Adhyāya 51

संजय उवाच । ततः पुनरमेयात्मा केशवोऽर्जुनमब्रवीत् । कृतसंकल्पमायस्तं वधे कर्णस्य सर्वशः ॥

saṁjaya uvāca । tataḥ punar ameyātmā keśavo ’rjunam abravīt । kr̥tasaṁkalpam āyastaṁ vadhe karṇasya sarvaśaḥ ॥

अद्य सप्तदशाहानि वर्तमानस्य भारत । विनाशस्यातिघोरस्य नरवारणवाजिनाम् ॥

adya saptadaśāhāni vartamānasya bhārata । vināśasyātighorasya naravāraṇavājinām ॥

भूत्वा हि विपुला सेना तावकानां परैः सह । अन्योन्यं समरे प्राप्य किंचिच्छेषा विशां पते ॥

bhūtvā hi vipulā senā tāvakānāṁ paraiḥ saha । anyonyaṁ samare prāpya kiṁciccheṣā viśāṁ pate ॥

भूत्वा हि कौरवाः पार्थ प्रभूतगजवाजिनः । त्वां वै शत्रुं समासाद्य विनष्टा रणमूर्धनि ॥

bhūtvā hi kauravāḥ pārtha prabhūtagajavājinaḥ । tvāṁ vai śatruṁ samāsādya vinaṣṭā raṇamūrdhani ॥

एते च सर्वे पाञ्चालाः सृञ्जयाश्च सहान्वयाः । त्वां समासाद्य दुर्धर्षं पाण्डवाश्च व्यवस्थिताः ॥

ete ca sarve pāñcālāḥ sr̥ñjayāś ca sahānvayāḥ । tvāṁ samāsādya durdharṣaṁ pāṇḍavāś ca vyavasthitāḥ ॥

पाञ्चालैः पाण्डवैर्मत्स्यैः कारूषैश्चेदिकेकयैः । त्वया गुप्तैरमित्रघ्न कृतः शत्रुगणक्षयः ॥

pāñcālaiḥ pāṇḍavair matsyaiḥ kārūṣaiś cedikekayaiḥ । tvayā guptair amitraghna kr̥taḥ śatrugaṇakṣayaḥ ॥

को हि शक्तो रणे जेतुं कौरवांस्तात संगतान् । अन्यत्र पाण्डवान्युद्धे त्वया गुप्तान्महारथान् ॥

ko hi śakto raṇe jetuṁ kauravāṁs tāta saṁgatān । anyatra pāṇḍavān yuddhe tvayā guptān mahārathān ॥

त्वं हि शक्तो रणे जेतुं ससुरासुरमानुषान् । त्रीँल्लोकान्सममुद्युक्तान्किं पुनः कौरवं बलम् ॥

tvaṁ hi śakto raṇe jetuṁ sasurāsuramānuṣān । trīm̐l lokān samam udyuktān kiṁ punaḥ kauravaṁ balam ॥

भगदत्तं हि राजानं कोऽन्यः शक्तस्त्वया विना । जेतुं पुरुषशार्दूल योऽपि स्याद्वासवोपमः ॥

bhagadattaṁ hi rājānaṁ ko ’nyaḥ śaktas tvayā vinā । jetuṁ puruṣaśārdūla yo ’pi syād vāsavopamaḥ ॥

तथेमां विपुलां सेनां गुप्तां पार्थ त्वयानघ । न शेकुः पार्थिवाः सर्वे चक्षुर्भिरभिवीक्षितुम् ॥

tathemāṁ vipulāṁ senāṁ guptāṁ pārtha tvayānagha । na śekuḥ pārthivāḥ sarve cakṣurbhir abhivīkṣitum ॥

तथैव सततं पार्थ रक्षिताभ्यां त्वया रणे । धृष्टद्युम्नशिखण्डिभ्यां भीष्मद्रोणौ निपातितौ ॥

tathaiva satataṁ pārtha rakṣitābhyāṁ tvayā raṇe । dhr̥ṣṭadyumnaśikhaṇḍibhyāṁ bhīṣmadroṇau nipātitau ॥

को हि शक्तो रणे पार्थ पाञ्चालानां महारथौ । भीष्मद्रोणौ युधा जेतुं शक्रतुल्यपराक्रमौ ॥

ko hi śakto raṇe pārtha pāñcālānāṁ mahārathau । bhīṣmadroṇau yudhā jetuṁ śakratulyaparākramau ॥

को हि शांतनवं संख्ये द्रोणं वैकर्तनं कृपम् । द्रौणिं च सौमदत्तिं च कृतवर्माणमेव च । सैन्धवं मद्रराजं च राजानं च सुयोधनम् ॥

ko hi śāṁtanavaṁ saṁkhye droṇaṁ vaikartanaṁ kr̥pam । drauṇiṁ ca saumadattiṁ ca kr̥tavarmāṇam eva ca । saindhavaṁ madrarājaṁ ca rājānaṁ ca suyodhanam ॥

