Adhyāya 64

संजय उवाच । तद्देवनागासुरसिद्धसंघै;र्गन्धर्वयक्षाप्सरसां च संघैः । ब्रह्मर्षिराजर्षिसुपर्णजुष्टं; बभौ वियद्विस्मयनीयरूपम् ॥

saṁjaya uvāca । tad devanāgāsurasiddhasaṁghair; gandharvayakṣāpsarasāṁ ca saṁghaiḥ । brahmarṣirājarṣisuparṇajuṣṭaṁ; babhau viyad vismayanīyarūpam ॥

नानद्यमानं निनदैर्मनोज्ञै;र्वादित्रगीतस्तुतिभिश्च नृत्तैः । सर्वेऽन्तरिक्षे ददृशुर्मनुष्याः; खस्थांश्च तान्विस्मयनीयरूपान् ॥

nānadyamānaṁ ninadair manojñair; vāditragītastutibhiś ca nr̥ttaiḥ । sarve ’ntarikṣe dadr̥śur manuṣyāḥ; khasthāṁś ca tān vismayanīyarūpān ॥

ततः प्रहृष्टाः कुरुपाण्डुयोधा; वादित्रपत्रायुधसिंहनादैः । निनादयन्तो वसुधां दिशश्च; स्वनेन सर्वे द्विषतो निजघ्नुः ॥

tataḥ prahr̥ṣṭāḥ kurupāṇḍuyodhā; vāditrapatrāyudhasiṁhanādaiḥ । ninādayanto vasudhāṁ diśaś ca; svanena sarve dviṣato nijaghnuḥ ॥

नानाश्वमातङ्गरथायुताकुलं; वरासिशक्त्यृष्टिनिपातदुःसहम् । अभीरुजुष्टं हतदेहसंकुलं; रणाजिरं लोहितरक्तमाबभौ ॥

nānāśvamātaṅgarathāyutākulaṁ; varāsiśaktyr̥ṣṭinipātaduḥsaham । abhīrujuṣṭaṁ hatadehasaṁkulaṁ; raṇājiraṁ lohitaraktam ābabhau ॥

तथा प्रवृत्तेऽस्त्रभृतां पराभवे; धनंजयश्चाधिरथिश्च सायकैः । दिशश्च सैन्यं च शितैरजिह्मगैः; परस्परं प्रोर्णुवतुः स्म दंशितौ ॥

tathā pravr̥tte ’strabhr̥tāṁ parābhave; dhanaṁjayaś cādhirathiś ca sāyakaiḥ । diśaś ca sainyaṁ ca śitair ajihmagaiḥ; parasparaṁ prorṇuvatuḥ sma daṁśitau ॥

ततस्त्वदीयाश्च परे च सायकैः; कृतेऽन्धकारे विविदुर्न किंचन । भयात्तु तावेव रथौ समाश्रयं;स्तमोनुदौ खे प्रसृता इवांशवः ॥

tatas tvadīyāś ca pare ca sāyakaiḥ; kr̥te ’ndhakāre vividur na kiṁ cana । bhayāt tu tāv eva rathau samāśrayaṁs; tamonudau khe prasr̥tā ivāṁśavaḥ ॥

ततोऽस्त्रमस्त्रेण परस्परस्य तौ; विधूय वाताविव पूर्वपश्चिमौ । घनान्धकारे वितते तमोनुदौ; यथोदितौ तद्वदतीव रेजतुः ॥

tato ’stram astreṇa parasparasya tau; vidhūya vātāv iva pūrvapaścimau । ghanāndhakāre vitate tamonudau; yathoditau tadvad atīva rejatuḥ ॥

न चाभिमन्तव्यमिति प्रचोदिताः; परे त्वदीयाश्च तदावतस्थिरे । महारथौ तौ परिवार्य सर्वतः; सुरासुरा वासवशम्बराविव ॥

na cābhimantavyam iti pracoditāḥ; pare tvadīyāś ca tadāvatasthire । mahārathau tau parivārya sarvataḥ; surāsurā vāsavaśambarāv iva ॥

