Adhyāya 44

धृतराष्ट्र उवाच । निवृत्ते भीमसेने च पाण्डवे च युधिष्ठिरे । वध्यमाने बले चापि मामके पाण्डुसृञ्जयैः ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । nivr̥tte bhīmasene ca pāṇḍave ca yudhiṣṭhire । vadhyamāne bale cāpi māmake pāṇḍusr̥ñjayaiḥ ॥

द्रवमाणे बलौघे च निराक्रन्दे मुहुर्मुहुः । किमकुर्वन्त कुरवस्तन्ममाचक्ष्व संजय ॥

dravamāṇe balaughe ca nirākrande muhur muhuḥ । kim akurvanta kuravas tan mamācakṣva saṁjaya ॥

संजय उवाच । दृष्ट्वा भीमं महाबाहुं सूतपुत्रः प्रतापवान् । क्रोधरक्तेक्षणो राजन्भीमसेनमुपाद्रवत् ॥

saṁjaya uvāca । dr̥ṣṭvā bhīmaṁ mahābāhuṁ sūtaputraḥ pratāpavān । krodharaktekṣaṇo rājan bhīmasenam upādravat ॥

तावकं च बलं दृष्ट्वा भीमसेनात्पराङ्मुखम् । यत्नेन महता राजन्पर्यवस्थापयद्बली ॥

tāvakaṁ ca balaṁ dr̥ṣṭvā bhīmasenāt parāṅmukham । yatnena mahatā rājan paryavasthāpayad balī ॥

व्यवस्थाप्य महाबाहुस्तव पुत्रस्य वाहिनीम् । प्रत्युद्ययौ तदा कर्णः पाण्डवान्युद्धदुर्मदान् ॥

vyavasthāpya mahābāhus tava putrasya vāhinīm । pratyudyayau tadā karṇaḥ pāṇḍavān yuddhadurmadān ॥

प्रत्युद्ययुस्तु राधेयं पाण्डवानां महारथाः । धुन्वानाः कार्मुकाण्याजौ विक्षिपन्तश्च सायकान् ॥

pratyudyayus tu rādheyaṁ pāṇḍavānāṁ mahārathāḥ । dhunvānāḥ kārmukāṇy ājau vikṣipantaś ca sāyakān ॥

भीमसेनः शिनेर्नप्ता शिखण्डी जनमेजयः । धृष्टद्युम्नश्च बलवान्सर्वे चापि प्रभद्रकाः ॥

bhīmasenaḥ śiner naptā śikhaṇḍī janamejayaḥ । dhr̥ṣṭadyumnaś ca balavān sarve cāpi prabhadrakāḥ ॥

पाञ्चालाश्च नरव्याघ्राः समन्तात्तव वाहिनीम् । अभ्यद्रवन्त संक्रुद्धाः समरे जितकाशिनः ॥

pāñcālāś ca naravyāghrāḥ samantāt tava vāhinīm । abhyadravanta saṁkruddhāḥ samare jitakāśinaḥ ॥

तथैव तावका राजन्पाण्डवानामनीकिनीम् । अभ्यद्रवन्त त्वरिता जिघांसन्तो महारथाः ॥

tathaiva tāvakā rājan pāṇḍavānām anīkinīm । abhyadravanta tvaritā jighāṁsanto mahārathāḥ ॥

रथनागाश्वकलिलं पत्तिध्वजसमाकुलम् । बभूव पुरुषव्याघ्र सैन्यमद्भुतदर्शनम् ॥

rathanāgāśvakalilaṁ pattidhvajasamākulam । babhūva puruṣavyāghra sainyam adbhutadarśanam ॥

शिखण्डी च ययौ कर्णं धृष्टद्युम्नः सुतं तव । दुःशासनं महाराज महत्या सेनया वृतम् ॥

śikhaṇḍī ca yayau karṇaṁ dhr̥ṣṭadyumnaḥ sutaṁ tava । duḥśāsanaṁ mahārāja mahatyā senayā vr̥tam ॥

