Adhyāya 23

वैशंपायन उवाच । पार्थः प्राप्य धनुःश्रेष्ठमक्षय्यौ च महेषुधी । रथं ध्वजं सभां चैव युधिष्ठिरमभाषत ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । pārthaḥ prāpya dhanuḥśreṣṭham akṣayyau ca maheṣudhī । rathaṁ dhvajaṁ sabhāṁ caiva yudhiṣṭhiram abhāṣata ॥

धनुरस्त्रं शरा वीर्यं पक्षो भूमिर्यशो बलम् । प्राप्तमेतन्मया राजन्दुष्प्रापं यदभीप्सितम् ॥

dhanur astraṁ śarā vīryaṁ pakṣo bhūmir yaśo balam । prāptam etan mayā rājan duṣprāpaṁ yad abhīpsitam ॥

तत्र कृत्यमहं मन्ये कोशस्यास्य विवर्धनम् । करमाहारयिष्यामि राज्ञः सर्वान्नृपोत्तम ॥

tatra kr̥tyam ahaṁ manye kośasyāsya vivardhanam । karam āhārayiṣyāmi rājñaḥ sarvān nr̥pottama ॥

विजयाय प्रयास्यामि दिशं धनदरक्षिताम् । तिथावथ मुहूर्ते च नक्षत्रे च तथा शिवे ॥

vijayāya prayāsyāmi diśaṁ dhanadarakṣitām । tithāv atha muhūrte ca nakṣatre ca tathā śive ॥

धनंजयवचः श्रुत्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः । स्निग्धगम्भीरनादिन्या तं गिरा प्रत्यभाषत ॥

dhanaṁjayavacaḥ śrutvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । snigdhagambhīranādinyā taṁ girā pratyabhāṣata ॥

स्वस्ति वाच्यार्हतो विप्रान्प्रयाहि भरतर्षभ । दुर्हृदामप्रहर्षाय सुहृदां नन्दनाय च । विजयस्ते ध्रुवं पार्थ प्रियं काममवाप्नुहि ॥

svasti vācyārhato viprān prayāhi bharatarṣabha । durhr̥dām apraharṣāya suhr̥dāṁ nandanāya ca । vijayas te dhruvaṁ pārtha priyaṁ kāmam avāpnuhi ॥

इत्युक्तः प्रययौ पार्थः सैन्येन महता वृतः । अग्निदत्तेन दिव्येन रथेनाद्भुतकर्मणा ॥

ity uktaḥ prayayau pārthaḥ sainyena mahatā vr̥taḥ । agnidattena divyena rathenādbhutakarmaṇā ॥

तथैव भीमसेनोऽपि यमौ च पुरुषर्षभौ । ससैन्याः प्रययुः सर्वे धर्मराजाभिपूजिताः ॥

tathaiva bhīmaseno ’pi yamau ca puruṣarṣabhau । sasainyāḥ prayayuḥ sarve dharmarājābhipūjitāḥ ॥

दिशं धनपतेरिष्टामजयत्पाकशासनिः । भीमसेनस्तथा प्राचीं सहदेवस्तु दक्षिणाम् ॥

diśaṁ dhanapater iṣṭām ajayat pākaśāsaniḥ । bhīmasenas tathā prācīṁ sahadevas tu dakṣiṇām ॥

प्रतीचीं नकुलो राजन्दिशं व्यजयदस्त्रवित् । खाण्डवप्रस्थमध्यास्ते धर्मराजो युधिष्ठिरः ॥

pratīcīṁ nakulo rājan diśaṁ vyajayad astravit । khāṇḍavaprastham adhyāste dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ ॥

जनमेजय उवाच । दिशामभिजयं ब्रह्मन्विस्तरेणानुकीर्तय । न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत् ॥

janamejaya uvāca । diśām abhijayaṁ brahman vistareṇānukīrtaya । na hi tr̥pyāmi pūrveṣāṁ śr̥ṇvānaś caritaṁ mahat ॥

वैशंपायन उवाच । धनंजयस्य वक्ष्यामि विजयं पूर्वमेव ते । यौगपद्येन पार्थैर्हि विजितेयं वसुंधरा ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । dhanaṁjayasya vakṣyāmi vijayaṁ pūrvam eva te । yaugapadyena pārthair hi vijiteyaṁ vasuṁdharā ॥

पूर्वं कुणिन्दविषये वशे चक्रे महीपतीन् । धनंजयो महाबाहुर्नातितीव्रेण कर्मणा ॥

pūrvaṁ kuṇindaviṣaye vaśe cakre mahīpatīn । dhanaṁjayo mahābāhur nātitīvreṇa karmaṇā ॥

