Adhyāya 65

संजय उवाच । तौ शङ्खभेरीनिनदे समृद्धे; समीयतुः श्वेतहयौ नराग्र्यौ । वैकर्तनः सूतपुत्रोऽर्जुनश्च; दुर्मन्त्रिते तव पुत्रस्य राजन् ॥

saṁjaya uvāca । tau śaṅkhabherīninade samr̥ddhe; samīyatuḥ śvetahayau narāgryau । vaikartanaḥ sūtaputro ’rjunaś ca; durmantrite tava putrasya rājan ॥

यथा गजौ हैमवतौ प्रभिन्नौ; प्रगृह्य दन्ताविव वाशितार्थे । तथा समाजग्मतुरुग्रवेगौ; धनंजयश्चाधिरथिश्च वीरौ ॥

yathā gajau haimavatau prabhinnau; pragr̥hya dantāv iva vāśitārthe । tathā samājagmatur ugravegau; dhanaṁjayaś cādhirathiś ca vīrau ॥

बलाहकेनेव यथा बलाहको; यदृच्छया वा गिरिणा गिरिर्यथा । तथा धनुर्ज्यातलनेमिनिस्वनौ; समीयतुस्ताविषुवर्षवर्षिणौ ॥

balāhakeneva yathā balāhako; yadr̥cchayā vā giriṇā girir yathā । tathā dhanurjyātalaneminisvanau; samīyatus tāv iṣuvarṣavarṣiṇau ॥

प्रवृद्धशृङ्गद्रुमवीरुदोषधी; प्रवृद्धनानाविधपर्वतौकसौ । यथाचलौ वा गलितौ महाबलौ; तथा महास्त्रैरितरेतरं घ्नतः ॥

pravr̥ddhaśr̥ṅgadrumavīrudoṣadhī; pravr̥ddhanānāvidhaparvataukasau । yathācalau vā galitau mahābalau; tathā mahāstrair itaretaraṁ ghnataḥ ॥

स संनिपातस्तु तयोर्महानभू;त्सुरेशवैरोचनयोर्यथा पुरा । शरैर्विभुग्नाङ्गनियन्तृवाहनः; सुदुःसहोऽन्यैः पटुशोणितोदकः ॥

sa saṁnipātas tu tayor mahān abhūt; sureśavairocanayor yathā purā । śarair vibhugnāṅganiyantr̥vāhanaḥ; suduḥsaho ’nyaiḥ paṭuśoṇitodakaḥ ॥

प्रभूतपद्मोत्पलमत्स्यकच्छपौ; महाह्रदौ पक्षिगणानुनादितौ । सुसंनिकृष्टावनिलोद्धतौ यथा; तथा रथौ तौ ध्वजिनौ समीयतुः ॥

prabhūtapadmotpalamatsyakacchapau; mahāhradau pakṣigaṇānunāditau । susaṁnikr̥ṣṭāv aniloddhatau yathā; tathā rathau tau dhvajinau samīyatuḥ ॥

उभौ महेन्द्रस्य समानविक्रमा;वुभौ महेन्द्रप्रतिमौ महारथौ । महेन्द्रवज्रप्रतिमैश्च सायकै;र्महेन्द्रवृत्राविव संप्रजह्रतुः ॥

ubhau mahendrasya samānavikramāv; ubhau mahendrapratimau mahārathau । mahendravajrapratimaiś ca sāyakair; mahendravr̥trāv iva saṁprajahratuḥ ॥

सनागपत्त्यश्वरथे उभे बले; विचित्रवर्णाभरणाम्बरस्रजे । चकम्पतुश्चोन्नमतः स्म विस्मया;द्वियद्गताश्चार्जुनकर्णसंयुगे ॥

sanāgapattyaśvarathe ubhe bale; vicitravarṇābharaṇāmbarasraje । cakampatuś connamataḥ sma vismayād; viyadgatāś cārjunakarṇasaṁyuge ॥