नकुलो वृषसेनं च चित्रसेनं युधिष्ठिरः । उलूकं समरे राजन्सहदेवः समभ्ययात् ॥

nakulo vr̥ṣasenaṁ ca citrasenaṁ yudhiṣṭhiraḥ । ulūkaṁ samare rājan sahadevaḥ samabhyayāt ॥

सात्यकिः शकुनिं चापि भीमसेनश्च कौरवान् । अर्जुनं च रणे यत्तं द्रोणपुत्रो महारथः ॥

sātyakiḥ śakuniṁ cāpi bhīmasenaś ca kauravān । arjunaṁ ca raṇe yattaṁ droṇaputro mahārathaḥ ॥

युधामन्युं महेष्वासं गौतमोऽभ्यपतद्रणे । कृतवर्मा च बलवानुत्तमौजसमाद्रवत् ॥

yudhāmanyuṁ maheṣvāsaṁ gautamo ’bhyapatad raṇe । kr̥tavarmā ca balavān uttamaujasam ādravat ॥

भीमसेनः कुरून्सर्वान्पुत्रांश्च तव मारिष । सहानीकान्महाबाहुरेक एवाभ्यवारयत् ॥

bhīmasenaḥ kurūn sarvān putrāṁś ca tava māriṣa । sahānīkān mahābāhur eka evābhyavārayat ॥

शिखण्डी च ततः कर्णं विचरन्तमभीतवत् । भीष्महन्ता महाराज वारयामास पत्रिभिः ॥

śikhaṇḍī ca tataḥ karṇaṁ vicarantam abhītavat । bhīṣmahantā mahārāja vārayām āsa patribhiḥ ॥

प्रतिरब्धस्ततः कर्णो रोषात्प्रस्फुरिताधरः । शिखण्डिनं त्रिभिर्बाणैर्भ्रुवोर्मध्ये व्यताडयत् ॥

pratirabdhas tataḥ karṇo roṣāt prasphuritādharaḥ । śikhaṇḍinaṁ tribhir bāṇair bhruvor madhye vyatāḍayat ॥

धारयंस्तु स तान्बाणाञ्शिखण्डी बह्वशोभत । राजतः पर्वतो यद्वत्त्रिभिः शृङ्गैः समन्वितः ॥

dhārayaṁs tu sa tān bāṇāñ śikhaṇḍī bahv aśobhata । rājataḥ parvato yadvat tribhiḥ śr̥ṅgaiḥ samanvitaḥ ॥

सोऽतिविद्धो महेष्वासः सूतपुत्रेण संयुगे । कर्णं विव्याध समरे नवत्या निशितैः शरैः ॥

so ’tividdho maheṣvāsaḥ sūtaputreṇa saṁyuge । karṇaṁ vivyādha samare navatyā niśitaiḥ śaraiḥ ॥

तस्य कर्णो हयान्हत्वा सारथिं च त्रिभिः शरैः । उन्ममाथ ध्वजं चास्य क्षुरप्रेण महारथः ॥

tasya karṇo hayān hatvā sārathiṁ ca tribhiḥ śaraiḥ । unmamātha dhvajaṁ cāsya kṣurapreṇa mahārathaḥ ॥

हताश्वात्तु ततो यानादवप्लुत्य महारथः । शक्तिं चिक्षेप कर्णाय संक्रुद्धः शत्रुतापनः ॥

hatāśvāt tu tato yānād avaplutya mahārathaḥ । śaktiṁ cikṣepa karṇāya saṁkruddhaḥ śatrutāpanaḥ ॥

तां छित्त्वा समरे कर्णस्त्रिभिर्भारत सायकैः । शिखण्डिनमथाविध्यन्नवभिर्निशितैः शरैः ॥

tāṁ chittvā samare karṇas tribhir bhārata sāyakaiḥ । śikhaṇḍinam athāvidhyan navabhir niśitaiḥ śaraiḥ ॥

कर्णचापच्युतान्बाणान्वर्जयंस्तु नरोत्तमः । अपयातस्ततस्तूर्णं शिखण्डी जयतां वरः ॥

karṇacāpacyutān bāṇān varjayaṁs tu narottamaḥ । apayātas tatas tūrṇaṁ śikhaṇḍī jayatāṁ varaḥ ॥

