Adhyāya 8

संजय उवाच । ते सेनेऽन्योन्यमासाद्य प्रहृष्टाश्वनरद्विपे । बृहत्यौ संप्रजह्राते देवासुरचमूपमे ॥

saṁjaya uvāca । te sene ’nyonyam āsādya prahr̥ṣṭāśvanaradvipe । br̥hatyau saṁprajahrāte devāsuracamūpame ॥

ततो गजा रथाश्चाश्वाः पत्तयश्च महाहवे । संप्रहारं परं चक्रुर्देहपाप्मप्रणाशनम् ॥

tato gajā rathāś cāśvāḥ pattayaś ca mahāhave । saṁprahāraṁ paraṁ cakrur dehapāpmapraṇāśanam ॥

पूर्णचन्द्रार्कपद्मानां कान्तित्विड्गन्धतः समैः । उत्तमाङ्गैर्नृसिंहानां नृसिंहास्तस्तरुर्महीम् ॥

pūrṇacandrārkapadmānāṁ kāntitviḍgandhataḥ samaiḥ । uttamāṅgair nr̥siṁhānāṁ nr̥siṁhās tastarur mahīm ॥

अर्धचन्द्रैस्तथा भल्लैः क्षुरप्रैरसिपट्टिशैः । परश्वधैश्चाप्यकृन्तन्नुत्तमाङ्गानि युध्यताम् ॥

ardhacandrais tathā bhallaiḥ kṣuraprair asipaṭṭiśaiḥ । paraśvadhaiś cāpy akr̥ntann uttamāṅgāni yudhyatām ॥

व्यायतायतबाहूनां व्यायतायतबाहुभिः । व्यायता बाहवः पेतुश्छिन्नमुष्ट्यायुधाङ्गदाः ॥

vyāyatāyatabāhūnāṁ vyāyatāyatabāhubhiḥ । vyāyatā bāhavaḥ petuś chinnamuṣṭyāyudhāṅgadāḥ ॥

तैः स्फुरद्भिर्मही भाति रक्ताङ्गुलितलैस्तदा । गरुडप्रहतैरुग्रैः पञ्चास्यैरिव पन्नगैः ॥

taiḥ sphuradbhir mahī bhāti raktāṅgulitalais tadā । garuḍaprahatair ugraiḥ pañcāsyair iva pannagaiḥ ॥

हयस्यन्दननागेभ्यः पेतुर्वीरा द्विषद्धताः । विमानेभ्यो यथा क्षीणे पुण्ये स्वर्गसदस्तथा ॥

hayasyandananāgebhyaḥ petur vīrā dviṣaddhatāḥ । vimānebhyo yathā kṣīṇe puṇye svargasadas tathā ॥

गदाभिरन्यैर्गुर्वीभिः परिघैर्मुसलैरपि । पोथिताः शतशः पेतुर्वीरा वीरतरै रणे ॥

gadābhir anyair gurvībhiḥ parighair musalair api । pothitāḥ śataśaḥ petur vīrā vīratarai raṇe ॥

रथा रथैर्विनिहता मत्ता मत्तैर्द्विपैर्द्विपाः । सादिनः सादिभिश्चैव तस्मिन्परमसंकुले ॥

rathā rathair vinihatā mattā mattair dvipair dvipāḥ । sādinaḥ sādibhiś caiva tasmin paramasaṁkule ॥

रथा वररथैर्नागैरश्वारोहाश्च पत्तिभिः । अश्वारोहैः पदाताश्च निहता युधि शेरते ॥

rathā vararathair nāgair aśvārohāś ca pattibhiḥ । aśvārohaiḥ padātāś ca nihatā yudhi śerate ॥

रथाश्वपत्तयो नागै रथैर्नागाश्च पत्तयः । रथपत्तिद्विपाश्चाश्वैर्नृभिश्चाश्वरथद्विपाः ॥

rathāśvapattayo nāgai rathair nāgāś ca pattayaḥ । rathapattidvipāś cāśvair nr̥bhiś cāśvarathadvipāḥ ॥

