Adhyāya 3

वैशंपायन उवाच । ततः संनादयञ्शक्रो दिवं भूमिं च सर्वशः । रथेनोपययौ पार्थमारोहेत्यब्रवीच्च तम् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tataḥ saṁnādayañ śakro divaṁ bhūmiṁ ca sarvaśaḥ । rathenopayayau pārtham ārohety abravīc ca tam ॥

स भ्रातॄन्पतितान्दृष्ट्वा धर्मराजो युधिष्ठिरः । अब्रवीच्छोकसंतप्तः सहस्राक्षमिदं वचः ॥

sa bhrātr̥̄n patitān dr̥ṣṭvā dharmarājo yudhiṣṭhiraḥ । abravīc chokasaṁtaptaḥ sahasrākṣam idaṁ vacaḥ ॥

भ्रातरः पतिता मेऽत्र आगच्छेयुर्मया सह । न विना भ्रातृभिः स्वर्गमिच्छे गन्तुं सुरेश्वर ॥

bhrātaraḥ patitā me ’tra āgaccheyur mayā saha । na vinā bhrātr̥bhiḥ svargam icche gantuṁ sureśvara ॥

सुकुमारी सुखार्हा च राजपुत्री पुरंदर । सास्माभिः सह गच्छेत तद्भवाननुमन्यताम् ॥

sukumārī sukhārhā ca rājaputrī puraṁdara । sāsmābhiḥ saha gaccheta tad bhavān anumanyatām ॥

इन्द्र उवाच । भ्रातॄन्द्रक्ष्यसि पुत्रांस्त्वमग्रतस्त्रिदिवं गतान् । कृष्णया सहितान्सर्वान्मा शुचो भरतर्षभ ॥

indra uvāca । bhrātr̥̄n drakṣyasi putrāṁs tvam agratas tridivaṁ gatān । kr̥ṣṇayā sahitān sarvān mā śuco bharatarṣabha ॥

निक्षिप्य मानुषं देहं गतास्ते भरतर्षभ । अनेन त्वं शरीरेण स्वर्गं गन्ता न संशयः ॥

nikṣipya mānuṣaṁ dehaṁ gatās te bharatarṣabha । anena tvaṁ śarīreṇa svargaṁ gantā na saṁśayaḥ ॥

युधिष्ठिर उवाच । अयं श्वा भूतभव्येश भक्तो मां नित्यमेव ह । स गच्छेत मया सार्धमानृशंस्या हि मे मतिः ॥

yudhiṣṭhira uvāca । ayaṁ śvā bhūtabhavyeśa bhakto māṁ nityam eva ha । sa gaccheta mayā sārdham ānr̥śaṁsyā hi me matiḥ ॥

इन्द्र उवाच । अमर्त्यत्वं मत्समत्वं च राज;ञ्श्रियं कृत्स्नां महतीं चैव कीर्तिम् । संप्राप्तोऽद्य स्वर्गसुखानि च त्वं; त्यज श्वानं नात्र नृशंसमस्ति ॥

indra uvāca । amartyatvaṁ matsamatvaṁ ca rājañ; śriyaṁ kr̥tsnāṁ mahatīṁ caiva kīrtim । saṁprāpto ’dya svargasukhāni ca tvaṁ; tyaja śvānaṁ nātra nr̥śaṁsam asti ॥

युधिष्ठिर उवाच । अनार्यमार्येण सहस्रनेत्र; शक्यं कर्तुं दुष्करमेतदार्य । मा मे श्रिया संगमनं तयास्तु; यस्याः कृते भक्तजनं त्यजेयम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । anāryam āryeṇa sahasranetra; śakyaṁ kartuṁ duṣkaram etad ārya । mā me śriyā saṁgamanaṁ tayāstu; yasyāḥ kr̥te bhaktajanaṁ tyajeyam ॥

इन्द्र उवाच । स्वर्गे लोके श्ववतां नास्ति धिष्ण्य;मिष्टापूर्तं क्रोधवशा हरन्ति । ततो विचार्य क्रियतां धर्मराज; त्यज श्वानं नात्र नृशंसमस्ति ॥

indra uvāca । svarge loke śvavatāṁ nāsti dhiṣṇyam; iṣṭāpūrtaṁ krodhavaśā haranti । tato vicārya kriyatāṁ dharmarāja; tyaja śvānaṁ nātra nr̥śaṁsam asti ॥

युधिष्ठिर उवाच । भक्तत्यागं प्राहुरत्यन्तपापं; तुल्यं लोके ब्रह्मवध्याकृतेन । तस्मान्नाहं जातु कथंचनाद्य; त्यक्ष्याम्येनं स्वसुखार्थी महेन्द्र ॥

yudhiṣṭhira uvāca । bhaktatyāgaṁ prāhur atyantapāpaṁ; tulyaṁ loke brahmavadhyākr̥tena । tasmān nāhaṁ jātu kathaṁ canādya; tyakṣyāmy enaṁ svasukhārthī mahendra ॥