मृदङ्गभेरीपणवानकस्वनै;र्निनादिते भारत शङ्खनिस्वनैः । ससिंहनादौ बभतुर्नरोत्तमौ; शशाङ्कसूर्याविव मेघसंप्लवे ॥

mr̥daṅgabherīpaṇavānakasvanair; ninādite bhārata śaṅkhanisvanaiḥ । sasiṁhanādau babhatur narottamau; śaśāṅkasūryāv iva meghasaṁplave ॥

महाधनुर्मण्डलमध्यगावुभौ; सुवर्चसौ बाणसहस्ररश्मिनौ । दिधक्षमाणौ सचराचरं जग;द्युगास्तसूर्याविव दुःसहौ रणे ॥

mahādhanurmaṇḍalamadhyagāv ubhau; suvarcasau bāṇasahasraraśminau । didhakṣamāṇau sacarācaraṁ jagad; yugāstasūryāv iva duḥsahau raṇe ॥

उभावजेयावहितान्तकावुभौ; जिघांसतुस्तौ कृतिनौ परस्परम् । महाहवे वीरवरौ समीयतु;र्यथेन्द्रजम्भाविव कर्णपाण्डवौ ॥

ubhāv ajeyāv ahitāntakāv ubhau; jighāṁsatus tau kr̥tinau parasparam । mahāhave vīravarau samīyatur; yathendrajambhāv iva karṇapāṇḍavau ॥

ततो महास्त्राणि महाधनुर्धरौ; विमुञ्चमानाविषुभिर्भयानकैः । नराश्वनागानमितौ निजघ्नतुः; परस्परं जघ्नतुरुत्तमेषुभिः ॥

tato mahāstrāṇi mahādhanurdharau; vimuñcamānāv iṣubhir bhayānakaiḥ । narāśvanāgān amitau nijaghnatuḥ; parasparaṁ jaghnatur uttameṣubhiḥ ॥

ततो विसस्रुः पुनरर्दिताः शरै;र्नरोत्तमाभ्यां कुरुपाण्डवाश्रयाः । सनागपत्त्यश्वरथा दिशो गता;स्तथा यथा सिंहभयाद्वनौकसः ॥

tato visasruḥ punar arditāḥ śarair; narottamābhyāṁ kurupāṇḍavāśrayāḥ । sanāgapattyaśvarathā diśo gatās; tathā yathā siṁhabhayād vanaukasaḥ ॥

ततस्तु दुर्योधनभोजसौबलाः; कृपश्च शारद्वतसूनुना सह । महारथाः पञ्च धनंजयाच्युतौ; शरैः शरीरान्तकरैरताडयन् ॥

tatas tu duryodhanabhojasaubalāḥ; kr̥paś ca śāradvatasūnunā saha । mahārathāḥ pañca dhanaṁjayācyutau; śaraiḥ śarīrāntakarair atāḍayan ॥

धनूंषि तेषामिषुधीन्हयान्ध्वजा;न्रथांश्च सूतांश्च धनंजयः शरैः । समं च चिच्छेद पराभिनच्च ता;ञ्शरोत्तमैर्द्वादशभिश्च सूतजम् ॥

dhanūṁṣi teṣām iṣudhīn hayān dhvajān; rathāṁś ca sūtāṁś ca dhanaṁjayaḥ śaraiḥ । samaṁ ca ciccheda parābhinac ca tāñ; śarottamair dvādaśabhiś ca sūtajam ॥

अथाभ्यधावंस्त्वरिताः शतं रथाः; शतं च नागार्जुनमाततायिनः । शकास्तुखारा यवनाश्च सादिनः; सहैव काम्बोजवरैर्जिघांसवः ॥

athābhyadhāvaṁs tvaritāḥ śataṁ rathāḥ; śataṁ ca nāgārjunam ātatāyinaḥ । śakās tukhārā yavanāś ca sādinaḥ; sahaiva kāmbojavarair jighāṁsavaḥ ॥