ततः कर्णो महाराज पाण्डुसैन्यान्यशातयत् । तूलराशिं समासाद्य यथा वायुर्महाजवः ॥

tataḥ karṇo mahārāja pāṇḍusainyāny aśātayat । tūlarāśiṁ samāsādya yathā vāyur mahājavaḥ ॥

धृष्टद्युम्नो महाराज तव पुत्रेण पीडितः । दुःशासनं त्रिभिर्बाणैरभ्यविध्यत्स्तनान्तरे ॥

dhr̥ṣṭadyumno mahārāja tava putreṇa pīḍitaḥ । duḥśāsanaṁ tribhir bāṇair abhyavidhyat stanāntare ॥

तस्य दुःशासनो बाहुं सव्यं विव्याध मारिष । शितेन रुक्मपुङ्खेन भल्लेन नतपर्वणा ॥

tasya duḥśāsano bāhuṁ savyaṁ vivyādha māriṣa । śitena rukmapuṅkhena bhallena nataparvaṇā ॥

धृष्टद्युम्नस्तु निर्विद्धः शरं घोरममर्षणः । दुःशासनाय संक्रुद्धः प्रेषयामास भारत ॥

dhr̥ṣṭadyumnas tu nirviddhaḥ śaraṁ ghoram amarṣaṇaḥ । duḥśāsanāya saṁkruddhaḥ preṣayām āsa bhārata ॥

आपतन्तं महावेगं धृष्टद्युम्नसमीरितम् । शरैश्चिच्छेद पुत्रस्ते त्रिभिरेव विशां पते ॥

āpatantaṁ mahāvegaṁ dhr̥ṣṭadyumnasamīritam । śaraiś ciccheda putras te tribhir eva viśāṁ pate ॥

अथापरैः सप्तदशैर्भल्लैः कनकभूषणैः । धृष्टद्युम्नं समासाद्य बाह्वोरुरसि चार्दयत् ॥

athāparaiḥ saptadaśair bhallaiḥ kanakabhūṣaṇaiḥ । dhr̥ṣṭadyumnaṁ samāsādya bāhvor urasi cārdayat ॥

ततः स पार्षतः क्रुद्धो धनुश्चिच्छेद मारिष । क्षुरप्रेण सुतीक्ष्णेन तत उच्चुक्रुशुर्जनाः ॥

tataḥ sa pārṣataḥ kruddho dhanuś ciccheda māriṣa । kṣurapreṇa sutīkṣṇena tata uccukruśur janāḥ ॥

अथान्यद्धनुरादाय पुत्रस्ते भरतर्षभ । धृष्टद्युम्नं शरव्रातैः समन्तात्पर्यवारयत् ॥

athānyad dhanur ādāya putras te bharatarṣabha । dhr̥ṣṭadyumnaṁ śaravrātaiḥ samantāt paryavārayat ॥

तव पुत्रस्य ते दृष्ट्वा विक्रमं तं महात्मनः । व्यहसन्त रणे योधाः सिद्धाश्चाप्सरसां गणाः ॥

tava putrasya te dr̥ṣṭvā vikramaṁ taṁ mahātmanaḥ । vyahasanta raṇe yodhāḥ siddhāś cāpsarasāṁ gaṇāḥ ॥

ततः प्रववृते युद्धं तावकानां परैः सह । घोरं प्राणभृतां काले घोररूपं परंतप ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ tāvakānāṁ paraiḥ saha । ghoraṁ prāṇabhr̥tāṁ kāle ghorarūpaṁ paraṁtapa ॥

नकुलं वृषसेनस्तु विद्ध्वा पञ्चभिरायसैः । पितुः समीपे तिष्ठन्तं त्रिभिरन्यैरविध्यत ॥

nakulaṁ vr̥ṣasenas tu viddhvā pañcabhir āyasaiḥ । pituḥ samīpe tiṣṭhantaṁ tribhir anyair avidhyata ॥

