Adhyāya 5

वैशंपायन उवाच । ततो ययुर्दारुकः केशवश्च; बभ्रुश्च रामस्य पदं पतन्तः । अथापश्यन्राममनन्तवीर्यं; वृक्षे स्थितं चिन्तयानं विविक्ते ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato yayur dārukaḥ keśavaś ca; babhruś ca rāmasya padaṁ patantaḥ । athāpaśyan rāmam anantavīryaṁ; vr̥kṣe sthitaṁ cintayānaṁ vivikte ॥

ततः समासाद्य महानुभावः; कृष्णस्तदा दारुकमन्वशासत् । गत्वा कुरूञ्शीघ्रमिमं महान्तं; पार्थाय शंसस्व वधं यदूनाम् ॥

tataḥ samāsādya mahānubhāvaḥ; kr̥ṣṇas tadā dārukam anvaśāsat । gatvā kurūñ śīghram imaṁ mahāntaṁ; pārthāya śaṁsasva vadhaṁ yadūnām ॥

ततोऽर्जुनः क्षिप्रमिहोपयातु; श्रुत्वा मृतान्यादवान्ब्रह्मशापात् । इत्येवमुक्तः स ययौ रथेन; कुरूंस्तदा दारुको नष्टचेताः ॥

tato ’rjunaḥ kṣipram ihopayātu; śrutvā mr̥tān yādavān brahmaśāpāt । ity evam uktaḥ sa yayau rathena; kurūṁs tadā dāruko naṣṭacetāḥ ॥

ततो गते दारुके केशवोऽथ; दृष्ट्वान्तिके बभ्रुमुवाच वाक्यम् । स्त्रियो भवान्रक्षतु यातु शीघ्रं; नैता हिंस्युर्दस्यवो वित्तलोभात् ॥

tato gate dāruke keśavo ’tha; dr̥ṣṭvāntike babhrum uvāca vākyam । striyo bhavān rakṣatu yātu śīghraṁ; naitā hiṁsyur dasyavo vittalobhāt ॥

स प्रस्थितः केशवेनानुशिष्टो; मदातुरो ज्ञातिवधार्दितश्च । तं वै यान्तं संनिधौ केशवस्य; त्वरन्तमेकं सहसैव बभ्रुम् । ब्रह्मानुशप्तमवधीन्महद्वै; कूटोन्मुक्तं मुसलं लुब्धकस्य ॥

sa prasthitaḥ keśavenānuśiṣṭo; madāturo jñātivadhārditaś ca । taṁ vai yāntaṁ saṁnidhau keśavasya; tvarantam ekaṁ sahasaiva babhrum । brahmānuśaptam avadhīn mahad vai; kūṭonmuktaṁ musalaṁ lubdhakasya ॥

ततो दृष्ट्वा निहतं बभ्रुमाह; कृष्णो वाक्यं भ्रातरमग्रजं तु । इहैव त्वं मां प्रतीक्षस्व राम; यावत्स्त्रियो ज्ञातिवशाः करोमि ॥

tato dr̥ṣṭvā nihataṁ babhrum āha; kr̥ṣṇo vākyaṁ bhrātaram agrajaṁ tu । ihaiva tvaṁ māṁ pratīkṣasva rāma; yāvat striyo jñātivaśāḥ karomi ॥

ततः पुरीं द्वारवतीं प्रविश्य; जनार्दनः पितरं प्राह वाक्यम् । स्त्रियो भवान्रक्षतु नः समग्रा; धनंजयस्यागमनं प्रतीक्षन् । रामो वनान्ते प्रतिपालयन्मा;मास्तेऽद्याहं तेन समागमिष्ये ॥

tataḥ purīṁ dvāravatīṁ praviśya; janārdanaḥ pitaraṁ prāha vākyam । striyo bhavān rakṣatu naḥ samagrā; dhanaṁjayasyāgamanaṁ pratīkṣan । rāmo vanānte pratipālayan mām; āste ’dyāhaṁ tena samāgamiṣye ॥

दृष्टं मयेदं निधनं यदूनां; राज्ञां च पूर्वं कुरुपुंगवानाम् । नाहं विना यदुभिर्यादवानां; पुरीमिमां द्रष्टुमिहाद्य शक्तः ॥

dr̥ṣṭaṁ mayedaṁ nidhanaṁ yadūnāṁ; rājñāṁ ca pūrvaṁ kurupuṁgavānām । nāhaṁ vinā yadubhir yādavānāṁ; purīm imāṁ draṣṭum ihādya śaktaḥ ॥