वरायुधान्पाणिगतान्करैः सह; क्षुरैर्न्यकृन्तंस्त्वरिताः शिरांसि च । हयांश्च नागांश्च रथांश्च युध्यतां; धनंजयः शत्रुगणं तमक्षिणोत् ॥

varāyudhān pāṇigatān karaiḥ saha; kṣurair nyakr̥ntaṁs tvaritāḥ śirāṁsi ca । hayāṁś ca nāgāṁś ca rathāṁś ca yudhyatāṁ; dhanaṁjayaḥ śatrugaṇaṁ tam akṣiṇot ॥

ततोऽन्तरिक्षे सुरतूर्यनिस्वनाः; ससाधुवादा हृषितैः समीरिताः । निपेतुरप्युत्तमपुष्पवृष्टयः; सुरूपगन्धाः पवनेरिताः शिवाः ॥

tato ’ntarikṣe suratūryanisvanāḥ; sasādhuvādā hr̥ṣitaiḥ samīritāḥ । nipetur apy uttamapuṣpavr̥ṣṭayaḥ; surūpagandhāḥ pavaneritāḥ śivāḥ ॥

तदद्भुतं देवमनुष्यसाक्षिकं; समीक्ष्य भूतानि विसिष्मियुर्नृप । तवात्मजः सूतसुतश्च न व्यथां; न विस्मयं जग्मतुरेकनिश्चयौ ॥

tad adbhutaṁ devamanuṣyasākṣikaṁ; samīkṣya bhūtāni visiṣmiyur nr̥pa । tavātmajaḥ sūtasutaś ca na vyathāṁ; na vismayaṁ jagmatur ekaniścayau ॥

अथाब्रवीद्द्रोणसुतस्तवात्मजं; करं करेण प्रतिपीड्य सान्त्वयन् । प्रसीद दुर्योधन शाम्य पाण्डवै;रलं विरोधेन धिगस्तु विग्रहम् ॥

athābravīd droṇasutas tavātmajaṁ; karaṁ kareṇa pratipīḍya sāntvayan । prasīda duryodhana śāmya pāṇḍavair; alaṁ virodhena dhig astu vigraham ॥

हतो गुरुर्ब्रह्मसमो महास्त्रवि;त्तथैव भीष्मप्रमुखा नरर्षभाः । अहं त्ववध्यो मम चापि मातुलः; प्रशाधि राज्यं सह पाण्डवैश्चिरम् ॥

hato gurur brahmasamo mahāstravit; tathaiva bhīṣmapramukhā nararṣabhāḥ । ahaṁ tv avadhyo mama cāpi mātulaḥ; praśādhi rājyaṁ saha pāṇḍavaiś ciram ॥

धनंजयः स्थास्यति वारितो मया; जनार्दनो नैव विरोधमिच्छति । युधिष्ठिरो भूतहिते सदा रतो; वृकोदरस्तद्वशगस्तथा यमौ ॥

dhanaṁjayaḥ sthāsyati vārito mayā; janārdano naiva virodham icchati । yudhiṣṭhiro bhūtahite sadā rato; vr̥kodaras tadvaśagas tathā yamau ॥

त्वया च पार्थैश्च परस्परेण; प्रजाः शिवं प्राप्नुयुरिच्छति त्वयि । व्रजन्तु शेषाः स्वपुराणि पार्थिवा; निवृत्तवैराश्च भवन्तु सैनिकाः ॥

tvayā ca pārthaiś ca paraspareṇa; prajāḥ śivaṁ prāpnuyur icchati tvayi । vrajantu śeṣāḥ svapurāṇi pārthivā; nivr̥ttavairāś ca bhavantu sainikāḥ ॥

न चेद्वचः श्रोष्यसि मे नराधिप; ध्रुवं प्रतप्तासि हतोऽरिभिर्युधि । इदं च दृष्टं जगता सह त्वया; कृतं यदेकेन किरीटमालिना । यथा न कुर्याद्बलभिन्न चान्तको; न च प्रचेता भगवान्न यक्षराट् ॥

na ced vacaḥ śroṣyasi me narādhipa; dhruvaṁ prataptāsi hato ’ribhir yudhi । idaṁ ca dr̥ṣṭaṁ jagatā saha tvayā; kr̥taṁ yad ekena kirīṭamālinā । yathā na kuryād balabhinna cāntako; na ca pracetā bhagavān na yakṣarāṭ ॥