वीरान्कृतास्त्रान्समरे सर्वानेवानुवर्तिनः । अक्षौहिणीपतीनुग्रान्संरब्धान्युद्धदुर्मदान् ॥

vīrān kr̥tāstrān samare sarvān evānuvartinaḥ । akṣauhiṇīpatīn ugrān saṁrabdhān yuddhadurmadān ॥

श्रेण्यश्च बहुलाः क्षीणाः प्रदीर्णाश्वरथद्विपाः । नानाजनपदाश्चोग्राः क्षत्रियाणाममर्षिणाम् ॥

śreṇyaś ca bahulāḥ kṣīṇāḥ pradīrṇāśvarathadvipāḥ । nānājanapadāś cogrāḥ kṣatriyāṇām amarṣiṇām ॥

गोवासदासमीयानां वसातीनां च भारत । व्रात्यानां वाटधानानां भोजानां चापि मानिनाम् ॥

govāsadāsamīyānāṁ vasātīnāṁ ca bhārata । vrātyānāṁ vāṭadhānānāṁ bhojānāṁ cāpi māninām ॥

उदीर्णाश्च महासेना ब्रह्मक्षत्रस्य भारत । त्वां समासाद्य निधनं गताः साश्वरथद्विपाः ॥

udīrṇāś ca mahāsenā brahmakṣatrasya bhārata । tvāṁ samāsādya nidhanaṁ gatāḥ sāśvarathadvipāḥ ॥

उग्राश्च क्रूरकर्माणस्तुखारा यवनाः खशाः । दार्वाभिसारा दरदाः शका रमठतङ्गणाः ॥

ugrāś ca krūrakarmāṇas tukhārā yavanāḥ khaśāḥ । dārvābhisārā daradāḥ śakā ramaṭhataṅgaṇāḥ ॥

अन्ध्रकाश्च पुलिन्दाश्च किराताश्चोग्रविक्रमाः । म्लेच्छाश्च पार्वतीयाश्च सागरानूपवासिनः । संरम्भिणो युद्धशौण्डा बलिनो दृब्धपाणयः ॥

andhrakāś ca pulindāś ca kirātāś cogravikramāḥ । mlecchāś ca pārvatīyāś ca sāgarānūpavāsinaḥ । saṁrambhiṇo yuddhaśauṇḍā balino dr̥bdhapāṇayaḥ ॥

एते सुयोधनस्यार्थे संरब्धाः कुरुभिः सह । न शक्या युधि निर्जेतुं त्वदन्येन परंतप ॥

ete suyodhanasyārthe saṁrabdhāḥ kurubhiḥ saha । na śakyā yudhi nirjetuṁ tvad anyena paraṁtapa ॥

धार्तराष्ट्रमुदग्रं हि व्यूढं दृष्ट्वा महाबलम् । यस्य त्वं न भवेस्त्राता प्रतीयात्को नु मानवः ॥

dhārtarāṣṭram udagraṁ hi vyūḍhaṁ dr̥ṣṭvā mahābalam । yasya tvaṁ na bhaves trātā pratīyāt ko nu mānavaḥ ॥

तत्सागरमिवोद्धूतं रजसा संवृतं बलम् । विदार्य पाण्डवैः क्रुद्धैस्त्वया गुप्तैर्हतं विभो ॥

tat sāgaram ivoddhūtaṁ rajasā saṁvr̥taṁ balam । vidārya pāṇḍavaiḥ kruddhais tvayā guptair hataṁ vibho ॥

मागधानामधिपतिर्जयत्सेनो महाबलः । अद्य सप्तैव चाहानि हतः संख्येऽभिमन्युना ॥

māgadhānām adhipatir jayatseno mahābalaḥ । adya saptaiva cāhāni hataḥ saṁkhye ’bhimanyunā ॥

ततो दश सहस्राणि गजानां भीमकर्मणाम् । जघान गदया भीमस्तस्य राज्ञः परिच्छदम् । ततोऽन्येऽपि हता नागा रथाश्च शतशो बलात् ॥

tato daśa sahasrāṇi gajānāṁ bhīmakarmaṇām । jaghāna gadayā bhīmas tasya rājñaḥ paricchadam । tato ’nye ’pi hatā nāgā rathāś ca śataśo balāt ॥

तदेवं समरे तात वर्तमाने महाभये । भीमसेनं समासाद्य त्वां च पाण्डव कौरवाः । सवाजिरथनागाश्च मृत्युलोकमितो गताः ॥

tad evaṁ samare tāta vartamāne mahābhaye । bhīmasenaṁ samāsādya tvāṁ ca pāṇḍava kauravāḥ । savājirathanāgāś ca mr̥tyulokam ito gatāḥ ॥

तथा सेनामुखे तत्र निहते पार्थ पाण्डवैः । भीष्मः प्रासृजदुग्राणि शरवर्षाणि मारिष ॥

tathā senāmukhe tatra nihate pārtha pāṇḍavaiḥ । bhīṣmaḥ prāsr̥jad ugrāṇi śaravarṣāṇi māriṣa ॥

