Adhyāya 9

वैशंपायन उवाच । प्रविशन्नर्जुनो राजन्नाश्रमं सत्यवादिनः । ददर्शासीनमेकान्ते मुनिं सत्यवतीसुतम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । praviśann arjuno rājann āśramaṁ satyavādinaḥ । dadarśāsīnam ekānte muniṁ satyavatīsutam ॥

स तमासाद्य धर्मज्ञमुपतस्थे महाव्रतम् । अर्जुनोऽस्मीति नामास्मै निवेद्याभ्यवदत्ततः ॥

sa tam āsādya dharmajñam upatasthe mahāvratam । arjuno ’smīti nāmāsmai nivedyābhyavadat tataḥ ॥

स्वागतं तेऽस्त्विति प्राह मुनिः सत्यवतीसुतः । आस्यतामिति चोवाच प्रसन्नात्मा महामुनिः ॥

svāgataṁ te ’stv iti prāha muniḥ satyavatīsutaḥ । āsyatām iti covāca prasannātmā mahāmuniḥ ॥

तमप्रतीतमनसं निःश्वसन्तं पुनः पुनः । निर्विण्णमनसं दृष्ट्वा पार्थं व्यासोऽब्रवीदिदम् ॥

tam apratītamanasaṁ niḥśvasantaṁ punaḥ punaḥ । nirviṇṇamanasaṁ dr̥ṣṭvā pārthaṁ vyāso ’bravīd idam ॥

अवीरजोऽभिघातस्ते ब्राह्मणो वा हतस्त्वया । युद्धे पराजितो वासि गतश्रीरिव लक्ष्यसे ॥

avīrajo ’bhighātas te brāhmaṇo vā hatas tvayā । yuddhe parājito vāsi gataśrīr iva lakṣyase ॥

न त्वा प्रत्यभिजानामि किमिदं भरतर्षभ । श्रोतव्यं चेन्मया पार्थ क्षिप्रमाख्यातुमर्हसि ॥

na tvā pratyabhijānāmi kim idaṁ bharatarṣabha । śrotavyaṁ cen mayā pārtha kṣipram ākhyātum arhasi ॥

अर्जुन उवाच । यः स मेघवपुः श्रीमान्बृहत्पङ्कजलोचनः । स कृष्णः सह रामेण त्यक्त्वा देहं दिवं गतः ॥

arjuna uvāca । yaḥ sa meghavapuḥ śrīmān br̥hatpaṅkajalocanaḥ । sa kr̥ṣṇaḥ saha rāmeṇa tyaktvā dehaṁ divaṁ gataḥ ॥

मौसले वृष्णिवीराणां विनाशो ब्रह्मशापजः । बभूव वीरान्तकरः प्रभासे रोमहर्षणः ॥

mausale vr̥ṣṇivīrāṇāṁ vināśo brahmaśāpajaḥ । babhūva vīrāntakaraḥ prabhāse romaharṣaṇaḥ ॥

ये ते शूरा महात्मानः सिंहदर्पा महाबलाः । भोजवृष्ण्यन्धका ब्रह्मन्नन्योन्यं तैर्हतं युधि ॥

ye te śūrā mahātmānaḥ siṁhadarpā mahābalāḥ । bhojavr̥ṣṇyandhakā brahmann anyonyaṁ tair hataṁ yudhi ॥

गदापरिघशक्तीनां सहाः परिघबाहवः । त एरकाभिर्निहताः पश्य कालस्य पर्ययम् ॥

gadāparighaśaktīnāṁ sahāḥ parighabāhavaḥ । ta erakābhir nihatāḥ paśya kālasya paryayam ॥

हतं पञ्चशतं तेषां सहस्रं बाहुशालिनाम् । निधनं समनुप्राप्तं समासाद्येतरेतरम् ॥

hataṁ pañcaśataṁ teṣāṁ sahasraṁ bāhuśālinām । nidhanaṁ samanuprāptaṁ samāsādyetaretaram ॥

पुनः पुनर्न मृष्यामि विनाशममितौजसाम् । चिन्तयानो यदूनां च कृष्णस्य च यशस्विनः ॥

punaḥ punar na mr̥ṣyāmi vināśam amitaujasām । cintayāno yadūnāṁ ca kr̥ṣṇasya ca yaśasvinaḥ ॥