आनर्तान्कालकूटांश्च कुणिन्दांश्च विजित्य सः । सुमण्डलं पापजितं कृतवाननुसैनिकम् ॥

ānartān kālakūṭāṁś ca kuṇindāṁś ca vijitya saḥ । sumaṇḍalaṁ pāpajitaṁ kr̥tavān anusainikam ॥

स तेन सहितो राजन्सव्यसाची परंतपः । विजिग्ये सकलं द्वीपं प्रतिविन्ध्यं च पार्थिवम् ॥

sa tena sahito rājan savyasācī paraṁtapaḥ । vijigye sakalaṁ dvīpaṁ prativindhyaṁ ca pārthivam ॥

सकलद्वीपवासांश्च सप्तद्वीपे च ये नृपाः । अर्जुनस्य च सैन्यानां विग्रहस्तुमुलोऽभवत् ॥

sakaladvīpavāsāṁś ca saptadvīpe ca ye nr̥pāḥ । arjunasya ca sainyānāṁ vigrahas tumulo ’bhavat ॥

स तानपि महेष्वासो विजित्य भरतर्षभ । तैरेव सहितः सर्वैः प्राग्ज्योतिषमुपाद्रवत् ॥

sa tān api maheṣvāso vijitya bharatarṣabha । tair eva sahitaḥ sarvaiḥ prāgjyotiṣam upādravat ॥

तत्र राजा महानासीद्भगदत्तो विशां पते । तेनासीत्सुमहद्युद्धं पाण्डवस्य महात्मनः ॥

tatra rājā mahān āsīd bhagadatto viśāṁ pate । tenāsīt sumahad yuddhaṁ pāṇḍavasya mahātmanaḥ ॥

स किरातैश्च चीनैश्च वृतः प्राग्ज्योतिषोऽभवत् । अन्यैश्च बहुभिर्योधैः सागरानूपवासिभिः ॥

sa kirātaiś ca cīnaiś ca vr̥taḥ prāgjyotiṣo ’bhavat । anyaiś ca bahubhir yodhaiḥ sāgarānūpavāsibhiḥ ॥

ततः स दिवसानष्टौ योधयित्वा धनंजयम् । प्रहसन्नब्रवीद्राजा संग्रामे विगतक्लमः ॥

tataḥ sa divasān aṣṭau yodhayitvā dhanaṁjayam । prahasann abravīd rājā saṁgrāme vigataklamaḥ ॥

उपपन्नं महाबाहो त्वयि पाण्डवनन्दन । पाकशासनदायादे वीर्यमाहवशोभिनि ॥

upapannaṁ mahābāho tvayi pāṇḍavanandana । pākaśāsanadāyāde vīryam āhavaśobhini ॥

अहं सखा सुरेन्द्रस्य शक्रादनवमो रणे । न च शक्नोमि ते तात स्थातुं प्रमुखतो युधि ॥

ahaṁ sakhā surendrasya śakrād anavamo raṇe । na ca śaknomi te tāta sthātuṁ pramukhato yudhi ॥

किमीप्सितं पाण्डवेय ब्रूहि किं करवाणि ते । यद्वक्ष्यसि महाबाहो तत्करिष्यामि पुत्रक ॥

kim īpsitaṁ pāṇḍaveya brūhi kiṁ karavāṇi te । yad vakṣyasi mahābāho tat kariṣyāmi putraka ॥

अर्जुन उवाच । कुरूणामृषभो राजा धर्मपुत्रो युधिष्ठिरः । तस्य पार्थिवतामीप्से करस्तस्मै प्रदीयताम् ॥

arjuna uvāca । kurūṇām r̥ṣabho rājā dharmaputro yudhiṣṭhiraḥ । tasya pārthivatām īpse karas tasmai pradīyatām ॥

भवान्पितृसखा चैव प्रीयमाणो मयापि च । ततो नाज्ञापयामि त्वां प्रीतिपूर्वं प्रदीयताम् ॥

bhavān pitr̥sakhā caiva prīyamāṇo mayāpi ca । tato nājñāpayāmi tvāṁ prītipūrvaṁ pradīyatām ॥

भगदत्त उवाच । कुन्तीमातर्यथा मे त्वं तथा राजा युधिष्ठिरः । सर्वमेतत्करिष्यामि किं चान्यत्करवाणि ते ॥

bhagadatta uvāca । kuntīmātar yathā me tvaṁ tathā rājā yudhiṣṭhiraḥ । sarvam etat kariṣyāmi kiṁ cānyat karavāṇi te ॥