इन्द्र उवाच । शुना दृष्टं क्रोधवशा हरन्ति; यद्दत्तमिष्टं विवृतमथो हुतं च । तस्माच्छुनस्त्यागमिमं कुरुष्व; शुनस्त्यागात्प्राप्स्यसे देवलोकम् ॥

indra uvāca । śunā dr̥ṣṭaṁ krodhavaśā haranti; yad dattam iṣṭaṁ vivr̥tam atho hutaṁ ca । tasmāc chunas tyāgam imaṁ kuruṣva; śunas tyāgāt prāpsyase devalokam ॥

त्यक्त्वा भ्रातॄन्दयितां चापि कृष्णां; प्राप्तो लोकः कर्मणा स्वेन वीर । श्वानं चैनं न त्यजसे कथं नु; त्यागं कृत्स्नं चास्थितो मुह्यसेऽद्य ॥

tyaktvā bhrātr̥̄n dayitāṁ cāpi kr̥ṣṇāṁ; prāpto lokaḥ karmaṇā svena vīra । śvānaṁ cainaṁ na tyajase kathaṁ nu; tyāgaṁ kr̥tsnaṁ cāsthito muhyase ’dya ॥

युधिष्ठिर उवाच । न विद्यते संधिरथापि विग्रहो; मृतैर्मर्त्यैरिति लोकेषु निष्ठा । न ते मया जीवयितुं हि शक्या; तस्मात्त्यागस्तेषु कृतो न जीवताम् ॥

yudhiṣṭhira uvāca । na vidyate saṁdhir athāpi vigraho; mr̥tair martyair iti lokeṣu niṣṭhā । na te mayā jīvayituṁ hi śakyā; tasmāt tyāgas teṣu kr̥to na jīvatām ॥

प्रतिप्रदानं शरणागतस्य; स्त्रिया वधो ब्राह्मणस्वापहारः । मित्रद्रोहस्तानि चत्वारि शक्र; भक्तत्यागश्चैव समो मतो मे ॥

pratipradānaṁ śaraṇāgatasya; striyā vadho brāhmaṇasvāpahāraḥ । mitradrohas tāni catvāri śakra; bhaktatyāgaś caiva samo mato me ॥

वैशंपायन उवाच । तद्धर्मराजस्य वचो निशम्य; धर्मस्वरूपी भगवानुवाच । युधिष्ठिरं प्रीतियुक्तो नरेन्द्रं; श्लक्ष्णैर्वाक्यैः संस्तवसंप्रयुक्तैः ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tad dharmarājasya vaco niśamya; dharmasvarūpī bhagavān uvāca । yudhiṣṭhiraṁ prītiyukto narendraṁ; ślakṣṇair vākyaiḥ saṁstavasaṁprayuktaiḥ ॥

अभिजातोऽसि राजेन्द्र पितुर्वृत्तेन मेधया । अनुक्रोशेन चानेन सर्वभूतेषु भारत ॥

abhijāto ’si rājendra pitur vr̥ttena medhayā । anukrośena cānena sarvabhūteṣu bhārata ॥

पुरा द्वैतवने चासि मया पुत्र परीक्षितः । पानीयार्थे पराक्रान्ता यत्र ते भ्रातरो हताः ॥

purā dvaitavane cāsi mayā putra parīkṣitaḥ । pānīyārthe parākrāntā yatra te bhrātaro hatāḥ ॥

भीमार्जुनौ परित्यज्य यत्र त्वं भ्रातरावुभौ । मात्रोः साम्यमभीप्सन्वै नकुलं जीवमिच्छसि ॥

bhīmārjunau parityajya yatra tvaṁ bhrātarāv ubhau । mātroḥ sāmyam abhīpsan vai nakulaṁ jīvam icchasi ॥

अयं श्वा भक्त इत्येव त्यक्तो देवरथस्त्वया । तस्मात्स्वर्गे न ते तुल्यः कश्चिदस्ति नराधिप ॥

ayaṁ śvā bhakta ity eva tyakto devarathas tvayā । tasmāt svarge na te tulyaḥ kaś cid asti narādhipa ॥

अतस्तवाक्षया लोकाः स्वशरीरेण भारत । प्राप्तोऽसि भरतश्रेष्ठ दिव्यां गतिमनुत्तमाम् ॥

atas tavākṣayā lokāḥ svaśarīreṇa bhārata । prāpto ’si bharataśreṣṭha divyāṁ gatim anuttamām ॥

ततो धर्मश्च शक्रश्च मरुतश्चाश्विनावपि । देवा देवर्षयश्चैव रथमारोप्य पाण्डवम् ॥

tato dharmaś ca śakraś ca marutaś cāśvināv api । devā devarṣayaś caiva ratham āropya pāṇḍavam ॥