शोषणं सागरस्येव पर्वतस्येव चालनम् । नभसः पतनं चैव शैत्यमग्नेस्तथैव च ॥

śoṣaṇaṁ sāgarasyeva parvatasyeva cālanam । nabhasaḥ patanaṁ caiva śaityam agnes tathaiva ca ॥

अश्रद्धेयमहं मन्ये विनाशं शार्ङ्गधन्वनः । न चेह स्थातुमिच्छामि लोके कृष्णविनाकृतः ॥

aśraddheyam ahaṁ manye vināśaṁ śārṅgadhanvanaḥ । na ceha sthātum icchāmi loke kr̥ṣṇavinākr̥taḥ ॥

इतः कष्टतरं चान्यच्छृणु तद्वै तपोधन । मनो मे दीर्यते येन चिन्तयानस्य वै मुहुः ॥

itaḥ kaṣṭataraṁ cānyac chr̥ṇu tad vai tapodhana । mano me dīryate yena cintayānasya vai muhuḥ ॥

पश्यतो वृष्णिदाराश्च मम ब्रह्मन्सहस्रशः । आभीरैरनुसृत्याजौ हृताः पञ्चनदालयैः ॥

paśyato vr̥ṣṇidārāś ca mama brahman sahasraśaḥ । ābhīrair anusr̥tyājau hr̥tāḥ pañcanadālayaiḥ ॥

धनुरादाय तत्राहं नाशकं तस्य पूरणे । यथा पुरा च मे वीर्यं भुजयोर्न तथाभवत् ॥

dhanur ādāya tatrāhaṁ nāśakaṁ tasya pūraṇe । yathā purā ca me vīryaṁ bhujayor na tathābhavat ॥

अस्त्राणि मे प्रनष्टानि विविधानि महामुने । शराश्च क्षयमापन्नाः क्षणेनैव समन्ततः ॥

astrāṇi me pranaṣṭāni vividhāni mahāmune । śarāś ca kṣayam āpannāḥ kṣaṇenaiva samantataḥ ॥

पुरुषश्चाप्रमेयात्मा शङ्खचक्रगदाधरः । चतुर्भुजः पीतवासा श्यामः पद्मायतेक्षणः ॥

puruṣaś cāprameyātmā śaṅkhacakragadādharaḥ । caturbhujaḥ pītavāsā śyāmaḥ padmāyatekṣaṇaḥ ॥

यः स याति पुरस्तान्मे रथस्य सुमहाद्युतिः । प्रदहन्रिपुसैन्यानि न पश्याम्यहमद्य तम् ॥

yaḥ sa yāti purastān me rathasya sumahādyutiḥ । pradahan ripusainyāni na paśyāmy aham adya tam ॥

येन पूर्वं प्रदग्धानि शत्रुसैन्यानि तेजसा । शरैर्गाण्डीवनिर्मुक्तैरहं पश्चाद्व्यनाशयम् ॥

yena pūrvaṁ pradagdhāni śatrusainyāni tejasā । śarair gāṇḍīvanirmuktair ahaṁ paścād vyanāśayam ॥

तमपश्यन्विषीदामि घूर्णामीव च सत्तम । परिनिर्विण्णचेताश्च शान्तिं नोपलभेऽपि च ॥

tam apaśyan viṣīdāmi ghūrṇāmīva ca sattama । parinirviṇṇacetāś ca śāntiṁ nopalabhe ’pi ca ॥

विना जनार्दनं वीरं नाहं जीवितुमुत्सहे । श्रुत्वैव हि गतं विष्णुं ममापि मुमुहुर्दिशः ॥

vinā janārdanaṁ vīraṁ nāhaṁ jīvitum utsahe । śrutvaiva hi gataṁ viṣṇuṁ mamāpi mumuhur diśaḥ ॥

प्रनष्टज्ञातिवीर्यस्य शून्यस्य परिधावतः । उपदेष्टुं मम श्रेयो भवानर्हति सत्तम ॥

pranaṣṭajñātivīryasya śūnyasya paridhāvataḥ । upadeṣṭuṁ mama śreyo bhavān arhati sattama ॥

व्यास उवाच । ब्रह्मशापविनिर्दग्धा वृष्ण्यन्धकमहारथाः । विनष्टाः कुरुशार्दूल न ताञ्शोचितुमर्हसि ॥

vyāsa uvāca । brahmaśāpavinirdagdhā vr̥ṣṇyandhakamahārathāḥ । vinaṣṭāḥ kuruśārdūla na tāñ śocitum arhasi ॥