स चेदिकाशिपाञ्चालान्करूषान्मत्स्यकेकयान् । शरैः प्रच्छाद्य निधनमनयत्परुषास्त्रवित् ॥

sa cedikāśipāñcālān karūṣān matsyakekayān । śaraiḥ pracchādya nidhanam anayat paruṣāstravit ॥

तस्य चापच्युतैर्बाणैः परदेहविदारणैः । पूर्णमाकाशमभवद्रुक्मपुङ्खैरजिह्मगैः ॥

tasya cāpacyutair bāṇaiḥ paradehavidāraṇaiḥ । pūrṇam ākāśam abhavad rukmapuṅkhair ajihmagaiḥ ॥

गत्या दशम्या ते गत्वा जघ्नुर्वाजिरथद्विपान् । हित्वा नव गतीर्दुष्टाः स बाणान्व्यायतोऽमुचत् ॥

gatyā daśamyā te gatvā jaghnur vājirathadvipān । hitvā nava gatīr duṣṭāḥ sa bāṇān vyāyato ’mucat ॥

दिनानि दश भीष्मेण निघ्नता तावकं बलम् । शून्याः कृता रथोपस्था हताश्च गजवाजिनः ॥

dināni daśa bhīṣmeṇa nighnatā tāvakaṁ balam । śūnyāḥ kr̥tā rathopasthā hatāś ca gajavājinaḥ ॥

दर्शयित्वात्मनो रूपं रुद्रोपेन्द्रसमं युधि । पाण्डवानामनीकानि प्रविगाह्य व्यशातयत् ॥

darśayitvātmano rūpaṁ rudropendrasamaṁ yudhi । pāṇḍavānām anīkāni pravigāhya vyaśātayat ॥

विनिघ्नन्पृथिवीपालांश्चेदिपाञ्चालकेकयान् । व्यदहत्पाण्डवीं सेनां नराश्वगजसंकुलाम् ॥

vinighnan pr̥thivīpālāṁś cedipāñcālakekayān । vyadahat pāṇḍavīṁ senāṁ narāśvagajasaṁkulām ॥

मज्जन्तमप्लवे मन्दमुज्जिहीर्षुः सुयोधनम् । तथा चरन्तं समरे तपन्तमिव भास्करम् । न शेकुः सृञ्जया द्रष्टुं तथैवान्ये महीक्षितः ॥

majjantam aplave mandam ujjihīrṣuḥ suyodhanam । tathā carantaṁ samare tapantam iva bhāskaram । na śekuḥ sr̥ñjayā draṣṭuṁ tathaivānye mahīkṣitaḥ ॥

विचरन्तं तथा तं तु संग्रामे जितकाशिनम् । सर्वोद्योगेन सहसा पाण्डवाः समुपाद्रवन् ॥

vicarantaṁ tathā taṁ tu saṁgrāme jitakāśinam । sarvodyogena sahasā pāṇḍavāḥ samupādravan ॥

स तु विद्राव्य समरे पाण्डवान्सृञ्जयानपि । एक एव रणे भीष्म एकवीरत्वमागतः ॥

sa tu vidrāvya samare pāṇḍavān sr̥ñjayān api । eka eva raṇe bhīṣma ekavīratvam āgataḥ ॥

तं शिखण्डी समासाद्य त्वया गुप्तो महारथम् । जघान पुरुषव्याघ्रं शरैः संनतपर्वभिः ॥

taṁ śikhaṇḍī samāsādya tvayā gupto mahāratham । jaghāna puruṣavyāghraṁ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

स एष पतितः शेते शरतल्पे पितामहः । त्वां प्राप्य पुरुषव्याघ्र गृध्रः प्राप्येव वायसम् ॥

sa eṣa patitaḥ śete śaratalpe pitāmahaḥ । tvāṁ prāpya puruṣavyāghra gr̥dhraḥ prāpyeva vāyasam ॥

द्रोणः पञ्च दिनान्युग्रो विधम्य रिपुवाहिनीः । कृत्वा व्यूहं महायुद्धे पातयित्वा महारथान् ॥

droṇaḥ pañca dināny ugro vidhamya ripuvāhinīḥ । kr̥tvā vyūhaṁ mahāyuddhe pātayitvā mahārathān ॥

जयद्रथस्य समरे कृत्वा रक्षां महारथः । अन्तकप्रतिमश्चोग्रां रात्रिं युद्ध्वादहत्प्रजाः ॥

jayadrathasya samare kr̥tvā rakṣāṁ mahārathaḥ । antakapratimaś cogrāṁ rātriṁ yuddhvādahat prajāḥ ॥

अद्येति द्वे दिने वीरो भारद्वाजः प्रतापवान् । धृष्टद्युम्नं समासाद्य स गतः परमां गतिम् ॥

adyeti dve dine vīro bhāradvājaḥ pratāpavān । dhr̥ṣṭadyumnaṁ samāsādya sa gataḥ paramāṁ gatim ॥