रथाश्वेभनराणां च नराश्वेभरथैः कृतम् । पाणिपादैश्च शस्त्रैश्च रथैश्च कदनं महत् ॥

rathāśvebhanarāṇāṁ ca narāśvebharathaiḥ kr̥tam । pāṇipādaiś ca śastraiś ca rathaiś ca kadanaṁ mahat ॥

तथा तस्मिन्बले शूरैर्वध्यमाने हतेऽपि च । अस्मानभ्यागमन्पार्था वृकोदरपुरोगमाः ॥

tathā tasmin bale śūrair vadhyamāne hate ’pi ca । asmān abhyāgaman pārthā vr̥kodarapurogamāḥ ॥

धृष्टद्युम्नः शिखण्डी च द्रौपदेयाः प्रभद्रकाः । सात्यकिश्चेकितानश्च द्रविडैः सैनिकैः सह ॥

dhr̥ṣṭadyumnaḥ śikhaṇḍī ca draupadeyāḥ prabhadrakāḥ । sātyakiś cekitānaś ca draviḍaiḥ sainikaiḥ saha ॥

भृता वित्तेन महता पाण्ड्याश्चौड्राः सकेरलाः । व्यूढोरस्का दीर्घभुजाः प्रांशवः प्रियदर्शनाः ॥

bhr̥tā vittena mahatā pāṇḍyāś cauḍrāḥ sakeralāḥ । vyūḍhoraskā dīrghabhujāḥ prāṁśavaḥ priyadarśanāḥ ॥

आपीडिनो रक्तदन्ता मत्तमातङ्गविक्रमाः । नानाविरागवसना गन्धचूर्णावचूर्णिताः ॥

āpīḍino raktadantā mattamātaṅgavikramāḥ । nānāvirāgavasanā gandhacūrṇāvacūrṇitāḥ ॥

बद्धासयः पाशहस्ता वारणप्रतिवारणाः । समानमृत्यवो राजन्ननीकस्थाः परस्परम् ॥

baddhāsayaḥ pāśahastā vāraṇaprativāraṇāḥ । samānamr̥tyavo rājann anīkasthāḥ parasparam ॥

कलापिनश्चापहस्ता दीर्घकेशाः प्रियाहवाः । पत्तयः सात्यकेरन्ध्रा घोररूपपराक्रमाः ॥

kalāpinaś cāpahastā dīrghakeśāḥ priyāhavāḥ । pattayaḥ sātyaker andhrā ghorarūpaparākramāḥ ॥

अथापरे पुनः शूराश्चेदिपाञ्चालकेकयाः । करूषाः कोसलाः काश्या मागधाश्चापि दुद्रुवुः ॥

athāpare punaḥ śūrāś cedipāñcālakekayāḥ । karūṣāḥ kosalāḥ kāśyā māgadhāś cāpi dudruvuḥ ॥

तेषां रथाश्च नागाश्च प्रवराश्चापि पत्तयः । नानाविधरवैर्हृष्टा नृत्यन्ति च हसन्ति च ॥

teṣāṁ rathāś ca nāgāś ca pravarāś cāpi pattayaḥ । nānāvidharavair hr̥ṣṭā nr̥tyanti ca hasanti ca ॥

तस्य सैन्यस्य महतो महामात्रवरैर्वृतः । मध्यं वृकोदरोऽभ्यागात्त्वदीयं नागधूर्गतः ॥

tasya sainyasya mahato mahāmātravarair vr̥taḥ । madhyaṁ vr̥kodaro ’bhyāgāt tvadīyaṁ nāgadhūrgataḥ ॥

स नागप्रवरोऽत्युग्रो विधिवत्कल्पितो बभौ । उदयाद्र्यग्र्यभवनं यथाभ्युदितभास्करम् ॥

sa nāgapravaro ’tyugro vidhivat kalpito babhau । udayādryagryabhavanaṁ yathābhyuditabhāskaram ॥