तपश्चरिष्यामि निबोध तन्मे; रामेण सार्धं वनमभ्युपेत्य । इतीदमुक्त्वा शिरसास्य पादौ; संस्पृश्य कृष्णस्त्वरितो जगाम ॥

tapaś cariṣyāmi nibodha tan me; rāmeṇa sārdhaṁ vanam abhyupetya । itīdam uktvā śirasāsya pādau; saṁspr̥śya kr̥ṣṇas tvarito jagāma ॥

ततो महान्निनदः प्रादुरासी;त्सस्त्रीकुमारस्य पुरस्य तस्य । अथाब्रवीत्केशवः संनिवर्त्य; शब्दं श्रुत्वा योषितां क्रोशतीनाम् ॥

tato mahān ninadaḥ prādurāsīt; sastrīkumārasya purasya tasya । athābravīt keśavaḥ saṁnivartya; śabdaṁ śrutvā yoṣitāṁ krośatīnām ॥

पुरीमिमामेष्यति सव्यसाची; स वो दुःखान्मोचयिता नराग्र्यः । ततो गत्वा केशवस्तं ददर्श; रामं वने स्थितमेकं विविक्ते ॥

purīm imām eṣyati savyasācī; sa vo duḥkhān mocayitā narāgryaḥ । tato gatvā keśavas taṁ dadarśa; rāmaṁ vane sthitam ekaṁ vivikte ॥

अथापश्यद्योगयुक्तस्य तस्य; नागं मुखान्निःसरन्तं महान्तम् । श्वेतं ययौ स ततः प्रेक्ष्यमाणो; महार्णवो येन महानुभावः ॥

athāpaśyad yogayuktasya tasya; nāgaṁ mukhān niḥsarantaṁ mahāntam । śvetaṁ yayau sa tataḥ prekṣyamāṇo; mahārṇavo yena mahānubhāvaḥ ॥

सहस्रशीर्षः पर्वताभोगवर्ष्मा; रक्ताननः स्वां तनुं तां विमुच्य । सम्यक्च तं सागरः प्रत्यगृह्णा;न्नागा दिव्याः सरितश्चैव पुण्याः ॥

sahasraśīrṣaḥ parvatābhogavarṣmā; raktānanaḥ svāṁ tanuṁ tāṁ vimucya । samyak ca taṁ sāgaraḥ pratyagr̥hṇān; nāgā divyāḥ saritaś caiva puṇyāḥ ॥

कर्कोटको वासुकिस्तक्षकश्च; पृथुश्रवा वरुणः कुञ्जरश्च । मिश्री शङ्खः कुमुदः पुण्डरीक;स्तथा नागो धृतराष्ट्रो महात्मा ॥

karkoṭako vāsukis takṣakaś ca; pr̥thuśravā varuṇaḥ kuñjaraś ca । miśrī śaṅkhaḥ kumudaḥ puṇḍarīkas; tathā nāgo dhr̥tarāṣṭro mahātmā ॥

ह्रादः क्राथः शितिकण्ठोऽग्रतेजा;स्तथा नागौ चक्रमन्दातिषण्डौ । नागश्रेष्ठो दुर्मुखश्चाम्बरीषः; स्वयं राजा वरुणश्चापि राजन् । प्रत्युद्गम्य स्वागतेनाभ्यनन्दं;स्तेऽपूजयंश्चार्घ्यपाद्यक्रियाभिः ॥

hrādaḥ krāthaḥ śitikaṇṭho ’gratejās; tathā nāgau cakramandātiṣaṇḍau । nāgaśreṣṭho durmukhaś cāmbarīṣaḥ; svayaṁ rājā varuṇaś cāpi rājan । pratyudgamya svāgatenābhyanandaṁs; te ’pūjayaṁś cārghyapādyakriyābhiḥ ॥

ततो गते भ्रातरि वासुदेवो; जानन्सर्वा गतयो दिव्यदृष्टिः । वने शून्ये विचरंश्चिन्तयानो; भूमौ ततः संविवेशाग्र्यतेजाः ॥

tato gate bhrātari vāsudevo; jānan sarvā gatayo divyadr̥ṣṭiḥ । vane śūnye vicaraṁś cintayāno; bhūmau tataḥ saṁviveśāgryatejāḥ ॥

सर्वं हि तेन प्राक्तदा वित्तमासी;द्गान्धार्या यद्वाक्यमुक्तः स पूर्वम् । दुर्वाससा पायसोच्छिष्टलिप्ते; यच्चाप्युक्तं तच्च सस्मार कृष्णः ॥

sarvaṁ hi tena prāk tadā vittam āsīd; gāndhāryā yad vākyam uktaḥ sa pūrvam । durvāsasā pāyasocchiṣṭalipte; yac cāpy uktaṁ tac ca sasmāra kr̥ṣṇaḥ ॥

