Adhyāya 42

संजय उवाच । ततः पुनः समाजग्मुरभीताः कुरुसृञ्जयाः । युधिष्ठिरमुखाः पार्था वैकर्तनमुखा वयम् ॥

saṁjaya uvāca । tataḥ punaḥ samājagmur abhītāḥ kurusr̥ñjayāḥ । yudhiṣṭhiramukhāḥ pārthā vaikartanamukhā vayam ॥

ततः प्रववृते भीमः संग्रामो लोमहर्षणः । कर्णस्य पाण्डवानां च यमराष्ट्रविवर्धनः ॥

tataḥ pravavr̥te bhīmaḥ saṁgrāmo lomaharṣaṇaḥ । karṇasya pāṇḍavānāṁ ca yamarāṣṭravivardhanaḥ ॥

तस्मिन्प्रवृत्ते संग्रामे तुमुले शोणितोदके । संशप्तकेषु शूरेषु किंचिच्छिष्टेषु भारत ॥

tasmin pravr̥tte saṁgrāme tumule śoṇitodake । saṁśaptakeṣu śūreṣu kiṁcicchiṣṭeṣu bhārata ॥

धृष्टद्युम्नो महाराज सहितः सर्वराजभिः । कर्णमेवाभिदुद्राव पाण्डवाश्च महारथाः ॥

dhr̥ṣṭadyumno mahārāja sahitaḥ sarvarājabhiḥ । karṇam evābhidudrāva pāṇḍavāś ca mahārathāḥ ॥

आगच्छमानांस्तान्संख्ये प्रहृष्टान्विजयैषिणः । दधारैको रणे कर्णो जलौघानिव पर्वतः ॥

āgacchamānāṁs tān saṁkhye prahr̥ṣṭān vijayaiṣiṇaḥ । dadhāraiko raṇe karṇo jalaughān iva parvataḥ ॥

तमासाद्य तु ते कर्णं व्यशीर्यन्त महारथाः । यथाचलं समासाद्य जलौघाः सर्वतोदिशम् । तयोरासीन्महाराज संग्रामो लोमहर्षणः ॥

tam āsādya tu te karṇaṁ vyaśīryanta mahārathāḥ । yathācalaṁ samāsādya jalaughāḥ sarvatodiśam । tayor āsīn mahārāja saṁgrāmo lomaharṣaṇaḥ ॥

धृष्टद्युम्नस्तु राधेयं शरेण नतपर्वणा । ताडयामास संक्रुद्धस्तिष्ठ तिष्ठेति चाब्रवीत् ॥

dhr̥ṣṭadyumnas tu rādheyaṁ śareṇa nataparvaṇā । tāḍayām āsa saṁkruddhas tiṣṭha tiṣṭheti cābravīt ॥

विजयं तु धनुःश्रेष्ठं विधुन्वानो महारथः । पार्षतस्य धनुश्छित्त्वा शरानाशीविषोपमान् । ताडयामास संक्रुद्धः पार्षतं नवभिः शरैः ॥

vijayaṁ tu dhanuḥśreṣṭhaṁ vidhunvāno mahārathaḥ । pārṣatasya dhanuś chittvā śarān āśīviṣopamān । tāḍayām āsa saṁkruddhaḥ pārṣataṁ navabhiḥ śaraiḥ ॥

ते वर्म हेमविकृतं भित्त्वा तस्य महात्मनः । शोणिताक्ता व्यराजन्त शक्रगोपा इवानघ ॥

te varma hemavikr̥taṁ bhittvā tasya mahātmanaḥ । śoṇitāktā vyarājanta śakragopā ivānagha ॥

तदपास्य धनुश्छिन्नं धृष्टद्युम्नो महारथः । अन्यद्धनुरुपादाय शरांश्चाशीविषोपमान् । कर्णं विव्याध सप्तत्या शरैः संनतपर्वभिः ॥

tad apāsya dhanuś chinnaṁ dhr̥ṣṭadyumno mahārathaḥ । anyad dhanur upādāya śarāṁś cāśīviṣopamān । karṇaṁ vivyādha saptatyā śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ ॥