भवितव्यं तथा तद्धि दिष्टमेतन्महात्मनाम् । उपेक्षितं च कृष्णेन शक्तेनापि व्यपोहितुम् ॥

bhavitavyaṁ tathā tad dhi diṣṭam etan mahātmanām । upekṣitaṁ ca kr̥ṣṇena śaktenāpi vyapohitum ॥

त्रैलोक्यमपि कृष्णो हि कृत्स्नं स्थावरजङ्गमम् । प्रसहेदन्यथा कर्तुं किमु शापं मनीषिणाम् ॥

trailokyam api kr̥ṣṇo hi kr̥tsnaṁ sthāvarajaṅgamam । prasahed anyathā kartuṁ kim u śāpaṁ manīṣiṇām ॥

रथस्य पुरतो याति यः स चक्रगदाधरः । तव स्नेहात्पुराणर्षिर्वासुदेवश्चतुर्भुजः ॥

rathasya purato yāti yaḥ sa cakragadādharaḥ । tava snehāt purāṇarṣir vāsudevaś caturbhujaḥ ॥

कृत्वा भारावतरणं पृथिव्याः पृथुलोचनः । मोक्षयित्वा जगत्सर्वं गतः स्वस्थानमुत्तमम् ॥

kr̥tvā bhārāvataraṇaṁ pr̥thivyāḥ pr̥thulocanaḥ । mokṣayitvā jagat sarvaṁ gataḥ svasthānam uttamam ॥

त्वया त्विह महत्कर्म देवानां पुरुषर्षभ । कृतं भीमसहायेन यमाभ्यां च महाभुज ॥

tvayā tv iha mahat karma devānāṁ puruṣarṣabha । kr̥taṁ bhīmasahāyena yamābhyāṁ ca mahābhuja ॥

कृतकृत्यांश्च वो मन्ये संसिद्धान्कुरुपुंगव । गमनं प्राप्तकालं च तद्धि श्रेयो मतं मम ॥

kr̥takr̥tyāṁś ca vo manye saṁsiddhān kurupuṁgava । gamanaṁ prāptakālaṁ ca tad dhi śreyo mataṁ mama ॥

बलं बुद्धिश्च तेजश्च प्रतिपत्तिश्च भारत । भवन्ति भवकालेषु विपद्यन्ते विपर्यये ॥

balaṁ buddhiś ca tejaś ca pratipattiś ca bhārata । bhavanti bhavakāleṣu vipadyante viparyaye ॥

कालमूलमिदं सर्वं जगद्बीजं धनंजय । काल एव समादत्ते पुनरेव यदृच्छया ॥

kālamūlam idaṁ sarvaṁ jagadbījaṁ dhanaṁjaya । kāla eva samādatte punar eva yadr̥cchayā ॥

स एव बलवान्भूत्वा पुनर्भवति दुर्बलः । स एवेशश्च भूत्वेह परैराज्ञाप्यते पुनः ॥

sa eva balavān bhūtvā punar bhavati durbalaḥ । sa eveśaś ca bhūtveha parair ājñāpyate punaḥ ॥

कृतकृत्यानि चास्त्राणि गतान्यद्य यथागतम् । पुनरेष्यन्ति ते हस्तं यदा कालो भविष्यति ॥

kr̥takr̥tyāni cāstrāṇi gatāny adya yathāgatam । punar eṣyanti te hastaṁ yadā kālo bhaviṣyati ॥

कालो गन्तुं गतिं मुख्यां भवतामपि भारत । एतच्छ्रेयो हि वो मन्ये परमं भरतर्षभ ॥

kālo gantuṁ gatiṁ mukhyāṁ bhavatām api bhārata । etac chreyo hi vo manye paramaṁ bharatarṣabha ॥

एतद्वचनमाज्ञाय व्यासस्यामिततेजसः । अनुज्ञातो ययौ पार्थो नगरं नागसाह्वयम् ॥

etad vacanam ājñāya vyāsasyāmitatejasaḥ । anujñāto yayau pārtho nagaraṁ nāgasāhvayam ॥

प्रविश्य च पुरीं वीरः समासाद्य युधिष्ठिरम् । आचष्ट तद्यथावृत्तं वृष्ण्यन्धकजनं प्रति ॥

praviśya ca purīṁ vīraḥ samāsādya yudhiṣṭhiram । ācaṣṭa tad yathāvr̥ttaṁ vr̥ṣṇyandhakajanaṁ prati ॥