स चिन्तयानोऽन्धकवृष्णिनाशं; कुरुक्षयं चैव महानुभावः । मेने ततः संक्रमणस्य कालं; ततश्चकारेन्द्रियसंनिरोधम् ॥

sa cintayāno ’ndhakavr̥ṣṇināśaṁ; kurukṣayaṁ caiva mahānubhāvaḥ । mene tataḥ saṁkramaṇasya kālaṁ; tataś cakārendriyasaṁnirodham ॥

स संनिरुद्धेन्द्रियवाङ्मनास्तु; शिश्ये महायोगमुपेत्य कृष्णः । जराथ तं देशमुपाजगाम; लुब्धस्तदानीं मृगलिप्सुरुग्रः ॥

sa saṁniruddhendriyavāṅmanās tu; śiśye mahāyogam upetya kr̥ṣṇaḥ । jarātha taṁ deśam upājagāma; lubdhas tadānīṁ mr̥galipsur ugraḥ ॥

स केशवं योगयुक्तं शयानं; मृगाशङ्की लुब्धकः सायकेन । जराविध्यत्पादतले त्वरावां;स्तं चाभितस्तज्जिघृक्षुर्जगाम । अथापश्यत्पुरुषं योगयुक्तं; पीताम्बरं लुब्धकोऽनेकबाहुम् ॥

sa keśavaṁ yogayuktaṁ śayānaṁ; mr̥gāśaṅkī lubdhakaḥ sāyakena । jarāvidhyat pādatale tvarāvāṁs; taṁ cābhitas tajjighr̥kṣur jagāma । athāpaśyat puruṣaṁ yogayuktaṁ; pītāmbaraṁ lubdhako ’nekabāhum ॥

मत्वात्मानमपराद्धं स तस्य; जग्राह पादौ शिरसा चार्तरूपः । आश्वासयत्तं महात्मा तदानीं; गच्छन्नूर्ध्वं रोदसी व्याप्य लक्ष्म्या ॥

matvātmānam aparāddhaṁ sa tasya; jagrāha pādau śirasā cārtarūpaḥ । āśvāsayat taṁ mahātmā tadānīṁ; gacchann ūrdhvaṁ rodasī vyāpya lakṣmyā ॥

दिवं प्राप्तं वासवोऽथाश्विनौ च; रुद्रादित्या वसवश्चाथ विश्वे । प्रत्युद्ययुर्मुनयश्चापि सिद्धा; गन्धर्वमुख्याश्च सहाप्सरोभिः ॥

divaṁ prāptaṁ vāsavo ’thāśvinau ca; rudrādityā vasavaś cātha viśve । pratyudyayur munayaś cāpi siddhā; gandharvamukhyāś ca sahāpsarobhiḥ ॥

ततो राजन्भगवानुग्रतेजा; नारायणः प्रभवश्चाव्ययश्च । योगाचार्यो रोदसी व्याप्य लक्ष्म्या; स्थानं प्राप स्वं महात्माप्रमेयम् ॥

tato rājan bhagavān ugratejā; nārāyaṇaḥ prabhavaś cāvyayaś ca । yogācāryo rodasī vyāpya lakṣmyā; sthānaṁ prāpa svaṁ mahātmāprameyam ॥

ततो देवैरृषिभिश्चापि कृष्णः; समागतश्चारणैश्चैव राजन् । गन्धर्वाग्र्यैरप्सरोभिर्वराभिः; सिद्धैः साध्यैश्चानतैः पूज्यमानः ॥

tato devair r̥ṣibhiś cāpi kr̥ṣṇaḥ; samāgataś cāraṇaiś caiva rājan । gandharvāgryair apsarobhir varābhiḥ; siddhaiḥ sādhyaiś cānataiḥ pūjyamānaḥ ॥

ते वै देवाः प्रत्यनन्दन्त राज;न्मुनिश्रेष्ठा वाग्भिरानर्चुरीशम् । गन्धर्वाश्चाप्युपतस्थुः स्तुवन्तः; प्रीत्या चैनं पुरुहूतोऽभ्यनन्दत् ॥

te vai devāḥ pratyanandanta rājan; muniśreṣṭhā vāgbhir ānarcur īśam । gandharvāś cāpy upatasthuḥ stuvantaḥ; prītyā cainaṁ puruhūto ’bhyanandat ॥