तथैव राजन्कर्णोऽपि पार्षतं शत्रुतापनम् । द्रोणशत्रुं महेष्वासो विव्याध निशितैः शरैः ॥

tathaiva rājan karṇo ’pi pārṣataṁ śatrutāpanam । droṇaśatruṁ maheṣvāso vivyādha niśitaiḥ śaraiḥ ॥

तस्य कर्णो महाराज शरं कनकभूषणम् । प्रेषयामास संक्रुद्धो मृत्युदण्डमिवापरम् ॥

tasya karṇo mahārāja śaraṁ kanakabhūṣaṇam । preṣayām āsa saṁkruddho mr̥tyudaṇḍam ivāparam ॥

तमापतन्तं सहसा घोररूपं विशां पते । चिच्छेद सप्तधा राजञ्शैनेयः कृतहस्तवत् ॥

tam āpatantaṁ sahasā ghorarūpaṁ viśāṁ pate । ciccheda saptadhā rājañ śaineyaḥ kr̥tahastavat ॥

दृष्ट्वा विनिहितं बाणं शरैः कर्णो विशां पते । सात्यकिं शरवर्षेण समन्तात्पर्यवारयत् ॥

dr̥ṣṭvā vinihitaṁ bāṇaṁ śaraiḥ karṇo viśāṁ pate । sātyakiṁ śaravarṣeṇa samantāt paryavārayat ॥

विव्याध चैनं समरे नाराचैस्तत्र सप्तभिः । तं प्रत्यविध्यच्छैनेयः शरैर्हेमविभूषितैः ॥

vivyādha cainaṁ samare nārācais tatra saptabhiḥ । taṁ pratyavidhyac chaineyaḥ śarair hemavibhūṣitaiḥ ॥

ततो युद्धमतीवासीच्चक्षुःश्रोत्रभयावहम् । राजन्घोरं च चित्रं च प्रेक्षणीयं समन्ततः ॥

tato yuddham atīvāsīc cakṣuḥśrotrabhayāvaham । rājan ghoraṁ ca citraṁ ca prekṣaṇīyaṁ samantataḥ ॥

सर्वेषां तत्र भूतानां लोमहर्षो व्यजायत । तद्दृष्ट्वा समरे कर्म कर्णशैनेययोर्नृप ॥

sarveṣāṁ tatra bhūtānāṁ lomaharṣo vyajāyata । tad dr̥ṣṭvā samare karma karṇaśaineyayor nr̥pa ॥

एतस्मिन्नन्तरे द्रौणिरभ्ययात्सुमहाबलम् । पार्षतं शत्रुदमनं शत्रुवीर्यासुनाशनम् ॥

etasminn antare drauṇir abhyayāt sumahābalam । pārṣataṁ śatrudamanaṁ śatruvīryāsunāśanam ॥

अभ्यभाषत संक्रुद्धो द्रौणिर्दूरे धनंजये । तिष्ठ तिष्ठाद्य ब्रह्मघ्न न मे जीवन्विमोक्ष्यसे ॥

abhyabhāṣata saṁkruddho drauṇir dūre dhanaṁjaye । tiṣṭha tiṣṭhādya brahmaghna na me jīvan vimokṣyase ॥

इत्युक्त्वा सुभृशं वीरः शीघ्रकृन्निशितैः शरैः । पार्षतं छादयामास घोररूपैः सुतेजनैः । यतमानं परं शक्त्या यतमानो महारथः ॥

ity uktvā subhr̥śaṁ vīraḥ śīghrakr̥n niśitaiḥ śaraiḥ । pārṣataṁ chādayām āsa ghorarūpaiḥ sutejanaiḥ । yatamānaṁ paraṁ śaktyā yatamāno mahārathaḥ ॥

