ति च राजानस्तद्राष्ट्रं पुरुषोत्तम । भयादग्नेर्महाराज तदा प्रभृति सर्वदा ॥

varjayanti ca rājānas tad rāṣṭraṁ puruṣottama । bhayād agner mahārāja tadā prabhr̥ti sarvadā ॥

सहदेवस्तु धर्मात्मा सैन्यं दृष्ट्वा भयार्दितम् । परीतमग्निना राजन्नाकम्पत यथा गिरिः ॥

sahadevas tu dharmātmā sainyaṁ dr̥ṣṭvā bhayārditam । parītam agninā rājann ākampata yathā giriḥ ॥

उपस्पृश्य शुचिर्भूत्वा सोऽब्रवीत्पावकं ततः । त्वदर्थोऽयं समारम्भः कृष्णवर्त्मन्नमोऽस्तु ते ॥

upaspr̥śya śucir bhūtvā so ’bravīt pāvakaṁ tataḥ । tvadartho ’yaṁ samārambhaḥ kr̥ṣṇavartman namo ’stu te ॥

मुखं त्वमसि देवानां यज्ञस्त्वमसि पावक । पावनात्पावकश्चासि वहनाद्धव्यवाहनः ॥

mukhaṁ tvam asi devānāṁ yajñas tvam asi pāvaka । pāvanāt pāvakaś cāsi vahanād dhavyavāhanaḥ ॥

वेदास्त्वदर्थं जाताश्च जातवेदास्ततो ह्यसि । यज्ञविघ्नमिमं कर्तुं नार्हस्त्वं हव्यवाहन ॥

vedās tvadarthaṁ jātāś ca jātavedās tato hy asi । yajñavighnam imaṁ kartuṁ nārhas tvaṁ havyavāhana ॥

एवमुक्त्वा तु माद्रेयः कुशैरास्तीर्य मेदिनीम् । विधिवत्पुरुषव्याघ्रः पावकं प्रत्युपाविशत् ॥

evam uktvā tu mādreyaḥ kuśair āstīrya medinīm । vidhivat puruṣavyāghraḥ pāvakaṁ pratyupāviśat ॥

प्रमुखे सर्वसैन्यस्य भीतोद्विग्नस्य भारत । न चैनमत्यगाद्वह्निर्वेलामिव महोदधिः ॥

pramukhe sarvasainyasya bhītodvignasya bhārata । na cainam atyagād vahnir velām iva mahodadhiḥ ॥

तमभ्येत्य शनैर्वह्निरुवाच कुरुनन्दनम् । सहदेवं नृणां देवं सान्त्वपूर्वमिदं वचः ॥

tam abhyetya śanair vahnir uvāca kurunandanam । sahadevaṁ nr̥ṇāṁ devaṁ sāntvapūrvam idaṁ vacaḥ ॥

उत्तिष्ठोत्तिष्ठ कौरव्य जिज्ञासेयं कृता मया । वेद्मि सर्वमभिप्रायं तव धर्मसुतस्य च ॥

uttiṣṭhottiṣṭha kauravya jijñāseyaṁ kr̥tā mayā । vedmi sarvam abhiprāyaṁ tava dharmasutasya ca ॥

मया तु रक्षितव्येयं पुरी भरतसत्तम । यावद्राज्ञोऽस्य नीलस्य कुलवंशधरा इति । ईप्सितं तु करिष्यामि मनसस्तव पाण्डव ॥

mayā tu rakṣitavyeyaṁ purī bharatasattama । yāvad rājño ’sya nīlasya kulavaṁśadharā iti । īpsitaṁ tu kariṣyāmi manasas tava pāṇḍava ॥

तत उत्थाय हृष्टात्मा प्राञ्जलिः शिरसानतः । पूजयामास माद्रेयः पावकं पुरुषर्षभः ॥

tata utthāya hr̥ṣṭātmā prāñjaliḥ śirasānataḥ । pūjayām āsa mādreyaḥ pāvakaṁ puruṣarṣabhaḥ ॥

पावके विनिवृत्ते तु नीलो राजाभ्ययात्तदा । सत्कारेण नरव्याघ्रं सहदेवं युधां पतिम् ॥

pāvake vinivr̥tte tu nīlo rājābhyayāt tadā । satkāreṇa naravyāghraṁ sahadevaṁ yudhāṁ patim ॥

प्रतिगृह्य च तां पूजां करे च विनिवेश्य तम् । माद्रीसुतस्ततः प्रायाद्विजयी दक्षिणां दिशम् ॥

pratigr̥hya ca tāṁ pūjāṁ kare ca viniveśya tam । mādrīsutas tataḥ prāyād vijayī dakṣiṇāṁ diśam ॥

त्रैपुरं स वशे कृत्वा राजानममितौजसम् । निजग्राह महाबाहुस्तरसा पोतनेश्वरम् ॥

traipuraṁ sa vaśe kr̥tvā rājānam amitaujasam । nijagrāha mahābāhus tarasā potaneśvaram ॥

आहृतिं कौशिकाचार्यं यत्नेन महता ततः । वशे चक्रे महाबाहुः सुराष्ट्राधिपतिं तथा ॥

āhr̥tiṁ kauśikācāryaṁ yatnena mahatā tataḥ । vaśe cakre mahābāhuḥ surāṣṭrādhipatiṁ tathā ॥

सुराष्ट्रविषयस्थश्च प्रेषयामास रुक्मिणे । राज्ञे भोजकटस्थाय महामात्राय धीमते ॥

surāṣṭraviṣayasthaś ca preṣayām āsa rukmiṇe । rājñe bhojakaṭasthāya mahāmātrāya dhīmate ॥