नकुलस्तु ततः क्रुद्धो वृषसेनं स्मयन्निव । नाराचेन सुतीक्ष्णेन विव्याध हृदये दृढम् ॥

nakulas tu tataḥ kruddho vr̥ṣasenaṁ smayann iva । nārācena sutīkṣṇena vivyādha hr̥daye dr̥ḍham ॥

सोऽतिविद्धो बलवता शत्रुणा शत्रुकर्शनः । शत्रुं विव्याध विंशत्या स च तं पञ्चभिः शरैः ॥

so ’tividdho balavatā śatruṇā śatrukarśanaḥ । śatruṁ vivyādha viṁśatyā sa ca taṁ pañcabhiḥ śaraiḥ ॥

ततः शरसहस्रेण तावुभौ पुरुषर्षभौ । अन्योन्यमाच्छादयतामथाभज्यत वाहिनी ॥

tataḥ śarasahasreṇa tāv ubhau puruṣarṣabhau । anyonyam ācchādayatām athābhajyata vāhinī ॥

दृष्ट्वा तु प्रद्रुतां सेनां धार्तराष्ट्रस्य सूतजः । निवारयामास बलादनुपत्य विशां पते । निवृत्ते तु ततः कर्णे नकुलः कौरवान्ययौ ॥

dr̥ṣṭvā tu pradrutāṁ senāṁ dhārtarāṣṭrasya sūtajaḥ । nivārayām āsa balād anupatya viśāṁ pate । nivr̥tte tu tataḥ karṇe nakulaḥ kauravān yayau ॥

कर्णपुत्रस्तु समरे हित्वा नकुलमेव तु । जुगोप चक्रं त्वरितं राधेयस्यैव मारिष ॥

karṇaputras tu samare hitvā nakulam eva tu । jugopa cakraṁ tvaritaṁ rādheyasyaiva māriṣa ॥

उलूकस्तु रणे क्रुद्धः सहदेवेन वारितः । तस्याश्वांश्चतुरो हत्वा सहदेवः प्रतापवान् । सारथिं प्रेषयामास यमस्य सदनं प्रति ॥

ulūkas tu raṇe kruddhaḥ sahadevena vāritaḥ । tasyāśvāṁś caturo hatvā sahadevaḥ pratāpavān । sārathiṁ preṣayām āsa yamasya sadanaṁ prati ॥

उलूकस्तु ततो यानादवप्लुत्य विशां पते । त्रिगर्तानां बलं पूर्णं जगाम पितृनन्दनः ॥

ulūkas tu tato yānād avaplutya viśāṁ pate । trigartānāṁ balaṁ pūrṇaṁ jagāma pitr̥nandanaḥ ॥

सात्यकिः शकुनिं विद्ध्वा विंशत्या निशितैः शरैः । ध्वजं चिच्छेद भल्लेन सौबलस्य हसन्निव ॥

sātyakiḥ śakuniṁ viddhvā viṁśatyā niśitaiḥ śaraiḥ । dhvajaṁ ciccheda bhallena saubalasya hasann iva ॥

सौबलस्तस्य समरे क्रुद्धो राजन्प्रतापवान् । विदार्य कवचं भूयो ध्वजं चिच्छेद काञ्चनम् ॥

saubalas tasya samare kruddho rājan pratāpavān । vidārya kavacaṁ bhūyo dhvajaṁ ciccheda kāñcanam ॥

अथैनं निशितैर्बाणैः सात्यकिः प्रत्यविध्यत । सारथिं च महाराज त्रिभिरेव समार्दयत् । अथास्य वाहांस्त्वरितः शरैर्निन्ये यमक्षयम् ॥

athainaṁ niśitair bāṇaiḥ sātyakiḥ pratyavidhyata । sārathiṁ ca mahārāja tribhir eva samārdayat । athāsya vāhāṁs tvaritaḥ śarair ninye yamakṣayam ॥

