Adhyāya 7

धृतराष्ट्र उवाच । सेनापत्यं तु संप्राप्य कर्णो वैकर्तनस्तदा । तथोक्तश्च स्वयं राज्ञा स्निग्धं भ्रातृसमं वचः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । senāpatyaṁ tu saṁprāpya karṇo vaikartanas tadā । tathoktaś ca svayaṁ rājñā snigdhaṁ bhrātr̥samaṁ vacaḥ ॥

योगमाज्ञाप्य सेनाया आदित्येऽभ्युदिते तदा । अकरोत्किं महाप्राज्ञस्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

yogam ājñāpya senāyā āditye ’bhyudite tadā । akarot kiṁ mahāprājñas tan mamācakṣva saṁjaya ॥

संजय उवाच । कर्णस्य मतमाज्ञाय पुत्रस्ते भरतर्षभ । योगमाज्ञापयामास नान्दीतूर्यपुरःसरम् ॥

saṁjaya uvāca । karṇasya matam ājñāya putras te bharatarṣabha । yogam ājñāpayām āsa nāndītūryapuraḥsaram ॥

महत्यपररात्रे तु तव पुत्रस्य मारिष । योगो योगेति सहसा प्रादुरासीन्महास्वनः ॥

mahaty apararātre tu tava putrasya māriṣa । yogo yogeti sahasā prādurāsīn mahāsvanaḥ ॥

नागानां कल्पमानानां रथानां च वरूथिनाम् । संनह्यतां पदातीनां वाजिनां च विशां पते ॥

nāgānāṁ kalpamānānāṁ rathānāṁ ca varūthinām । saṁnahyatāṁ padātīnāṁ vājināṁ ca viśāṁ pate ॥

क्रोशतां चापि योधानां त्वरितानां परस्परम् । बभूव तुमुलः शब्दो दिवस्पृक्सुमहांस्तदा ॥

krośatāṁ cāpi yodhānāṁ tvaritānāṁ parasparam । babhūva tumulaḥ śabdo divaspr̥k sumahāṁs tadā ॥

ततः श्वेतपताकेन बालार्काकारवाजिना । हेमपृष्ठेन धनुषा हस्तिकक्ष्येण केतुना ॥

tataḥ śvetapatākena bālārkākāravājinā । hemapr̥ṣṭhena dhanuṣā hastikakṣyeṇa ketunā ॥

तूणेन शरपूर्णेन साङ्गदेन वरूथिना । शतघ्नीकिङ्किणीशक्तिशूलतोमरधारिणा ॥

tūṇena śarapūrṇena sāṅgadena varūthinā । śataghnīkiṅkiṇīśaktiśūlatomaradhāriṇā ॥

कार्मुकेणोपपन्नेन विमलादित्यवर्चसा । रथेनातिपताकेन सूतपुत्रो व्यदृश्यत ॥

kārmukeṇopapannena vimalādityavarcasā । rathenātipatākena sūtaputro vyadr̥śyata ॥

धमन्तं वारिजं तात हेमजालविभूषितम् । विधुन्वानं महच्चापं कार्तस्वरविभूषितम् ॥

dhamantaṁ vārijaṁ tāta hemajālavibhūṣitam । vidhunvānaṁ mahac cāpaṁ kārtasvaravibhūṣitam ॥

दृष्ट्वा कर्णं महेष्वासं रथस्थं रथिनां वरम् । भानुमन्तमिवोद्यन्तं तमो घ्नन्तं सहस्रशः ॥

dr̥ṣṭvā karṇaṁ maheṣvāsaṁ rathasthaṁ rathināṁ varam । bhānumantam ivodyantaṁ tamo ghnantaṁ sahasraśaḥ ॥

न भीष्मव्यसनं केचिन्नापि द्रोणस्य मारिष । नान्येषां पुरुषव्याघ्र मेनिरे तत्र कौरवाः ॥

na bhīṣmavyasanaṁ ke cin nāpi droṇasya māriṣa । nānyeṣāṁ puruṣavyāghra menire tatra kauravāḥ ॥

ततस्तु त्वरयन्योधाञ्शङ्खशब्देन मारिष । कर्णो निष्कासयामास कौरवाणां वरूथिनीम् ॥

tatas tu tvarayan yodhāñ śaṅkhaśabdena māriṣa । karṇo niṣkāsayām āsa kauravāṇāṁ varūthinīm ॥

व्यूहं व्यूह्य महेष्वासो माकरं शत्रुतापनः । प्रत्युद्ययौ तदा कर्णः पाण्डवान्विजिगीषया ॥

vyūhaṁ vyūhya maheṣvāso mākaraṁ śatrutāpanaḥ । pratyudyayau tadā karṇaḥ pāṇḍavān vijigīṣayā ॥

मकरस्य तु तुण्डे वै कर्णो राजन्व्यवस्थितः । नेत्राभ्यां शकुनिः शूर उलूकश्च महारथः ॥

makarasya tu tuṇḍe vai karṇo rājan vyavasthitaḥ । netrābhyāṁ śakuniḥ śūra ulūkaś ca mahārathaḥ ॥