यथा हि समरे द्रौणिः पार्षतं वीक्ष्य मारिष । तथा द्रौणिं रणे दृष्ट्वा पार्षतः परवीरहा । नातिहृष्टमना भूत्वा मन्यते मृत्युमात्मनः ॥

yathā hi samare drauṇiḥ pārṣataṁ vīkṣya māriṣa । tathā drauṇiṁ raṇe dr̥ṣṭvā pārṣataḥ paravīrahā । nātihr̥ṣṭamanā bhūtvā manyate mr̥tyum ātmanaḥ ॥

द्रौणिस्तु दृष्ट्वा राजेन्द्र धृष्टद्युम्नं रणे स्थितम् । क्रोधेन निःश्वसन्वीरः पार्षतं समुपाद्रवत् । तावन्योन्यं तु दृष्ट्वैव संरम्भं जग्मतुः परम् ॥

drauṇis tu dr̥ṣṭvā rājendra dhr̥ṣṭadyumnaṁ raṇe sthitam । krodhena niḥśvasan vīraḥ pārṣataṁ samupādravat । tāv anyonyaṁ tu dr̥ṣṭvaiva saṁrambhaṁ jagmatuḥ param ॥

अथाब्रवीन्महाराज द्रोणपुत्रः प्रतापवान् । धृष्टद्युम्नं समीपस्थं त्वरमाणो विशां पते । पाञ्चालापसदाद्य त्वां प्रेषयिष्यामि मृत्यवे ॥

athābravīn mahārāja droṇaputraḥ pratāpavān । dhr̥ṣṭadyumnaṁ samīpasthaṁ tvaramāṇo viśāṁ pate । pāñcālāpasadādya tvāṁ preṣayiṣyāmi mr̥tyave ॥

पापं हि यत्त्वया कर्म घ्नता द्रोणं पुरा कृतम् । अद्य त्वा पत्स्यते तद्वै यथा ह्यकुशलं तथा ॥

pāpaṁ hi yat tvayā karma ghnatā droṇaṁ purā kr̥tam । adya tvā patsyate tad vai yathā hy akuśalaṁ tathā ॥

अरक्ष्यमाणः पार्थेन यदि तिष्ठसि संयुगे । नापक्रमसि वा मूढ सत्यमेतद्ब्रवीमि ते ॥

arakṣyamāṇaḥ pārthena yadi tiṣṭhasi saṁyuge । nāpakramasi vā mūḍha satyam etad bravīmi te ॥

एवमुक्तः प्रत्युवाच धृष्टद्युम्नः प्रतापवान् । प्रतिवाक्यं स एवासिर्मामको दास्यते तव । येनैव ते पितुर्दत्तं यतमानस्य संयुगे ॥

evam uktaḥ pratyuvāca dhr̥ṣṭadyumnaḥ pratāpavān । prativākyaṁ sa evāsir māmako dāsyate tava । yenaiva te pitur dattaṁ yatamānasya saṁyuge ॥

यदि तावन्मया द्रोणो निहतो ब्राह्मणब्रुवः । त्वामिदानीं कथं युद्धे न हनिष्यामि विक्रमात् ॥

yadi tāvan mayā droṇo nihato brāhmaṇabruvaḥ । tvām idānīṁ kathaṁ yuddhe na haniṣyāmi vikramāt ॥

एवमुक्त्वा महाराज सेनापतिरमर्षणः । निशितेनाथ बाणेन द्रौणिं विव्याध पार्षतः ॥

evam uktvā mahārāja senāpatir amarṣaṇaḥ । niśitenātha bāṇena drauṇiṁ vivyādha pārṣataḥ ॥

ततो द्रौणिः सुसंक्रुद्धः शरैः संनतपर्वभिः । प्राच्छादयद्दिशो राजन्धृष्टद्युम्नस्य संयुगे ॥

tato drauṇiḥ susaṁkruddhaḥ śaraiḥ saṁnataparvabhiḥ । prācchādayad diśo rājan dhr̥ṣṭadyumnasya saṁyuge ॥

नैवान्तरिक्षं न दिशो नैव योधाः समन्ततः । दृश्यन्ते वै महाराज शरैश्छन्नाः सहस्रशः ॥

naivāntarikṣaṁ na diśo naiva yodhāḥ samantataḥ । dr̥śyante vai mahārāja śaraiś channāḥ sahasraśaḥ ॥