यदि चैव परान्युद्धे सूतपुत्रमुखान्रथान् । नावारयिष्यः संग्रामे न स्म द्रोणो व्यनङ्क्ष्यत ॥

yadi caiva parān yuddhe sūtaputramukhān rathān । nāvārayiṣyaḥ saṁgrāme na sma droṇo vyanaṅkṣyata ॥

भवता तु बलं सर्वं धार्तराष्ट्रस्य वारितम् । ततो द्रोणो हतो युद्धे पार्षतेन धनंजय ॥

bhavatā tu balaṁ sarvaṁ dhārtarāṣṭrasya vāritam । tato droṇo hato yuddhe pārṣatena dhanaṁjaya ॥

क इवान्यो रणे कुर्यात्त्वदन्यः क्षत्रियो युधि । यादृशं ते कृतं पार्थ जयद्रथवधं प्रति ॥

ka ivānyo raṇe kuryāt tvad anyaḥ kṣatriyo yudhi । yādr̥śaṁ te kr̥taṁ pārtha jayadrathavadhaṁ prati ॥

निवार्य सेनां महतीं हत्वा शूरांश्च पार्थिवान् । निहतः सैन्धवो राजा त्वयास्त्रबलतेजसा ॥

nivārya senāṁ mahatīṁ hatvā śūrāṁś ca pārthivān । nihataḥ saindhavo rājā tvayāstrabalatejasā ॥

आश्चर्यं सिन्धुराजस्य वधं जानन्ति पार्थिवाः । अनाश्चर्यं हि तत्त्वत्तस्त्वं हि पार्थ महारथः ॥

āścaryaṁ sindhurājasya vadhaṁ jānanti pārthivāḥ । anāścaryaṁ hi tat tvattas tvaṁ hi pārtha mahārathaḥ ॥

त्वां हि प्राप्य रणे क्षत्रमेकाहादिति भारत । तप्यमानमसंयुक्तं न भवेदिति मे मतिः ॥

tvāṁ hi prāpya raṇe kṣatram ekāhād iti bhārata । tapyamānam asaṁyuktaṁ na bhaved iti me matiḥ ॥

सेयं पार्थ चमूर्घोरा धार्तराष्ट्रस्य संयुगे । हता ससर्ववीरा हि भीष्मद्रोणौ यदा हतौ ॥

seyaṁ pārtha camūr ghorā dhārtarāṣṭrasya saṁyuge । hatā sasarvavīrā hi bhīṣmadroṇau yadā hatau ॥

शीर्णप्रवरयोधाद्य हतवाजिनरद्विपा । हीना सूर्येन्दुनक्षत्रैर्द्यौरिवाभाति भारती ॥

śīrṇapravarayodhādya hatavājinaradvipā । hīnā sūryendunakṣatrair dyaur ivābhāti bhāratī ॥

विध्वस्ता हि रणे पार्थ सेनेयं भीमविक्रमात् । आसुरीव पुरा सेना शक्रस्येव पराक्रमैः ॥

vidhvastā hi raṇe pārtha seneyaṁ bhīmavikramāt । āsurīva purā senā śakrasyeva parākramaiḥ ॥

तेषां हतावशिष्टास्तु पञ्च सन्ति महारथाः । अश्वत्थामा कृतवर्मा कर्णो मद्राधिपः कृपः ॥

teṣāṁ hatāvaśiṣṭās tu pañca santi mahārathāḥ । aśvatthāmā kr̥tavarmā karṇo madrādhipaḥ kr̥paḥ ॥

तांस्त्वमद्य नरव्याघ्र हत्वा पञ्च महारथान् । हतामित्रः प्रयच्छोर्वीं राज्ञः सद्वीपपत्तनाम् ॥

tāṁs tvam adya naravyāghra hatvā pañca mahārathān । hatāmitraḥ prayacchorvīṁ rājñaḥ sadvīpapattanām ॥

साकाशजलपातालां सपर्वतमहावनाम् । प्राप्नोत्वमितवीर्यश्रीरद्य पार्थो वसुंधराम् ॥

sākāśajalapātālāṁ saparvatamahāvanām । prāpnotv amitavīryaśrīr adya pārtho vasuṁdharām ॥

एतां पुरा विष्णुरिव हत्वा दैतेयदानवान् । प्रयच्छ मेदिनीं राज्ञे शक्रायेव यथा हरिः ॥

etāṁ purā viṣṇur iva hatvā daiteyadānavān । prayaccha medinīṁ rājñe śakrāyeva yathā hariḥ ॥

अद्य मोदन्तु पाञ्चाला निहतेष्वरिषु त्वया । विष्णुना निहतेष्वेव दानवेयेषु देवताः ॥

adya modantu pāñcālā nihateṣv ariṣu tvayā । viṣṇunā nihateṣv eva dānaveyeṣu devatāḥ ॥

यदि वा द्विपदां श्रेष्ठ द्रोणं मानयतो गुरुम् । अश्वत्थाम्नि कृपा तेऽस्ति कृपे चाचार्यगौरवात् ॥

yadi vā dvipadāṁ śreṣṭha droṇaṁ mānayato gurum । aśvatthāmni kr̥pā te ’sti kr̥pe cācāryagauravāt ॥