भीष्मकाय स धर्मात्मा साक्षादिन्द्रसखाय वै । स चास्य ससुतो राजन्प्रतिजग्राह शासनम् ॥

bhīṣmakāya sa dharmātmā sākṣād indrasakhāya vai । sa cāsya sasuto rājan pratijagrāha śāsanam ॥

प्रीतिपूर्वं महाबाहुर्वासुदेवमवेक्ष्य च । ततः स रत्नान्यादाय पुनः प्रायाद्युधां पतिः ॥

prītipūrvaṁ mahābāhur vāsudevam avekṣya ca । tataḥ sa ratnāny ādāya punaḥ prāyād yudhāṁ patiḥ ॥

ततः शूर्पारकं चैव गणं चोपकृताह्वयम् । वशे चक्रे महातेजा दण्डकांश्च महाबलः ॥

tataḥ śūrpārakaṁ caiva gaṇaṁ copakr̥tāhvayam । vaśe cakre mahātejā daṇḍakāṁś ca mahābalaḥ ॥

सागरद्वीपवासांश्च नृपतीन्म्लेच्छयोनिजान् । निषादान्पुरुषादांश्च कर्णप्रावरणानपि ॥

sāgaradvīpavāsāṁś ca nr̥patīn mlecchayonijān । niṣādān puruṣādāṁś ca karṇaprāvaraṇān api ॥

ये च कालमुखा नाम नरा राक्षसयोनयः । कृत्स्नं कोल्लगिरिं चैव मुरचीपत्तनं तथा ॥

ye ca kālamukhā nāma narā rākṣasayonayaḥ । kr̥tsnaṁ kollagiriṁ caiva muracīpattanaṁ tathā ॥

द्वीपं ताम्राह्वयं चैव पर्वतं रामकं तथा । तिमिंगिलं च नृपतिं वशे चक्रे महामतिः ॥

dvīpaṁ tāmrāhvayaṁ caiva parvataṁ rāmakaṁ tathā । timiṁgilaṁ ca nr̥patiṁ vaśe cakre mahāmatiḥ ॥

एकपादांश्च पुरुषान्केवलान्वनवासिनः । नगरीं संजयन्तीं च पिच्छण्डं करहाटकम् । दूतैरेव वशे चक्रे करं चैनानदापयत् ॥

ekapādāṁś ca puruṣān kevalān vanavāsinaḥ । nagarīṁ saṁjayantīṁ ca picchaṇḍaṁ karahāṭakam । dūtair eva vaśe cakre karaṁ cainān adāpayat ॥

पाण्ड्यांश्च द्रविडांश्चैव सहितांश्चोड्रकेरलैः । अन्ध्रांस्तलवनांश्चैव कलिङ्गानोष्ट्रकर्णिकान् ॥

pāṇḍyāṁś ca draviḍāṁś caiva sahitāṁś coḍrakeralaiḥ । andhrāṁs talavanāṁś caiva kaliṅgān oṣṭrakarṇikān ॥

अन्ताखीं चैव रोमां च यवनानां पुरं तथा । दूतैरेव वशे चक्रे करं चैनानदापयत् ॥

antākhīṁ caiva romāṁ ca yavanānāṁ puraṁ tathā । dūtair eva vaśe cakre karaṁ cainān adāpayat ॥

भरुकच्छं गतो धीमान्दूतान्माद्रवतीसुतः । प्रेषयामास राजेन्द्र पौलस्त्याय महात्मने । विभीषणाय धर्मात्मा प्रीतिपूर्वमरिंदमः ॥

bharukacchaṁ gato dhīmān dūtān mādravatīsutaḥ । preṣayām āsa rājendra paulastyāya mahātmane । vibhīṣaṇāya dharmātmā prītipūrvam ariṁdamaḥ ॥

स चास्य प्रतिजग्राह शासनं प्रीतिपूर्वकम् । तच्च कालकृतं धीमानन्वमन्यत स प्रभुः ॥

sa cāsya pratijagrāha śāsanaṁ prītipūrvakam । tac ca kālakr̥taṁ dhīmān anvamanyata sa prabhuḥ ॥

ततः संप्रेषयामास रत्नानि विविधानि च । चन्दनागुरुमुख्यानि दिव्यान्याभरणानि च ॥

tataḥ saṁpreṣayām āsa ratnāni vividhāni ca । candanāgurumukhyāni divyāny ābharaṇāni ca ॥

वासांसि च महार्हाणि मणींश्चैव महाधनान् । न्यवर्तत ततो धीमान्सहदेवः प्रतापवान् ॥

vāsāṁsi ca mahārhāṇi maṇīṁś caiva mahādhanān । nyavartata tato dhīmān sahadevaḥ pratāpavān ॥

एवं निर्जित्य तरसा सान्त्वेन विजयेन च । करदान्पार्थिवान्कृत्वा प्रत्यागच्छदरिंदमः ॥

evaṁ nirjitya tarasā sāntvena vijayena ca । karadān pārthivān kr̥tvā pratyāgacchad ariṁdamaḥ ॥

धर्मराजाय तत्सर्वं निवेद्य भरतर्षभ । कृतकर्मा सुखं राजन्नुवास जनमेजय ॥

dharmarājāya tat sarvaṁ nivedya bharatarṣabha । kr̥takarmā sukhaṁ rājann uvāsa janamejaya ॥