तस्यायसं वर्मवरं वररत्नविभूषितम् । तारोद्भासस्य नभसः शारदस्य समत्विषम् ॥

tasyāyasaṁ varmavaraṁ vararatnavibhūṣitam । tārodbhāsasya nabhasaḥ śāradasya samatviṣam ॥

स तोमरप्रासकरश्चारुमौलिः स्वलंकृतः । चरन्मध्यंदिनार्काभस्तेजसा व्यदहद्रिपून् ॥

sa tomaraprāsakaraś cārumauliḥ svalaṁkr̥taḥ । caran madhyaṁdinārkābhas tejasā vyadahad ripūn ॥

तं दृष्ट्वा द्विरदं दूरात्क्षेमधूर्तिर्द्विपस्थितः । आह्वयानोऽभिदुद्राव प्रमनाः प्रमनस्तरम् ॥

taṁ dr̥ṣṭvā dviradaṁ dūrāt kṣemadhūrtir dvipasthitaḥ । āhvayāno ’bhidudrāva pramanāḥ pramanastaram ॥

तयोः समभवद्युद्धं द्विपयोरुग्ररूपयोः । यदृच्छया द्रुमवतोर्महापर्वतयोरिव ॥

tayoḥ samabhavad yuddhaṁ dvipayor ugrarūpayoḥ । yadr̥cchayā drumavator mahāparvatayor iva ॥

संसक्तनागौ तौ वीरौ तोमरैरितरेतरम् । बलवत्सूर्यरश्म्याभैर्भित्त्वा भित्त्वा विनेदतुः ॥

saṁsaktanāgau tau vīrau tomarair itaretaram । balavat sūryaraśmyābhair bhittvā bhittvā vinedatuḥ ॥

व्यपसृत्य तु नागाभ्यां मण्डलानि विचेरतुः । प्रगृह्य चैव धनुषी जघ्नतुर्वै परस्परम् ॥

vyapasr̥tya tu nāgābhyāṁ maṇḍalāni viceratuḥ । pragr̥hya caiva dhanuṣī jaghnatur vai parasparam ॥

क्ष्वेडितास्फोटितरवैर्बाणशब्दैश्च सर्वशः । तौ जनान्हर्षयित्वा च सिंहनादान्प्रचक्रतुः ॥

kṣveḍitāsphoṭitaravair bāṇaśabdaiś ca sarvaśaḥ । tau janān harṣayitvā ca siṁhanādān pracakratuḥ ॥

समुद्यतकराभ्यां तौ द्विपाभ्यां कृतिनावुभौ । वातोद्धूतपताकाभ्यां युयुधाते महाबलौ ॥

samudyatakarābhyāṁ tau dvipābhyāṁ kr̥tināv ubhau । vātoddhūtapatākābhyāṁ yuyudhāte mahābalau ॥

तावन्योन्यस्य धनुषी छित्त्वान्योन्यं विनेदतुः । शक्तितोमरवर्षेण प्रावृण्मेघाविवाम्बुभिः ॥

tāv anyonyasya dhanuṣī chittvānyonyaṁ vinedatuḥ । śaktitomaravarṣeṇa prāvr̥ṇmeghāv ivāmbubhiḥ ॥

क्षेमधूर्तिस्तदा भीमं तोमरेण स्तनान्तरे । निर्बिभेद तु वेगेन षड्भिश्चाप्यपरैर्नदन् ॥

kṣemadhūrtis tadā bhīmaṁ tomareṇa stanāntare । nirbibheda tu vegena ṣaḍbhiś cāpy aparair nadan ॥

स भीमसेनः शुशुभे तोमरैरङ्गमाश्रितैः । क्रोधदीप्तवपुर्मेघैः सप्तसप्तिरिवांशुमान् ॥

sa bhīmasenaḥ śuśubhe tomarair aṅgam āśritaiḥ । krodhadīptavapur meghaiḥ saptasaptir ivāṁśumān ॥