अत्यन्तोपचितान्वा त्वं मानयन्भ्रातृबान्धवान् । कृतवर्माणमासाद्य न नेष्यसि यमक्षयम् ॥

atyantopacitān vā tvaṁ mānayan bhrātr̥bāndhavān । kr̥tavarmāṇam āsādya na neṣyasi yamakṣayam ॥

भ्रातरं मातुरासाद्य शल्यं मद्रजनाधिपम् । यदि त्वमरविन्दाक्ष दयावान्न जिघांससि ॥

bhrātaraṁ mātur āsādya śalyaṁ madrajanādhipam । yadi tvam aravindākṣa dayāvān na jighāṁsasi ॥

इमं पापमतिं क्षुद्रमत्यन्तं पाण्डवान्प्रति । कर्णमद्य नरश्रेष्ठ जह्याशु निशितैः शरैः ॥

imaṁ pāpamatiṁ kṣudram atyantaṁ pāṇḍavān prati । karṇam adya naraśreṣṭha jahy āśu niśitaiḥ śaraiḥ ॥

एतत्ते सुकृतं कर्म नात्र किंचिन्न युज्यते । वयमप्यत्र जानीमो नात्र दोषोऽस्ति कश्चन ॥

etat te sukr̥taṁ karma nātra kiṁ cin na yujyate । vayam apy atra jānīmo nātra doṣo ’sti kaś cana ॥

दहने यत्सपुत्राया निशि मातुस्तवानघ । द्यूतार्थे यच्च युष्मासु प्रावर्तत सुयोधनः । तत्र सर्वत्र दुष्टात्मा कर्णो मूलमिहार्जुन ॥

dahane yat saputrāyā niśi mātus tavānagha । dyūtārthe yac ca yuṣmāsu prāvartata suyodhanaḥ । tatra sarvatra duṣṭātmā karṇo mūlam ihārjuna ॥

कर्णाद्धि मन्यते त्राणं नित्यमेव सुयोधनः । ततो मामपि संरब्धो निग्रहीतुं प्रचक्रमे ॥

karṇād dhi manyate trāṇaṁ nityam eva suyodhanaḥ । tato mām api saṁrabdho nigrahītuṁ pracakrame ॥

स्थिरा बुद्धिर्नरेन्द्रस्य धार्तराष्ट्रस्य मानद । कर्णः पार्थान्रणे सर्वान्विजेष्यति न संशयः ॥

sthirā buddhir narendrasya dhārtarāṣṭrasya mānada । karṇaḥ pārthān raṇe sarvān vijeṣyati na saṁśayaḥ ॥

कर्णमाश्रित्य कौन्तेय धार्तराष्ट्रेण विग्रहः । रोचितो भवता सार्धं जानतापि बलं तव ॥

karṇam āśritya kaunteya dhārtarāṣṭreṇa vigrahaḥ । rocito bhavatā sārdhaṁ jānatāpi balaṁ tava ॥

कर्णो हि भाषते नित्यमहं पार्थान्समागतान् । वासुदेवं सराजानं विजेष्यामि महारणे ॥

karṇo hi bhāṣate nityam ahaṁ pārthān samāgatān । vāsudevaṁ sarājānaṁ vijeṣyāmi mahāraṇe ॥

प्रोत्साहयन्दुरात्मानं धार्तराष्ट्रं सुदुर्मतिः । समितौ गर्जते कर्णस्तमद्य जहि भारत ॥

protsāhayan durātmānaṁ dhārtarāṣṭraṁ sudurmatiḥ । samitau garjate karṇas tam adya jahi bhārata ॥

यच्च युष्मासु पापं वै धार्तराष्ट्रः प्रयुक्तवान् । तत्र सर्वत्र दुष्टात्मा कर्णः पापमतिर्मुखम् ॥

yac ca yuṣmāsu pāpaṁ vai dhārtarāṣṭraḥ prayuktavān । tatra sarvatra duṣṭātmā karṇaḥ pāpamatir mukham ॥

यच्च तद्धार्तराष्ट्राणां क्रूरैः षड्भिर्महारथैः । अपश्यं निहतं वीरं सौभद्रमृषभेक्षणम् ॥

yac ca tad dhārtarāṣṭrāṇāṁ krūraiḥ ṣaḍbhir mahārathaiḥ । apaśyaṁ nihataṁ vīraṁ saubhadram r̥ṣabhekṣaṇam ॥

द्रोणद्रौणिकृपान्वीरान्कम्पयन्तो महारथान् । निर्मनुष्यांश्च मातङ्गान्विरथांश्च महारथान् ॥

droṇadrauṇikr̥pān vīrān kampayanto mahārathān । nirmanuṣyāṁś ca mātaṅgān virathāṁś ca mahārathān ॥

व्यश्वारोहांश्च तुरगान्पत्तीन्व्यायुधजीवितान् । कुर्वन्तमृषभस्कन्धं कुरुवृष्णियशस्करम् ॥

vyaśvārohāṁś ca turagān pattīn vyāyudhajīvitān । kurvantam r̥ṣabhaskandhaṁ kuruvr̥ṣṇiyaśaskaram ॥