द्रोणपुत्रस्तु शिरसि ग्रीवायां सर्वसोदराः । मध्ये दुर्योधनो राजा बलेन महता वृतः ॥

droṇaputras tu śirasi grīvāyāṁ sarvasodarāḥ । madhye duryodhano rājā balena mahatā vr̥taḥ ॥

वामे पादे तु राजेन्द्र कृतवर्मा व्यवस्थितः । नारायणबलैर्युक्तो गोपालैर्युद्धदुर्मदः ॥

vāme pāde tu rājendra kr̥tavarmā vyavasthitaḥ । nārāyaṇabalair yukto gopālair yuddhadurmadaḥ ॥

पादे तु दक्षिणे राजन्गौतमः सत्यविक्रमः । त्रिगर्तैश्च महेष्वासैर्दाक्षिणात्यैश्च संवृतः ॥

pāde tu dakṣiṇe rājan gautamaḥ satyavikramaḥ । trigartaiś ca maheṣvāsair dākṣiṇātyaiś ca saṁvr̥taḥ ॥

अनुपादस्तु यो वामस्तत्र शल्यो व्यवस्थितः । महत्या सेनया सार्धं मद्रदेशसमुत्थया ॥

anupādas tu yo vāmas tatra śalyo vyavasthitaḥ । mahatyā senayā sārdhaṁ madradeśasamutthayā ॥

दक्षिणे तु महाराज सुषेणः सत्यसंगरः । वृतो रथसहस्रैश्च दन्तिनां च शतैस्तथा ॥

dakṣiṇe tu mahārāja suṣeṇaḥ satyasaṁgaraḥ । vr̥to rathasahasraiś ca dantināṁ ca śatais tathā ॥

पुच्छे आस्तां महावीरौ भ्रातरौ पार्थिवौ तदा । चित्रसेनश्च चित्रश्च महत्या सेनया वृतौ ॥

pucche āstāṁ mahāvīrau bhrātarau pārthivau tadā । citrasenaś ca citraś ca mahatyā senayā vr̥tau ॥

ततः प्रयाते राजेन्द्र कर्णे नरवरोत्तमे । धनंजयमभिप्रेक्ष्य धर्मराजोऽब्रवीदिदम् ॥

tataḥ prayāte rājendra karṇe naravarottame । dhanaṁjayam abhiprekṣya dharmarājo ’bravīd idam ॥

पश्य पार्थ महासेनां धार्तराष्ट्रस्य संयुगे । कर्णेन निर्मितां वीर गुप्तां वीरैर्महारथैः ॥

paśya pārtha mahāsenāṁ dhārtarāṣṭrasya saṁyuge । karṇena nirmitāṁ vīra guptāṁ vīrair mahārathaiḥ ॥

हतवीरतमा ह्येषा धार्तराष्ट्री महाचमूः । फल्गुशेषा महाबाहो तृणैस्तुल्या मता मम ॥

hatavīratamā hy eṣā dhārtarāṣṭrī mahācamūḥ । phalguśeṣā mahābāho tr̥ṇais tulyā matā mama ॥

एको ह्यत्र महेष्वासः सूतपुत्रो व्यवस्थितः । सदेवासुरगन्धर्वैः सकिंनरमहोरगैः । चराचरैस्त्रिभिर्लोकैर्योऽजय्यो रथिनां वरः ॥

eko hy atra maheṣvāsaḥ sūtaputro vyavasthitaḥ । sadevāsuragandharvaiḥ sakiṁnaramahoragaiḥ । carācarais tribhir lokair yo ’jayyo rathināṁ varaḥ ॥

तं हत्वाद्य महाबाहो विजयस्तव फल्गुन । उद्धृतश्च भवेच्छल्यो मम द्वादशवार्षिकः । एवं ज्ञात्वा महाबाहो व्यूहं व्यूह यथेच्छसि ॥

taṁ hatvādya mahābāho vijayas tava phalguna । uddhr̥taś ca bhavec chalyo mama dvādaśavārṣikaḥ । evaṁ jñātvā mahābāho vyūhaṁ vyūha yathecchasi ॥

भ्रातुस्तद्वचनं श्रुत्वा पाण्डवः श्वेतवाहनः । अर्धचन्द्रेण व्यूहेन प्रत्यव्यूहत तां चमूम् ॥

bhrātus tad vacanaṁ śrutvā pāṇḍavaḥ śvetavāhanaḥ । ardhacandreṇa vyūhena pratyavyūhata tāṁ camūm ॥

वामपार्श्वेऽभवद्राजन्भीमसेनो व्यवस्थितः । दक्षिणे च महेष्वासो धृष्टद्युम्नो महाबलः ॥

vāmapārśve ’bhavad rājan bhīmaseno vyavasthitaḥ । dakṣiṇe ca maheṣvāso dhr̥ṣṭadyumno mahābalaḥ ॥