प्रययुः स्वैर्विमानैस्ते सिद्धाः कामविहारिणः । सर्वे विरजसः पुण्याः पुण्यवाग्बुद्धिकर्मिणः ॥

prayayuḥ svair vimānais te siddhāḥ kāmavihāriṇaḥ । sarve virajasaḥ puṇyāḥ puṇyavāgbuddhikarmiṇaḥ ॥

स तं रथं समास्थाय राजा कुरुकुलोद्वहः । ऊर्ध्वमाचक्रमे शीघ्रं तेजसावृत्य रोदसी ॥

sa taṁ rathaṁ samāsthāya rājā kurukulodvahaḥ । ūrdhvam ācakrame śīghraṁ tejasāvr̥tya rodasī ॥

ततो देवनिकायस्थो नारदः सर्वलोकवित् । उवाचोच्चैस्तदा वाक्यं बृहद्वादी बृहत्तपाः ॥

tato devanikāyastho nāradaḥ sarvalokavit । uvācoccais tadā vākyaṁ br̥hadvādī br̥hattapāḥ ॥

येऽपि राजर्षयः सर्वे ते चापि समुपस्थिताः । कीर्तिं प्रच्छाद्य तेषां वै कुरुराजोऽधितिष्ठति ॥

ye ’pi rājarṣayaḥ sarve te cāpi samupasthitāḥ । kīrtiṁ pracchādya teṣāṁ vai kururājo ’dhitiṣṭhati ॥

लोकानावृत्य यशसा तेजसा वृत्तसंपदा । स्वशरीरेण संप्राप्तं नान्यं शुश्रुम पाण्डवात् ॥

lokān āvr̥tya yaśasā tejasā vr̥ttasaṁpadā । svaśarīreṇa saṁprāptaṁ nānyaṁ śuśruma pāṇḍavāt ॥

नारदस्य वचः श्रुत्वा राजा वचनमब्रवीत् । देवानामन्त्र्य धर्मात्मा स्वपक्षांश्चैव पार्थिवान् ॥

nāradasya vacaḥ śrutvā rājā vacanam abravīt । devān āmantrya dharmātmā svapakṣāṁś caiva pārthivān ॥

शुभं वा यदि वा पापं भ्रातॄणां स्थानमद्य मे । तदेव प्राप्तुमिच्छामि लोकानन्यान्न कामये ॥

śubhaṁ vā yadi vā pāpaṁ bhrātr̥̄ṇāṁ sthānam adya me । tad eva prāptum icchāmi lokān anyān na kāmaye ॥

राज्ञस्तु वचनं श्रुत्वा देवराजः पुरंदरः । आनृशंस्यसमायुक्तं प्रत्युवाच युधिष्ठिरम् ॥

rājñas tu vacanaṁ śrutvā devarājaḥ puraṁdaraḥ । ānr̥śaṁsyasamāyuktaṁ pratyuvāca yudhiṣṭhiram ॥

स्थानेऽस्मिन्वस राजेन्द्र कर्मभिर्निर्जिते शुभैः । किं त्वं मानुष्यकं स्नेहमद्यापि परिकर्षसि ॥

sthāne ’smin vasa rājendra karmabhir nirjite śubhaiḥ । kiṁ tvaṁ mānuṣyakaṁ sneham adyāpi parikarṣasi ॥

सिद्धिं प्राप्तोऽसि परमां यथा नान्यः पुमान्क्वचित् । नैव ते भ्रातरः स्थानं संप्राप्ताः कुरुनन्दन ॥

siddhiṁ prāpto ’si paramāṁ yathā nānyaḥ pumān kva cit । naiva te bhrātaraḥ sthānaṁ saṁprāptāḥ kurunandana ॥

अद्यापि मानुषो भावः स्पृशते त्वां नराधिप । स्वर्गोऽयं पश्य देवर्षीन्सिद्धांश्च त्रिदिवालयान् ॥

adyāpi mānuṣo bhāvaḥ spr̥śate tvāṁ narādhipa । svargo ’yaṁ paśya devarṣīn siddhāṁś ca tridivālayān ॥

युधिष्ठिरस्तु देवेन्द्रमेवंवादिनमीश्वरम् । पुनरेवाब्रवीद्धीमानिदं वचनमर्थवत् ॥

yudhiṣṭhiras tu devendram evaṁvādinam īśvaram । punar evābravīd dhīmān idaṁ vacanam arthavat ॥

तैर्विना नोत्सहे वस्तुमिह दैत्यनिबर्हण । गन्तुमिच्छामि तत्राहं यत्र मे भ्रातरो गताः ॥

tair vinā notsahe vastum iha daityanibarhaṇa । gantum icchāmi tatrāhaṁ yatra me bhrātaro gatāḥ ॥

यत्र सा बृहती श्यामा बुद्धिसत्त्वगुणान्विता । द्रौपदी योषितां श्रेष्ठा यत्र चैव प्रिया मम ॥

yatra sā br̥hatī śyāmā buddhisattvaguṇānvitā । draupadī yoṣitāṁ śreṣṭhā yatra caiva priyā mama ॥