भुजाः सवज्राङ्गुलयः समुच्छ्रिताः; ससिंहनादा हृषितैर्दिदृक्षुभिः । यदार्जुनं मत्तमिव द्विपो द्विपं; समभ्ययादाधिरथिर्जिघांसया ॥

bhujāḥ savajrāṅgulayaḥ samucchritāḥ; sasiṁhanādā hr̥ṣitair didr̥kṣubhiḥ । yadārjunaṁ mattam iva dvipo dvipaṁ; samabhyayād ādhirathir jighāṁsayā ॥

अभ्यक्रोशन्सोमकास्तत्र पार्थं; त्वरस्व याह्यर्जुन विध्य कर्णम् । छिन्ध्यस्य मूर्धानमलं चिरेण; श्रद्धां च राज्याद्धृतराष्ट्रसूनोः ॥

abhyakrośan somakās tatra pārthaṁ; tvarasva yāhy arjuna vidhya karṇam । chindhy asya mūrdhānam alaṁ cireṇa; śraddhāṁ ca rājyād dhr̥tarāṣṭrasūnoḥ ॥

तथास्माकं बहवस्तत्र योधाः; कर्णं तदा याहि याहीत्यवोचन् । जह्यर्जुनं कर्ण ततः सचीराः; पुनर्वनं यान्तु चिराय पार्थाः ॥

tathāsmākaṁ bahavas tatra yodhāḥ; karṇaṁ tadā yāhi yāhīty avocan । jahy arjunaṁ karṇa tataḥ sacīrāḥ; punar vanaṁ yāntu cirāya pārthāḥ ॥

ततः कर्णः प्रथमं तत्र पार्थं; महेषुभिर्दशभिः पर्यविध्यत् । तमर्जुनः प्रत्यविध्यच्छिताग्रैः; कक्षान्तरे दशभिरतीव क्रुद्धः ॥

tataḥ karṇaḥ prathamaṁ tatra pārthaṁ; maheṣubhir daśabhiḥ paryavidhyat । tam arjunaḥ pratyavidhyac chitāgraiḥ; kakṣāntare daśabhir atīva kruddhaḥ ॥

परस्परं तौ विशिखैः सुतीक्ष्णै;स्ततक्षतुः सूतपुत्रोऽर्जुनश्च । परस्परस्यान्तरेप्सू विमर्दे; सुभीममभ्याययतुः प्रहृष्टौ ॥

parasparaṁ tau viśikhaiḥ sutīkṣṇais; tatakṣatuḥ sūtaputro ’rjunaś ca । parasparasyāntarepsū vimarde; subhīmam abhyāyayatuḥ prahr̥ṣṭau ॥

अमृष्यमाणश्च महाविमर्दे; तत्राक्रुध्यद्भीमसेनो महात्मा । अथाब्रवीत्पाणिना पाणिमाघ्न;न्संदष्टौष्ठो नृत्यति वादयन्निव । कथं नु त्वां सूतपुत्रः किरीटि;न्महेषुभिर्दशभिरविध्यदग्रे ॥

amr̥ṣyamāṇaś ca mahāvimarde; tatrākrudhyad bhīmaseno mahātmā । athābravīt pāṇinā pāṇim āghnan; saṁdaṣṭauṣṭho nr̥tyati vādayann iva । kathaṁ nu tvāṁ sūtaputraḥ kirīṭin; maheṣubhir daśabhir avidhyad agre ॥

यया धृत्या सर्वभूतान्यजैषी;र्ग्रासं ददद्वह्नये खाण्डवे त्वम् । तया धृत्या सूतपुत्रं जहि त्व;महं वैनं गदया पोथयिष्ये ॥

yayā dhr̥tyā sarvabhūtāny ajaiṣīr; grāsaṁ dadad vahnaye khāṇḍave tvam । tayā dhr̥tyā sūtaputraṁ jahi tvam; ahaṁ vainaṁ gadayā pothayiṣye ॥