मध्ये व्यूहस्य साक्षात्तु पाण्डवः कृष्णसारथिः । नकुलः सहदेवश्च धर्मराजश्च पृष्ठतः ॥

madhye vyūhasya sākṣāt tu pāṇḍavaḥ kr̥ṣṇasārathiḥ । nakulaḥ sahadevaś ca dharmarājaś ca pr̥ṣṭhataḥ ॥

चक्ररक्षौ तु पाञ्चाल्यौ युधामन्यूत्तमौजसौ । नार्जुनं जहतुर्युद्धे पाल्यमानौ किरीटिना ॥

cakrarakṣau tu pāñcālyau yudhāmanyūttamaujasau । nārjunaṁ jahatur yuddhe pālyamānau kirīṭinā ॥

शेषा नृपतयो वीराः स्थिता व्यूहस्य दंशिताः । यथाभावं यथोत्साहं यथासत्त्वं च भारत ॥

śeṣā nr̥patayo vīrāḥ sthitā vyūhasya daṁśitāḥ । yathābhāvaṁ yathotsāhaṁ yathāsattvaṁ ca bhārata ॥

एवमेतन्महाव्यूहं व्यूह्य भारत पाण्डवाः । तावकाश्च महेष्वासा युद्धायैव मनो दधुः ॥

evam etan mahāvyūhaṁ vyūhya bhārata pāṇḍavāḥ । tāvakāś ca maheṣvāsā yuddhāyaiva mano dadhuḥ ॥

दृष्ट्वा व्यूढां तव चमूं सूतपुत्रेण संयुगे । निहतान्पाण्डवान्मेने तव पुत्रः सहान्वयः ॥

dr̥ṣṭvā vyūḍhāṁ tava camūṁ sūtaputreṇa saṁyuge । nihatān pāṇḍavān mene tava putraḥ sahānvayaḥ ॥

तथैव पाण्डवीं सेनां व्यूढां दृष्ट्वा युधिष्ठिरः । धार्तराष्ट्रान्हतान्मेने सकर्णान्वै जनाधिप ॥

tathaiva pāṇḍavīṁ senāṁ vyūḍhāṁ dr̥ṣṭvā yudhiṣṭhiraḥ । dhārtarāṣṭrān hatān mene sakarṇān vai janādhipa ॥

ततः शङ्खाश्च भेर्यश्च पणवानकगोमुखाः । सहसैवाभ्यहन्यन्त सशब्दाश्च समन्ततः ॥

tataḥ śaṅkhāś ca bheryaś ca paṇavānakagomukhāḥ । sahasaivābhyahanyanta saśabdāś ca samantataḥ ॥

सेनयोरुभयो राजन्प्रावाद्यन्त महास्वनाः । सिंहनादश्च संजज्ञे शूराणां जयगृद्धिनाम् ॥

senayor ubhayo rājan prāvādyanta mahāsvanāḥ । siṁhanādaś ca saṁjajñe śūrāṇāṁ jayagr̥ddhinām ॥

हयहेषितशब्दाश्च वारणानां च बृंहितम् । रथनेमिस्वनाश्चोग्राः संबभूवुर्जनाधिप ॥

hayaheṣitaśabdāś ca vāraṇānāṁ ca br̥ṁhitam । rathanemisvanāś cogrāḥ saṁbabhūvur janādhipa ॥

न द्रोणव्यसनं कश्चिज्जानीते भरतर्षभ । दृष्ट्वा कर्णं महेष्वासं मुखे व्यूहस्य दंशितम् ॥

na droṇavyasanaṁ kaś cij jānīte bharatarṣabha । dr̥ṣṭvā karṇaṁ maheṣvāsaṁ mukhe vyūhasya daṁśitam ॥

उभे सेने महासत्त्वे प्रहृष्टनरकुञ्जरे । योद्धुकामे स्थिते राजन्हन्तुमन्योन्यमञ्जसा ॥

ubhe sene mahāsattve prahr̥ṣṭanarakuñjare । yoddhukāme sthite rājan hantum anyonyam añjasā ॥

तत्र यत्तौ सुसंरब्धौ दृष्ट्वान्योन्यं व्यवस्थितौ । अनीकमध्ये राजेन्द्र रेजतुः कर्णपाण्डवौ ॥

tatra yattau susaṁrabdhau dr̥ṣṭvānyonyaṁ vyavasthitau । anīkamadhye rājendra rejatuḥ karṇapāṇḍavau ॥

नृत्यमाने तु ते सेने समेयातां परस्परम् । तयोः पक्षैः प्रपक्षैश्च निर्जग्मुर्वै युयुत्सवः ॥

nr̥tyamāne tu te sene sameyātāṁ parasparam । tayoḥ pakṣaiḥ prapakṣaiś ca nirjagmur vai yuyutsavaḥ ॥

ततः प्रववृते युद्धं नरवारणवाजिनाम् । रथिनां च महाराज अन्योन्यं निघ्नतां दृढम् ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ naravāraṇavājinām । rathināṁ ca mahārāja anyonyaṁ nighnatāṁ dr̥ḍham ॥