तथैव पार्षतो राजन्द्रौणिमाहवशोभिनम् । शरैः संछादयामास सूतपुत्रस्य पश्यतः ॥

tathaiva pārṣato rājan drauṇim āhavaśobhinam । śaraiḥ saṁchādayām āsa sūtaputrasya paśyataḥ ॥

राधेयोऽपि महाराज पाञ्चालान्सह पाण्डवैः । द्रौपदेयान्युधामन्युं सात्यकिं च महारथम् । एकः स वारयामास प्रेक्षणीयः समन्ततः ॥

rādheyo ’pi mahārāja pāñcālān saha pāṇḍavaiḥ । draupadeyān yudhāmanyuṁ sātyakiṁ ca mahāratham । ekaḥ sa vārayām āsa prekṣaṇīyaḥ samantataḥ ॥

धृष्टद्युम्नोऽपि समरे द्रौणेश्चिच्छेद कार्मुकम् । तदपास्य धनुश्छिन्नमन्यदादत्त कार्मुकम् । वेगवत्समरे घोरं शरांश्चाशीविषोपमान् ॥

dhr̥ṣṭadyumno ’pi samare drauṇeś ciccheda kārmukam । tad apāsya dhanuś chinnam anyad ādatta kārmukam । vegavat samare ghoraṁ śarāṁś cāśīviṣopamān ॥

स पार्षतस्य राजेन्द्र धनुः शक्तिं गदां ध्वजम् । हयान्सूतं रथं चैव निमेषाद्व्यधमच्छरैः ॥

sa pārṣatasya rājendra dhanuḥ śaktiṁ gadāṁ dhvajam । hayān sūtaṁ rathaṁ caiva nimeṣād vyadhamac charaiḥ ॥

स छिन्नधन्वा विरथो हताश्वो हतसारथिः । खड्गमादत्त विपुलं शतचन्द्रं च भानुमत् ॥

sa chinnadhanvā viratho hatāśvo hatasārathiḥ । khaḍgam ādatta vipulaṁ śatacandraṁ ca bhānumat ॥

द्रौणिस्तदपि राजेन्द्र भल्लैः क्षिप्रं महारथः । चिच्छेद समरे वीरः क्षिप्रहस्तो दृढायुधः । रथादनवरूढस्य तदद्भुतमिवाभवत् ॥

drauṇis tad api rājendra bhallaiḥ kṣipraṁ mahārathaḥ । ciccheda samare vīraḥ kṣiprahasto dr̥ḍhāyudhaḥ । rathād anavarūḍhasya tad adbhutam ivābhavat ॥

धृष्टद्युम्नं तु विरथं हताश्वं छिन्नकार्मुकम् । शरैश्च बहुधा विद्धमस्त्रैश्च शकलीकृतम् । नातरद्भरतश्रेष्ठ यतमानो महारथः ॥

dhr̥ṣṭadyumnaṁ tu virathaṁ hatāśvaṁ chinnakārmukam । śaraiś ca bahudhā viddham astraiś ca śakalīkr̥tam । nātarad bharataśreṣṭha yatamāno mahārathaḥ ॥

तस्यान्तमिषुभी राजन्यदा द्रौणिर्न जग्मिवान् । अथ त्यक्त्वा धनुर्वीरः पार्षतं त्वरितोऽन्वगात् ॥

tasyāntam iṣubhī rājan yadā drauṇir na jagmivān । atha tyaktvā dhanur vīraḥ pārṣataṁ tvarito ’nvagāt ॥

आसीदाद्रवतो राजन्वेगस्तस्य महात्मनः । गरुडस्येव पततो जिघृक्षोः पन्नगोत्तमम् ॥

āsīd ādravato rājan vegas tasya mahātmanaḥ । garuḍasyeva patato jighr̥kṣoḥ pannagottamam ॥