विधमन्तमनीकानि व्यथयन्तं महारथान् । मनुष्यवाजिमातङ्गान्प्रहिण्वन्तं यमक्षयम् ॥

vidhamantam anīkāni vyathayantaṁ mahārathān । manuṣyavājimātaṅgān prahiṇvantaṁ yamakṣayam ॥

शरैः सौभद्रमायस्तं दहन्तमिव वाहिनीम् । तन्मे दहति गात्राणि सखे सत्येन ते शपे ॥

śaraiḥ saubhadram āyastaṁ dahantam iva vāhinīm । tan me dahati gātrāṇi sakhe satyena te śape ॥

यत्तत्रापि च दुष्टात्मा कर्णोऽभ्यद्रुह्यत प्रभो । अशक्नुवंश्चाभिमन्योः कर्णः स्थातुं रणेऽग्रतः ॥

yat tatrāpi ca duṣṭātmā karṇo ’bhyadruhyata prabho । aśaknuvaṁś cābhimanyoḥ karṇaḥ sthātuṁ raṇe ’grataḥ ॥

सौभद्रशरनिर्भिन्नो विसंज्ञः शोणितोक्षितः । निःश्वसन्क्रोधसंदीप्तो विमुखः सायकार्दितः ॥

saubhadraśaranirbhinno visaṁjñaḥ śoṇitokṣitaḥ । niḥśvasan krodhasaṁdīpto vimukhaḥ sāyakārditaḥ ॥

अपयानकृतोत्साहो निराशश्चापि जीविते । तस्थौ सुविह्वलः संख्ये प्रहारजनितश्रमः ॥

apayānakr̥totsāho nirāśaś cāpi jīvite । tasthau suvihvalaḥ saṁkhye prahārajanitaśramaḥ ॥

अथ द्रोणस्य समरे तत्कालसदृशं तदा । श्रुत्वा कर्णो वचः क्रूरं ततश्चिच्छेद कार्मुकम् ॥

atha droṇasya samare tat kālasadr̥śaṁ tadā । śrutvā karṇo vacaḥ krūraṁ tataś ciccheda kārmukam ॥

ततश्छिन्नायुधं तेन रणे पञ्च महारथाः । स चैव निकृतिप्रज्ञः प्रावधीच्छरवृष्टिभिः ॥

tataś chinnāyudhaṁ tena raṇe pañca mahārathāḥ । sa caiva nikr̥tiprajñaḥ prāvadhīc charavr̥ṣṭibhiḥ ॥

यच्च कर्णोऽब्रवीत्कृष्णां सभायां परुषं वचः । प्रमुखे पाण्डवेयानां कुरूणां च नृशंसवत् ॥

yac ca karṇo ’bravīt kr̥ṣṇāṁ sabhāyāṁ paruṣaṁ vacaḥ । pramukhe pāṇḍaveyānāṁ kurūṇāṁ ca nr̥śaṁsavat ॥

विनष्टाः पाण्डवाः कृष्णे शाश्वतं नरकं गताः । पतिमन्यं पृथुश्रोणि वृणीष्व मितभाषिणि ॥

vinaṣṭāḥ pāṇḍavāḥ kr̥ṣṇe śāśvataṁ narakaṁ gatāḥ । patim anyaṁ pr̥thuśroṇi vr̥ṇīṣva mitabhāṣiṇi ॥

लेखाभ्रु धृतराष्ट्रस्य दासी भूत्वा निवेशनम् । प्रविशारालपक्ष्माक्षि न सन्ति पतयस्तव ॥

lekhābhru dhr̥tarāṣṭrasya dāsī bhūtvā niveśanam । praviśārālapakṣmākṣi na santi patayas tava ॥

इत्युक्तवानधर्मज्ञस्तदा परमदुर्मतिः । पापः पापं वचः कर्णः शृण्वतस्तव भारत ॥

ity uktavān adharmajñas tadā paramadurmatiḥ । pāpaḥ pāpaṁ vacaḥ karṇaḥ śr̥ṇvatas tava bhārata ॥

तस्य पापस्य तद्वाक्यं सुवर्णविकृताः शराः । शमयन्तु शिलाधौतास्त्वयास्ता जीवितच्छिदः ॥

tasya pāpasya tad vākyaṁ suvarṇavikr̥tāḥ śarāḥ । śamayantu śilādhautās tvayāstā jīvitacchidaḥ ॥

यानि चान्यानि दुष्टात्मा पापानि कृतवांस्त्वयि । तान्यद्य जीवितं चास्य शमयन्तु शरास्तव ॥

yāni cānyāni duṣṭātmā pāpāni kr̥tavāṁs tvayi । tāny adya jīvitaṁ cāsya śamayantu śarās tava ॥