अथाब्रवीद्वासुदेवोऽपि पार्थं; दृष्ट्वा रथेषून्प्रतिहन्यमानान् । अमीमृदत्सर्वथा तेऽद्य कर्णो; ह्यस्त्रैरस्त्राणि किमिदं किरीटिन् ॥

athābravīd vāsudevo ’pi pārthaṁ; dr̥ṣṭvā ratheṣūn pratihanyamānān । amīmr̥dat sarvathā te ’dya karṇo; hy astrair astrāṇi kim idaṁ kirīṭin ॥

स वीर किं मुह्यसि नावधीयसे; नदन्त्येते कुरवः संप्रहृष्टाः । कर्णं पुरस्कृत्य विदुर्हि सर्वे; त्वदस्त्रमस्त्रैर्विनिपात्यमानम् ॥

sa vīra kiṁ muhyasi nāvadhīyase; nadanty ete kuravaḥ saṁprahr̥ṣṭāḥ । karṇaṁ puraskr̥tya vidur hi sarve; tvadastram astrair vinipātyamānam ॥

यया धृत्या निहतं तामसास्त्रं; युगे युगे राक्षसाश्चापि घोराः । दम्भोद्भवाश्चासुराश्चाहवेषु; तया धृत्या त्वं जहि सूतपुत्रम् ॥

yayā dhr̥tyā nihataṁ tāmasāstraṁ; yuge yuge rākṣasāś cāpi ghorāḥ । dambhodbhavāś cāsurāś cāhaveṣu; tayā dhr̥tyā tvaṁ jahi sūtaputram ॥

अनेन वास्य क्षुरनेमिनाद्य; संछिन्द्धि मूर्धानमरेः प्रसह्य । मया निसृष्टेन सुदर्शनेन; वज्रेण शक्रो नमुचेरिवारेः ॥

anena vāsya kṣuraneminādya; saṁchinddhi mūrdhānam areḥ prasahya । mayā nisr̥ṣṭena sudarśanena; vajreṇa śakro namucer ivāreḥ ॥

किरातरूपी भगवान्यया च; त्वया महत्या परितोषितोऽभूत् । तां त्वं धृतिं वीर पुनर्गृहीत्वा; सहानुबन्धं जहि सूतपुत्रम् ॥

kirātarūpī bhagavān yayā ca; tvayā mahatyā paritoṣito ’bhūt । tāṁ tvaṁ dhr̥tiṁ vīra punar gr̥hītvā; sahānubandhaṁ jahi sūtaputram ॥

ततो महीं सागरमेखलां त्वं; सपत्तनां ग्रामवतीं समृद्धाम् । प्रयच्छ राज्ञे निहतारिसंघां; यशश्च पार्थातुलमाप्नुहि त्वम् ॥

tato mahīṁ sāgaramekhalāṁ tvaṁ; sapattanāṁ grāmavatīṁ samr̥ddhām । prayaccha rājñe nihatārisaṁghāṁ; yaśaś ca pārthātulam āpnuhi tvam ॥

संचोदितो भीमजनार्दनाभ्यां; स्मृत्वा तदात्मानमवेक्ष्य सत्त्वम् । महात्मनश्चागमने विदित्वा; प्रयोजनं केशवमित्युवाच ॥

saṁcodito bhīmajanārdanābhyāṁ; smr̥tvā tadātmānam avekṣya sattvam । mahātmanaś cāgamane viditvā; prayojanaṁ keśavam ity uvāca ॥

प्रादुष्करोम्येष महास्त्रमुग्रं; शिवाय लोकस्य वधाय सौतेः । तन्मेऽनुजानातु भवान्सुराश्च; ब्रह्मा भवो ब्रह्मविदश्च सर्वे ॥

prāduṣkaromy eṣa mahāstram ugraṁ; śivāya lokasya vadhāya sauteḥ । tan me ’nujānātu bhavān surāś ca; brahmā bhavo brahmavidaś ca sarve ॥