अतोऽपि भूयांश्च गुणैर्धनंजयः; स चाभिपत्स्यत्यखिलं वचो मम । तवानुयात्रां च तथा करिष्यति; प्रसीद राजञ्जगतः शमाय वै ॥

ato ’pi bhūyāṁś ca guṇair dhanaṁjayaḥ; sa cābhipatsyaty akhilaṁ vaco mama । tavānuyātrāṁ ca tathā kariṣyati; prasīda rājañ jagataḥ śamāya vai ॥

ममापि मानः परमः सदा त्वयि; ब्रवीम्यतस्त्वां परमाच्च सौहृदात् । निवारयिष्यामि हि कर्णमप्यहं; यदा भवान्सप्रणयो भविष्यति ॥

mamāpi mānaḥ paramaḥ sadā tvayi; bravīmy atas tvāṁ paramāc ca sauhr̥dāt । nivārayiṣyāmi hi karṇam apy ahaṁ; yadā bhavān sapraṇayo bhaviṣyati ॥

वदन्ति मित्रं सहजं विचक्षणा;स्तथैव साम्ना च धनेन चार्जितम् । प्रतापतश्चोपनतं चतुर्विधं; तदस्ति सर्वं त्वयि पाण्डवेषु च ॥

vadanti mitraṁ sahajaṁ vicakṣaṇās; tathaiva sāmnā ca dhanena cārjitam । pratāpataś copanataṁ caturvidhaṁ; tad asti sarvaṁ tvayi pāṇḍaveṣu ca ॥

निसर्गतस्ते तव वीर बान्धवाः; पुनश्च साम्ना च समाप्नुहि स्थिरम् । त्वयि प्रसन्ने यदि मित्रतामियु;र्ध्रुवं नरेन्द्रेन्द्र तथा त्वमाचर ॥

nisargatas te tava vīra bāndhavāḥ; punaś ca sāmnā ca samāpnuhi sthiram । tvayi prasanne yadi mitratām iyur; dhruvaṁ narendrendra tathā tvam ācara ॥

स एवमुक्तः सुहृदा वचो हितं; विचिन्त्य निःश्वस्य च दुर्मनाब्रवीत् । यथा भवानाह सखे तथैव त;न्ममापि च ज्ञापयतो वचः शृणु ॥

sa evam uktaḥ suhr̥dā vaco hitaṁ; vicintya niḥśvasya ca durmanābravīt । yathā bhavān āha sakhe tathaiva tan; mamāpi ca jñāpayato vacaḥ śr̥ṇu ॥

निहत्य दुःशासनमुक्तवान्बहु; प्रसह्य शार्दूलवदेष दुर्मतिः । वृकोदरस्तद्धृदये मम स्थितं; न तत्परोक्षं भवतः कुतः शमः ॥

nihatya duḥśāsanam uktavān bahu; prasahya śārdūlavad eṣa durmatiḥ । vr̥kodaras tad dhr̥daye mama sthitaṁ; na tatparokṣaṁ bhavataḥ kutaḥ śamaḥ ॥

न चापि कर्णं गुरुपुत्र संस्तवा;दुपारमेत्यर्हसि वक्तुमच्युत । श्रमेण युक्तो महताद्य फल्गुन;स्तमेष कर्णः प्रसभं हनिष्यति ॥

na cāpi karṇaṁ guruputra saṁstavād; upāramety arhasi vaktum acyuta । śrameṇa yukto mahatādya phalgunas; tam eṣa karṇaḥ prasabhaṁ haniṣyati ॥

तमेवमुक्त्वाभ्यनुनीय चासकृ;त्तवात्मजः स्वाननुशास्ति सैनिकान् । समाघ्नताभिद्रवताहितानिमा;न्सबाणशब्दान्किमु जोषमास्यते ॥

tam evam uktvābhyanunīya cāsakr̥t; tavātmajaḥ svān anuśāsti sainikān । samāghnatābhidravatāhitān imān; sabāṇaśabdān kim u joṣam āsyate ॥