ततोऽवप्लुत्य सहसा शकुनिर्भरतर्षभ । आरुरोह रथं तूर्णमुलूकस्य महारथः । अपोवाहाथ शीघ्रं स शैनेयाद्युद्धशालिनः ॥

tato ’vaplutya sahasā śakunir bharatarṣabha । āruroha rathaṁ tūrṇam ulūkasya mahārathaḥ । apovāhātha śīghraṁ sa śaineyād yuddhaśālinaḥ ॥

सात्यकिस्तु रणे राजंस्तावकानामनीकिनीम् । अभिदुद्राव वेगेन ततोऽनीकमभिद्यत ॥

sātyakis tu raṇe rājaṁs tāvakānām anīkinīm । abhidudrāva vegena tato ’nīkam abhidyata ॥

शैनेयशरनुन्नं तु ततः सैन्यं विशां पते । भेजे दश दिशस्तूर्णं न्यपतच्च गतासुवत् ॥

śaineyaśaranunnaṁ tu tataḥ sainyaṁ viśāṁ pate । bheje daśa diśas tūrṇaṁ nyapatac ca gatāsuvat ॥

भीमसेनं तव सुतो वारयामास संयुगे । तं तु भीमो मुहूर्तेन व्यश्वसूतरथध्वजम् । चक्रे लोकेश्वरं तत्र तेनातुष्यन्त चारणाः ॥

bhīmasenaṁ tava suto vārayām āsa saṁyuge । taṁ tu bhīmo muhūrtena vyaśvasūtarathadhvajam । cakre lokeśvaraṁ tatra tenātuṣyanta cāraṇāḥ ॥

ततोऽपायान्नृपस्तत्र भीमसेनस्य गोचरात् । कुरुसैन्यं ततः सर्वं भीमसेनमुपाद्रवत् । तत्र रावो महानासीद्भीममेकं जिघांसताम् ॥

tato ’pāyān nr̥pas tatra bhīmasenasya gocarāt । kurusainyaṁ tataḥ sarvaṁ bhīmasenam upādravat । tatra rāvo mahān āsīd bhīmam ekaṁ jighāṁsatām ॥

युधामन्युः कृपं विद्ध्वा धनुरस्याशु चिच्छिदे । अथान्यद्धनुरादाय कृपः शस्त्रभृतां वरः ॥

yudhāmanyuḥ kr̥paṁ viddhvā dhanur asyāśu cicchide । athānyad dhanur ādāya kr̥paḥ śastrabhr̥tāṁ varaḥ ॥

युधामन्योर्ध्वजं सूतं छत्रं चापातयत्क्षितौ । ततोऽपायाद्रथेनैव युधामन्युर्महारथः ॥

yudhāmanyor dhvajaṁ sūtaṁ chatraṁ cāpātayat kṣitau । tato ’pāyād rathenaiva yudhāmanyur mahārathaḥ ॥

उत्तमौजास्तु हार्दिक्यं शरैर्भीमपराक्रमम् । छादयामास सहसा मेघो वृष्ट्या यथाचलम् ॥

uttamaujās tu hārdikyaṁ śarair bhīmaparākramam । chādayām āsa sahasā megho vr̥ṣṭyā yathācalam ॥

तद्युद्धं सुमहच्चासीद्घोररूपं परंतप । यादृशं न मया युद्धं दृष्टपूर्वं विशां पते ॥

tad yuddhaṁ sumahac cāsīd ghorarūpaṁ paraṁtapa । yādr̥śaṁ na mayā yuddhaṁ dr̥ṣṭapūrvaṁ viśāṁ pate ॥

कृतवर्मा ततो राजन्नुत्तमौजसमाहवे । हृदि विव्याध स तदा रथोपस्थ उपाविशत् ॥

kr̥tavarmā tato rājann uttamaujasam āhave । hr̥di vivyādha sa tadā rathopastha upāviśat ॥

सारथिस्तमपोवाह रथेन रथिनां वरम् । ततस्तु सत्वरं राजन्पाण्डुसैन्यमुपाद्रवत् ॥

sārathis tam apovāha rathena rathināṁ varam । tatas tu satvaraṁ rājan pāṇḍusainyam upādravat ॥