इत्यूचिवान्ब्राह्ममसह्यमस्त्रं; प्रादुश्चक्रे मनसा संविधेयम् । ततो दिशश्च प्रदिशश्च सर्वाः; समावृणोत्सायकैर्भूरितेजाः । ससर्ज बाणान्भरतर्षभोऽपि; शतंशतानेकवदाशुवेगान् ॥

ity ūcivān brāhmam asahyam astraṁ; prāduścakre manasā saṁvidheyam । tato diśaś ca pradiśaś ca sarvāḥ; samāvr̥ṇot sāyakair bhūritejāḥ । sasarja bāṇān bharatarṣabho ’pi; śataṁśatān ekavad āśuvegān ॥

वैकर्तनेनापि तथाजिमध्ये; सहस्रशो बाणगणा विसृष्टाः । ते घोषिणः पाण्डवमभ्युपेयुः; पर्जन्यमुक्ता इव वारिधाराः ॥

vaikartanenāpi tathājimadhye; sahasraśo bāṇagaṇā visr̥ṣṭāḥ । te ghoṣiṇaḥ pāṇḍavam abhyupeyuḥ; parjanyamuktā iva vāridhārāḥ ॥

स भीमसेनं च जनार्दनं च; किरीटिनं चाप्यमनुष्यकर्मा । त्रिभिस्त्रिभिर्भीमबलो निहत्य; ननाद घोरं महता स्वरेण ॥

sa bhīmasenaṁ ca janārdanaṁ ca; kirīṭinaṁ cāpy amanuṣyakarmā । tribhis tribhir bhīmabalo nihatya; nanāda ghoraṁ mahatā svareṇa ॥

स कर्णबाणाभिहतः किरीटी; भीमं तथा प्रेक्ष्य जनार्दनं च । अमृष्यमाणः पुनरेव पार्थः; शरान्दशाष्टौ च समुद्बबर्ह ॥

sa karṇabāṇābhihataḥ kirīṭī; bhīmaṁ tathā prekṣya janārdanaṁ ca । amr̥ṣyamāṇaḥ punar eva pārthaḥ; śarān daśāṣṭau ca samudbabarha ॥

सुषेणमेकेन शरेण विद्ध्वा; शल्यं चतुर्भिस्त्रिभिरेव कर्णम् । ततः सुमुक्तैर्दशभिर्जघान; सभापतिं काञ्चनवर्मनद्धम् ॥

suṣeṇam ekena śareṇa viddhvā; śalyaṁ caturbhis tribhir eva karṇam । tataḥ sumuktair daśabhir jaghāna; sabhāpatiṁ kāñcanavarmanaddham ॥

स राजपुत्रो विशिरा विबाहु;र्विवाजिसूतो विधनुर्विकेतुः । ततो रथाग्रादपतत्प्रभग्नः; परश्वधैः शाल इवाभिकृत्तः ॥

sa rājaputro viśirā vibāhur; vivājisūto vidhanur viketuḥ । tato rathāgrād apatat prabhagnaḥ; paraśvadhaiḥ śāla ivābhikr̥ttaḥ ॥

पुनश्च कर्णं त्रिभिरष्टभिश्च; द्वाभ्यां चतुर्भिर्दशभिश्च विद्ध्वा । चतुःशतान्द्विरदान्सायुधीया;न्हत्वा रथानष्टशतं जघान । सहस्रमश्वांश्च पुनश्च सादी;नष्टौ सहस्राणि च पत्तिवीरान् ॥

punaś ca karṇaṁ tribhir aṣṭabhiś ca; dvābhyāṁ caturbhir daśabhiś ca viddhvā । catuḥśatān dviradān sāyudhīyān; hatvā rathān aṣṭaśataṁ jaghāna । sahasram aśvāṁś ca punaś ca sādīn; aṣṭau sahasrāṇi ca pattivīrān ॥