ततो भास्करवर्णाभमञ्जोगतिमयस्मयम् । ससर्ज तोमरं भीमः प्रत्यमित्राय यत्नवान् ॥

tato bhāskaravarṇābham añjogatimayasmayam । sasarja tomaraṁ bhīmaḥ pratyamitrāya yatnavān ॥

ततः कुलूताधिपतिश्चापमायम्य सायकैः । दशभिस्तोमरं छित्त्वा शक्त्या विव्याध पाण्डवम् ॥

tataḥ kulūtādhipatiś cāpam āyamya sāyakaiḥ । daśabhis tomaraṁ chittvā śaktyā vivyādha pāṇḍavam ॥

अथ कार्मुकमादाय महाजलदनिस्वनम् । रिपोरभ्यर्दयन्नागमुन्मदः पाण्डवः शरैः ॥

atha kārmukam ādāya mahājaladanisvanam । ripor abhyardayan nāgam unmadaḥ pāṇḍavaḥ śaraiḥ ॥

स शरौघार्दितो नागो भीमसेनेन संयुगे । निगृह्यमाणो नातिष्ठद्वातध्वस्त इवाम्बुदः ॥

sa śaraughārdito nāgo bhīmasenena saṁyuge । nigr̥hyamāṇo nātiṣṭhad vātadhvasta ivāmbudaḥ ॥

तामभ्यधावद्द्विरदं भीमसेनस्य नागराट् । महावातेरितं मेघं वातोद्धूत इवाम्बुदः ॥

tām abhyadhāvad dviradaṁ bhīmasenasya nāgarāṭ । mahāvāteritaṁ meghaṁ vātoddhūta ivāmbudaḥ ॥

संनिवर्त्यात्मनो नागं क्षेमधूर्तिः प्रयत्नतः । विव्याधाभिद्रुतं बाणैर्भीमसेनं सकुञ्जरम् ॥

saṁnivartyātmano nāgaṁ kṣemadhūrtiḥ prayatnataḥ । vivyādhābhidrutaṁ bāṇair bhīmasenaṁ sakuñjaram ॥

ततः साधुविसृष्टेन क्षुरेण पुरुषर्षभः । छित्त्वा शरासनं शत्रोर्नागमामित्रमार्दयत् ॥

tataḥ sādhuvisr̥ṣṭena kṣureṇa puruṣarṣabhaḥ । chittvā śarāsanaṁ śatror nāgam āmitram ārdayat ॥

ततः खजाकया भीमं क्षेमधूर्तिः पराभिनत् । जघान चास्य द्विरदं नाराचैः सर्वमर्मसु ॥

tataḥ khajākayā bhīmaṁ kṣemadhūrtiḥ parābhinat । jaghāna cāsya dviradaṁ nārācaiḥ sarvamarmasu ॥

पुरा नागस्य पतनादवप्लुत्य स्थितो महीम् । भीमसेनो रिपोर्नागं गदया समपोथयत् ॥

purā nāgasya patanād avaplutya sthito mahīm । bhīmaseno ripor nāgaṁ gadayā samapothayat ॥

तस्मात्प्रमथितान्नागात्क्षेमधूर्तिमवद्रुतम् । उद्यतासिमुपायान्तं गदयाहन्वृकोदरः ॥

tasmāt pramathitān nāgāt kṣemadhūrtim avadrutam । udyatāsim upāyāntaṁ gadayāhan vr̥kodaraḥ ॥

स पपात हतः सासिर्व्यसुः स्वमभितो द्विपम् । वज्रप्ररुग्णमचलं सिंहो वज्रहतो यथा ॥

sa papāta hataḥ sāsir vyasuḥ svam abhito dvipam । vajraprarugṇam acalaṁ siṁho vajrahato yathā ॥

निहतं नृपतिं दृष्ट्वा कुलूतानां यशस्करम् । प्राद्रवद्व्यथिता सेना त्वदीया भरतर्षभ ॥

nihataṁ nr̥patiṁ dr̥ṣṭvā kulūtānāṁ yaśaskaram । prādravad vyathitā senā tvadīyā bharatarṣabha ॥