गाण्डीवप्रहितान्घोरानद्य गात्रैः स्पृशञ्शरान् । कर्णः स्मरतु दुष्टात्मा वचनं द्रोणभीष्मयोः ॥

gāṇḍīvaprahitān ghorān adya gātraiḥ spr̥śañ śarān । karṇaḥ smaratu duṣṭātmā vacanaṁ droṇabhīṣmayoḥ ॥

सुवर्णपुङ्खा नाराचाः शत्रुघ्ना वैद्युतप्रभाः । त्वयास्तास्तस्य मर्माणि भित्त्वा पास्यन्ति शोणितम् ॥

suvarṇapuṅkhā nārācāḥ śatrughnā vaidyutaprabhāḥ । tvayāstās tasya marmāṇi bhittvā pāsyanti śoṇitam ॥

उग्रास्त्वद्भुजनिर्मुक्ता मर्म भित्त्वा शिताः शराः । अद्य कर्णं महावेगाः प्रेषयन्तु यमक्षयम् ॥

ugrās tvadbhujanirmuktā marma bhittvā śitāḥ śarāḥ । adya karṇaṁ mahāvegāḥ preṣayantu yamakṣayam ॥

अद्य हाहाकृता दीना विषण्णास्त्वच्छरार्दिताः । प्रपतन्तं रथात्कर्णं पश्यन्तु वसुधाधिपाः ॥

adya hāhākr̥tā dīnā viṣaṇṇās tvaccharārditāḥ । prapatantaṁ rathāt karṇaṁ paśyantu vasudhādhipāḥ ॥

अद्य स्वशोणिते मग्नं शयानं पतितं भुवि । अपविद्धायुधं कर्णं पश्यन्तु सुहृदो निजाः ॥

adya svaśoṇite magnaṁ śayānaṁ patitaṁ bhuvi । apaviddhāyudhaṁ karṇaṁ paśyantu suhr̥do nijāḥ ॥

हस्तिकक्ष्यो महानस्य भल्लेनोन्मथितस्त्वया । प्रकम्पमानः पततु भूमावाधिरथेर्ध्वजः ॥

hastikakṣyo mahān asya bhallenonmathitas tvayā । prakampamānaḥ patatu bhūmāv ādhirather dhvajaḥ ॥

त्वया शरशतैश्छिन्नं रथं हेमविभूषितम् । हतयोधं समुत्सृज्य भीतः शल्यः पलायताम् ॥

tvayā śaraśataiś chinnaṁ rathaṁ hemavibhūṣitam । hatayodhaṁ samutsr̥jya bhītaḥ śalyaḥ palāyatām ॥

ततः सुयोधनो दृष्ट्वा हतमाधिरथिं त्वया । निराशो जीविते त्वद्य राज्ये चैव धनंजय ॥

tataḥ suyodhano dr̥ṣṭvā hatam ādhirathiṁ tvayā । nirāśo jīvite tv adya rājye caiva dhanaṁjaya ॥

एते द्रवन्ति पाञ्चाला वध्यमानाः शितैः शरैः । कर्णेन भरतश्रेष्ठ पाण्डवानुज्जिहीर्षवः ॥

ete dravanti pāñcālā vadhyamānāḥ śitaiḥ śaraiḥ । karṇena bharataśreṣṭha pāṇḍavān ujjihīrṣavaḥ ॥

पाञ्चालान्द्रौपदेयांश्च धृष्टद्युम्नशिखण्डिनौ । धृष्टद्युम्नतनूजांश्च शतानीकं च नाकुलिम् ॥

pāñcālān draupadeyāṁś ca dhr̥ṣṭadyumnaśikhaṇḍinau । dhr̥ṣṭadyumnatanūjāṁś ca śatānīkaṁ ca nākulim ॥

नकुलं सहदेवं च दुर्मुखं जनमेजयम् । सुवर्माणं सात्यकिं च विद्धि कर्णवशं गतान् ॥

nakulaṁ sahadevaṁ ca durmukhaṁ janamejayam । suvarmāṇaṁ sātyakiṁ ca viddhi karṇavaśaṁ gatān ॥

अभ्याहतानां कर्णेन पाञ्चालानां महारणे । श्रूयते निनदो घोरस्त्वद्बन्धूनां परंतप ॥

abhyāhatānāṁ karṇena pāñcālānāṁ mahāraṇe । śrūyate ninado ghoras tvadbandhūnāṁ paraṁtapa ॥

न त्वेव भीताः पाञ्चालाः कथंचित्स्युः पराङ्मुखाः । न हि मृत्युं महेष्वासा गणयन्ति महारथाः ॥

na tv eva bhītāḥ pāñcālāḥ kathaṁ cit syuḥ parāṅmukhāḥ । na hi mr̥tyuṁ maheṣvāsā gaṇayanti mahārathāḥ ॥

य एकः पाण्डवीं सेनां शरौघैः समवेष्टयत् । तं समासाद्य पाञ्चाला भीष्मं नासन्पराङ्मुखाः ॥

ya ekaḥ pāṇḍavīṁ senāṁ śaraughaiḥ samaveṣṭayat । taṁ samāsādya pāñcālā bhīṣmaṁ nāsan parāṅmukhāḥ ॥