दृष्ट्वाजिमुख्यावथ युध्यमानौ; दिदृक्षवः शूरवरावरिघ्नौ । कर्णं च पार्थं च नियम्य वाहा;न्खस्था महीस्थाश्च जनावतस्थुः ॥

dr̥ṣṭvājimukhyāv atha yudhyamānau; didr̥kṣavaḥ śūravarāv arighnau । karṇaṁ ca pārthaṁ ca niyamya vāhān; khasthā mahīsthāś ca janāvatasthuḥ ॥

ततो धनुर्ज्या सहसातिकृष्टा; सुघोषमाच्छिद्यत पाण्डवस्य । तस्मिन्क्षणे सूतपुत्रस्तु पार्थं; समाचिनोत्क्षुद्रकाणां शतेन ॥

tato dhanurjyā sahasātikr̥ṣṭā; sughoṣam ācchidyata pāṇḍavasya । tasmin kṣaṇe sūtaputras tu pārthaṁ; samācinot kṣudrakāṇāṁ śatena ॥

निर्मुक्तसर्पप्रतिमैश्च तीक्ष्णै;स्तैलप्रधौतैः खगपत्रवाजैः । षष्ट्या नाराचैर्वासुदेवं बिभेद; तदन्तरं सोमकाः प्राद्रवन्त ॥

nirmuktasarpapratimaiś ca tīkṣṇais; tailapradhautaiḥ khagapatravājaiḥ । ṣaṣṭyā nārācair vāsudevaṁ bibheda; tadantaraṁ somakāḥ prādravanta ॥

ततो धनुर्ज्यामवधम्य शीघ्रं; शरानस्तानाधिरथेर्विधम्य । सुसंरब्धः कर्णशरक्षताङ्गो; रणे पार्थः सोमकान्प्रत्यगृह्णात् । न पक्षिणः संपतन्त्यन्तरिक्षे; क्षेपीयसास्त्रेण कृतेऽन्धकारे ॥

tato dhanurjyām avadhamya śīghraṁ; śarān astān ādhirather vidhamya । susaṁrabdhaḥ karṇaśarakṣatāṅgo; raṇe pārthaḥ somakān pratyagr̥hṇāt । na pakṣiṇaḥ saṁpatanty antarikṣe; kṣepīyasāstreṇa kr̥te ’ndhakāre ॥

शल्यं च पार्थो दशभिः पृषत्कै;र्भृशं तनुत्रे प्रहसन्नविध्यत् । ततः कर्णं द्वादशभिः सुमुक्तै;र्विद्ध्वा पुनः सप्तभिरभ्यविध्यत् ॥

śalyaṁ ca pārtho daśabhiḥ pr̥ṣatkair; bhr̥śaṁ tanutre prahasann avidhyat । tataḥ karṇaṁ dvādaśabhiḥ sumuktair; viddhvā punaḥ saptabhir abhyavidhyat ॥

स पार्थबाणासनवेगनुन्नै;र्दृढाहतः पत्रिभिरुग्रवेगैः । विभिन्नगात्रः क्षतजोक्षिताङ्गः; कर्णो बभौ रुद्र इवाततेषुः ॥

sa pārthabāṇāsanaveganunnair; dr̥ḍhāhataḥ patribhir ugravegaiḥ । vibhinnagātraḥ kṣatajokṣitāṅgaḥ; karṇo babhau rudra ivātateṣuḥ ॥

ततस्त्रिभिश्च त्रिदशाधिपोपमं; शरैर्बिभेदाधिरथिर्धनंजयम् । शरांस्तु पञ्च ज्वलितानिवोरगा;न्प्रवीरयामास जिघांसुरच्युते ॥

tatas tribhiś ca tridaśādhipopamaṁ; śarair bibhedādhirathir dhanaṁjayam । śarāṁs tu pañca jvalitān ivoragān; pravīrayām āsa jighāṁsur acyute ॥

