Adhyāya 2

वैशंपायन उवाच । ततस्ते नियतात्मान उदीचीं दिशमास्थिताः । ददृशुर्योगयुक्ताश्च हिमवन्तं महागिरिम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tatas te niyatātmāna udīcīṁ diśam āsthitāḥ । dadr̥śur yogayuktāś ca himavantaṁ mahāgirim ॥

तं चाप्यतिक्रमन्तस्ते ददृशुर्वालुकार्णवम् । अवैक्षन्त महाशैलं मेरुं शिखरिणां वरम् ॥

taṁ cāpy atikramantas te dadr̥śur vālukārṇavam । avaikṣanta mahāśailaṁ meruṁ śikhariṇāṁ varam ॥

तेषां तु गच्छतां शीघ्रं सर्वेषां योगधर्मिणाम् । याज्ञसेनी भ्रष्टयोगा निपपात महीतले ॥

teṣāṁ tu gacchatāṁ śīghraṁ sarveṣāṁ yogadharmiṇām । yājñasenī bhraṣṭayogā nipapāta mahītale ॥

तां तु प्रपतितां दृष्ट्वा भीमसेनो महाबलः । उवाच धर्मराजानं याज्ञसेनीमवेक्ष्य ह ॥

tāṁ tu prapatitāṁ dr̥ṣṭvā bhīmaseno mahābalaḥ । uvāca dharmarājānaṁ yājñasenīm avekṣya ha ॥

नाधर्मश्चरितः कश्चिद्राजपुत्र्या परंतप । कारणं किं नु तद्राजन्यत्कृष्णा पतिता भुवि ॥

nādharmaś caritaḥ kaś cid rājaputryā paraṁtapa । kāraṇaṁ kiṁ nu tad rājan yat kr̥ṣṇā patitā bhuvi ॥

युधिष्ठिर उवाच । पक्षपातो महानस्या विशेषेण धनंजये । तस्यैतत्फलमद्यैषा भुङ्क्ते पुरुषसत्तम ॥

yudhiṣṭhira uvāca । pakṣapāto mahān asyā viśeṣeṇa dhanaṁjaye । tasyaitat phalam adyaiṣā bhuṅkte puruṣasattama ॥

वैशंपायन उवाच । एवमुक्त्वानवेक्ष्यैनां ययौ धर्मसुतो नृपः । समाधाय मनो धीमान्धर्मात्मा पुरुषर्षभः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । evam uktvānavekṣyaināṁ yayau dharmasuto nr̥paḥ । samādhāya mano dhīmān dharmātmā puruṣarṣabhaḥ ॥

सहदेवस्ततो धीमान्निपपात महीतले । तं चापि पतितं दृष्ट्वा भीमो राजानमब्रवीत् ॥

sahadevas tato dhīmān nipapāta mahītale । taṁ cāpi patitaṁ dr̥ṣṭvā bhīmo rājānam abravīt ॥

योऽयमस्मासु सर्वेषु शुश्रूषुरनहंकृतः । सोऽयं माद्रवतीपुत्रः कस्मान्निपतितो भुवि ॥

yo ’yam asmāsu sarveṣu śuśrūṣur anahaṁkr̥taḥ । so ’yaṁ mādravatīputraḥ kasmān nipatito bhuvi ॥

युधिष्ठिर उवाच । आत्मनः सदृशं प्राज्ञं नैषोऽमन्यत कंचन । तेन दोषेण पतितस्तस्मादेष नृपात्मजः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ātmanaḥ sadr̥śaṁ prājñaṁ naiṣo ’manyata kaṁ cana । tena doṣeṇa patitas tasmād eṣa nr̥pātmajaḥ ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा तु समुत्सृज्य सहदेवं ययौ तदा । भ्रातृभिः सह कौन्तेयः शुना चैव युधिष्ठिरः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktvā tu samutsr̥jya sahadevaṁ yayau tadā । bhrātr̥bhiḥ saha kaunteyaḥ śunā caiva yudhiṣṭhiraḥ ॥

कृष्णां निपतितां दृष्ट्वा सहदेवं च पाण्डवम् । आर्तो बन्धुप्रियः शूरो नकुलो निपपात ह ॥

kr̥ṣṇāṁ nipatitāṁ dr̥ṣṭvā sahadevaṁ ca pāṇḍavam । ārto bandhupriyaḥ śūro nakulo nipapāta ha ॥

तस्मिन्निपतिते वीरे नकुले चारुदर्शने । पुनरेव तदा भीमो राजानमिदमब्रवीत् ॥

tasmin nipatite vīre nakule cārudarśane । punar eva tadā bhīmo rājānam idam abravīt ॥