तथा ज्वलन्तमस्त्राग्निं गुरुं सर्वधनुष्मताम् । निर्दहन्तं समारोहन्दुर्धर्षं द्रोणमोजसा ॥

tathā jvalantam astrāgniṁ guruṁ sarvadhanuṣmatām । nirdahantaṁ samārohan durdharṣaṁ droṇam ojasā ॥

ते नित्यमुदिता जेतुं युद्धे शत्रूनरिंदमाः । न जात्वाधिरथेर्भीताः पाञ्चालाः स्युः पराङ्मुखाः ॥

te nityam uditā jetuṁ yuddhe śatrūn ariṁdamāḥ । na jātv ādhirather bhītāḥ pāñcālāḥ syuḥ parāṅmukhāḥ ॥

तेषामापततां शूरः पाञ्चालानां तरस्विनाम् । आदत्तेऽसूञ्शरैः कर्णः पतंगानामिवानलः ॥

teṣām āpatatāṁ śūraḥ pāñcālānāṁ tarasvinām । ādatte ’sūñ śaraiḥ karṇaḥ pataṁgānām ivānalaḥ ॥

तांस्तथाभिमुखान्वीरान्मित्रार्थे त्यक्तजीवितान् । क्षयं नयति राधेयः पाञ्चालाञ्शतशो रणे ॥

tāṁs tathābhimukhān vīrān mitrārthe tyaktajīvitān । kṣayaṁ nayati rādheyaḥ pāñcālāñ śataśo raṇe ॥

अस्त्रं हि रामात्कर्णेन भार्गवादृषिसत्तमात् । यदुपात्तं पुरा घोरं तस्य रूपमुदीर्यते ॥

astraṁ hi rāmāt karṇena bhārgavād r̥ṣisattamāt । yad upāttaṁ purā ghoraṁ tasya rūpam udīryate ॥

तापनं सर्वसैन्यानां घोररूपं सुदारुणम् । समावृत्य महासेनां ज्वलति स्वेन तेजसा ॥

tāpanaṁ sarvasainyānāṁ ghorarūpaṁ sudāruṇam । samāvr̥tya mahāsenāṁ jvalati svena tejasā ॥

एते चरन्ति संग्रामे कर्णचापच्युताः शराः । भ्रमराणामिव व्रातास्तापयन्तः स्म तावकान् ॥

ete caranti saṁgrāme karṇacāpacyutāḥ śarāḥ । bhramarāṇām iva vrātās tāpayantaḥ sma tāvakān ॥

एते चरन्ति पाञ्चाला दिक्षु सर्वासु भारत । कर्णास्त्रं समरे प्राप्य दुर्निवारमनात्मभिः ॥

ete caranti pāñcālā dikṣu sarvāsu bhārata । karṇāstraṁ samare prāpya durnivāram anātmabhiḥ ॥

एष भीमो दृढक्रोधो वृतः पार्थ समन्ततः । सृञ्जयैर्योधयन्कर्णं पीड्यते स्म शितैः शरैः ॥

eṣa bhīmo dr̥ḍhakrodho vr̥taḥ pārtha samantataḥ । sr̥ñjayair yodhayan karṇaṁ pīḍyate sma śitaiḥ śaraiḥ ॥

पाण्डवान्सृञ्जयांश्चैव पाञ्चालांश्चैव भारत । हन्यादुपेक्षितः कर्णो रोगो देहमिवाततः ॥

pāṇḍavān sr̥ñjayāṁś caiva pāñcālāṁś caiva bhārata । hanyād upekṣitaḥ karṇo rogo deham ivātataḥ ॥

नान्यं त्वत्तोऽभिपश्यामि योधं यौधिष्ठिरे बले । यः समासाद्य राधेयं स्वस्तिमानाव्रजेद्गृहम् ॥

nānyaṁ tvatto ’bhipaśyāmi yodhaṁ yaudhiṣṭhire bale । yaḥ samāsādya rādheyaṁ svastimān āvrajed gr̥ham ॥

तमद्य निशितैर्बाणैर्निहत्य भरतर्षभ । यथाप्रतिज्ञं पार्थ त्वं कृत्वा कीर्तिमवाप्नुहि ॥

tam adya niśitair bāṇair nihatya bharatarṣabha । yathāpratijñaṁ pārtha tvaṁ kr̥tvā kīrtim avāpnuhi ॥

त्वं हि शक्तो रणे जेतुं सकर्णानपि कौरवान् । नान्यो युधि युधां श्रेष्ठ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

tvaṁ hi śakto raṇe jetuṁ sakarṇān api kauravān । nānyo yudhi yudhāṁ śreṣṭha satyam etad bravīmi te ॥

एतत्कृत्वा महत्कर्म हत्वा कर्णं महारथम् । कृतार्थः सफलः पार्थ सुखी भव नरोत्तम ॥

etat kr̥tvā mahat karma hatvā karṇaṁ mahāratham । kr̥tārthaḥ saphalaḥ pārtha sukhī bhava narottama ॥