ते वर्म भित्त्वा पुरुषोत्तमस्य; सुवर्णचित्रं न्यपतन्सुमुक्ताः । वेगेन गामाविविशुः सुवेगाः; स्नात्वा च कर्णाभिमुखाः प्रतीयुः ॥

te varma bhittvā puruṣottamasya; suvarṇacitraṁ nyapatan sumuktāḥ । vegena gām āviviśuḥ suvegāḥ; snātvā ca karṇābhimukhāḥ pratīyuḥ ॥

तान्पञ्चभल्लैस्त्वरितैः सुमुक्तै;स्त्रिधा त्रिधैकैकमथोच्चकर्त । धनंजयस्ते न्यपतन्पृथिव्यां; महाहयस्तक्षकपुत्रपक्षाः ॥

tān pañcabhallais tvaritaiḥ sumuktais; tridhā tridhaikaikam athoccakarta । dhanaṁjayas te nyapatan pr̥thivyāṁ; mahāhayas takṣakaputrapakṣāḥ ॥

ततः प्रजज्वाल किरीटमाली; क्रोधेन कक्षं प्रदहन्निवाग्निः । स कर्णमाकर्णविकृष्टसृष्टैः; शरैः शरीरान्तकरैर्ज्वलद्भिः । मर्मस्वविध्यत्स चचाल दुःखा;द्धैर्यात्तु तस्थावतिमात्रधैर्यः ॥

tataḥ prajajvāla kirīṭamālī; krodhena kakṣaṁ pradahann ivāgniḥ । sa karṇam ākarṇavikr̥ṣṭasr̥ṣṭaiḥ; śaraiḥ śarīrāntakarair jvaladbhiḥ । marmasv avidhyat sa cacāla duḥkhād; dhairyāt tu tasthāv atimātradhairyaḥ ॥

ततः शरौघैः प्रदिशो दिशश्च; रविप्रभा कर्णरथश्च राजन् । अदृश्य आसीत्कुपिते धनंजये; तुषारनीहारवृतं यथा नभः ॥

tataḥ śaraughaiḥ pradiśo diśaś ca; raviprabhā karṇarathaś ca rājan । adr̥śya āsīt kupite dhanaṁjaye; tuṣāranīhāravr̥taṁ yathā nabhaḥ ॥

स चक्ररक्षानथ पादरक्षा;न्पुरःसरान्पृष्ठगोपांश्च सर्वान् । दुर्योधनेनानुमतानरिघ्ना;न्समुच्चितान्सुरथान्सारभूतान् ॥

sa cakrarakṣān atha pādarakṣān; puraḥsarān pr̥ṣṭhagopāṁś ca sarvān । duryodhanenānumatān arighnān; samuccitān surathān sārabhūtān ॥

द्विसाहस्रान्समरे सव्यसाची; कुरुप्रवीरानृषभः कुरूणाम् । क्षणेन सर्वान्सरथाश्वसूता;न्निनाय राजन्क्षयमेकवीरः ॥

dvisāhasrān samare savyasācī; kurupravīrān r̥ṣabhaḥ kurūṇām । kṣaṇena sarvān sarathāśvasūtān; nināya rājan kṣayam ekavīraḥ ॥

अथापलायन्त विहाय कर्णं; तवात्मजाः कुरवश्चावशिष्टाः । हतानवाकीर्य शरक्षतांश्च; लालप्यमानांस्तनयान्पितॄंश्च ॥

athāpalāyanta vihāya karṇaṁ; tavātmajāḥ kuravaś cāvaśiṣṭāḥ । hatān avākīrya śarakṣatāṁś ca; lālapyamānāṁs tanayān pitr̥̄ṁś ca ॥

स सर्वतः प्रेक्ष्य दिशो विशून्या; भयावदीर्णैः कुरुभिर्विहीनः । न विव्यथे भारत तत्र कर्णः; प्रतीपमेवार्जुनमभ्यधावत् ॥

sa sarvataḥ prekṣya diśo viśūnyā; bhayāvadīrṇaiḥ kurubhir vihīnaḥ । na vivyathe bhārata tatra karṇaḥ; pratīpam evārjunam abhyadhāvat ॥