योऽयमक्षतधर्मात्मा भ्राता वचनकारकः । रूपेणाप्रतिमो लोके नकुलः पतितो भुवि ॥

yo ’yam akṣatadharmātmā bhrātā vacanakārakaḥ । rūpeṇāpratimo loke nakulaḥ patito bhuvi ॥

इत्युक्तो भीमसेनेन प्रत्युवाच युधिष्ठिरः । नकुलं प्रति धर्मात्मा सर्वबुद्धिमतां वरः ॥

ity ukto bhīmasenena pratyuvāca yudhiṣṭhiraḥ । nakulaṁ prati dharmātmā sarvabuddhimatāṁ varaḥ ॥

रूपेण मत्समो नास्ति कश्चिदित्यस्य दर्शनम् । अधिकश्चाहमेवैक इत्यस्य मनसि स्थितम् ॥

rūpeṇa matsamo nāsti kaś cid ity asya darśanam । adhikaś cāham evaika ity asya manasi sthitam ॥

नकुलः पतितस्तस्मादागच्छ त्वं वृकोदर । यस्य यद्विहितं वीर सोऽवश्यं तदुपाश्नुते ॥

nakulaḥ patitas tasmād āgaccha tvaṁ vr̥kodara । yasya yad vihitaṁ vīra so ’vaśyaṁ tad upāśnute ॥

तांस्तु प्रपतितान्दृष्ट्वा पाण्डवः श्वेतवाहनः । पपात शोकसंतप्तस्ततोऽनु परवीरहा ॥

tāṁs tu prapatitān dr̥ṣṭvā pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ । papāta śokasaṁtaptas tato ’nu paravīrahā ॥

तस्मिंस्तु पुरुषव्याघ्रे पतिते शक्रतेजसि । म्रियमाणे दुराधर्षे भीमो राजानमब्रवीत् ॥

tasmiṁs tu puruṣavyāghre patite śakratejasi । mriyamāṇe durādharṣe bhīmo rājānam abravīt ॥

अनृतं न स्मराम्यस्य स्वैरेष्वपि महात्मनः । अथ कस्य विकारोऽयं येनायं पतितो भुवि ॥

anr̥taṁ na smarāmy asya svaireṣv api mahātmanaḥ । atha kasya vikāro ’yaṁ yenāyaṁ patito bhuvi ॥

युधिष्ठिर उवाच । एकाह्ना निर्दहेयं वै शत्रूनित्यर्जुनोऽब्रवीत् । न च तत्कृतवानेष शूरमानी ततोऽपतत् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ekāhnā nirdaheyaṁ vai śatrūn ity arjuno ’bravīt । na ca tat kr̥tavān eṣa śūramānī tato ’patat ॥

अवमेने धनुर्ग्राहानेष सर्वांश्च फल्गुनः । यथा चोक्तं तथा चैव कर्तव्यं भूतिमिच्छता ॥

avamene dhanurgrāhān eṣa sarvāṁś ca phalgunaḥ । yathā coktaṁ tathā caiva kartavyaṁ bhūtim icchatā ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा प्रस्थितो राजा भीमोऽथ निपपात ह । पतितश्चाब्रवीद्भीमो धर्मराजं युधिष्ठिरम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktvā prasthito rājā bhīmo ’tha nipapāta ha । patitaś cābravīd bhīmo dharmarājaṁ yudhiṣṭhiram ॥

भो भो राजन्नवेक्षस्व पतितोऽहं प्रियस्तव । किंनिमित्तं च पतनं ब्रूहि मे यदि वेत्थ ह ॥

bho bho rājann avekṣasva patito ’haṁ priyas tava । kiṁnimittaṁ ca patanaṁ brūhi me yadi vettha ha ॥

युधिष्ठिर उवाच । अतिभुक्तं च भवता प्राणेन च विकत्थसे । अनवेक्ष्य परं पार्थ तेनासि पतितः क्षितौ ॥

yudhiṣṭhira uvāca । atibhuktaṁ ca bhavatā prāṇena ca vikatthase । anavekṣya paraṁ pārtha tenāsi patitaḥ kṣitau ॥

वैशंपायन उवाच । इत्युक्त्वा तं महाबाहुर्जगामानवलोकयन् । श्वा त्वेकोऽनुययौ यस्ते बहुशः कीर्तितो मया ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । ity uktvā taṁ mahābāhur jagāmānavalokayan । śvā tv eko ’nuyayau yas te bahuśaḥ kīrtito mayā ॥