एतस्मिन्नेव काले तु माधवोऽर्जुनमब्रवीत् । पश्य पार्थ यथा द्रौणिः पार्षतस्य वधं प्रति । यत्नं करोति विपुलं हन्याच्चैनमसंशयम् ॥

etasminn eva kāle tu mādhavo ’rjunam abravīt । paśya pārtha yathā drauṇiḥ pārṣatasya vadhaṁ prati । yatnaṁ karoti vipulaṁ hanyāc cainam asaṁśayam ॥

तं मोचय महाबाहो पार्षतं शत्रुतापनम् । द्रौणेरास्यमनुप्राप्तं मृत्योरास्यगतं यथा ॥

taṁ mocaya mahābāho pārṣataṁ śatrutāpanam । drauṇer āsyam anuprāptaṁ mr̥tyor āsyagataṁ yathā ॥

एवमुक्त्वा महाराज वासुदेवः प्रतापवान् । प्रैषयत्तत्र तुरगान्यत्र द्रौणिर्व्यवस्थितः ॥

evam uktvā mahārāja vāsudevaḥ pratāpavān । praiṣayat tatra turagān yatra drauṇir vyavasthitaḥ ॥

ते हयाश्चन्द्रसंकाशाः केशवेन प्रचोदिताः । पिबन्त इव तद्व्योम जग्मुर्द्रौणिरथं प्रति ॥

te hayāś candrasaṁkāśāḥ keśavena pracoditāḥ । pibanta iva tad vyoma jagmur drauṇirathaṁ prati ॥

दृष्ट्वायान्तौ महावीर्यावुभौ कृष्णधनंजयौ । धृष्टद्युम्नवधे राजंश्चक्रे यत्नं महाबलः ॥

dr̥ṣṭvāyāntau mahāvīryāv ubhau kr̥ṣṇadhanaṁjayau । dhr̥ṣṭadyumnavadhe rājaṁś cakre yatnaṁ mahābalaḥ ॥

विकृष्यमाणं दृष्ट्वैव धृष्टद्युम्नं जनेश्वर । शरांश्चिक्षेप वै पार्थो द्रौणिं प्रति महाबलः ॥

vikr̥ṣyamāṇaṁ dr̥ṣṭvaiva dhr̥ṣṭadyumnaṁ janeśvara । śarāṁś cikṣepa vai pārtho drauṇiṁ prati mahābalaḥ ॥

ते शरा हेमविकृता गाण्डीवप्रेषिता भृशम् । द्रौणिमासाद्य विविशुर्वल्मीकमिव पन्नगाः ॥

te śarā hemavikr̥tā gāṇḍīvapreṣitā bhr̥śam । drauṇim āsādya viviśur valmīkam iva pannagāḥ ॥

स विध्वस्तैः शरैर्घोरैर्द्रोणपुत्रः प्रतापवान् । रथमारुरुहे वीरो धनंजयशरार्दितः । प्रगृह्य च धनुः श्रेष्ठं पार्थं विव्याध सायकैः ॥

sa vidhvastaiḥ śarair ghorair droṇaputraḥ pratāpavān । ratham āruruhe vīro dhanaṁjayaśarārditaḥ । pragr̥hya ca dhanuḥ śreṣṭhaṁ pārthaṁ vivyādha sāyakaiḥ ॥

एतस्मिन्नन्तरे वीरः सहदेवो जनाधिप । अपोवाह रथेनाजौ पार्षतं शत्रुतापनम् ॥

etasminn antare vīraḥ sahadevo janādhipa । apovāha rathenājau pārṣataṁ śatrutāpanam ॥

अर्जुनोऽपि महाराज द्रौणिं विव्याध पत्रिभिः । तं द्रोणपुत्रः संक्रुद्धो बाह्वोरुरसि चार्दयत् ॥

arjuno ’pi mahārāja drauṇiṁ vivyādha patribhiḥ । taṁ droṇaputraḥ saṁkruddho bāhvor urasi cārdayat ॥

क्रोधितस्तु रणे पार्थो नाराचं कालसंमितम् । द्रोणपुत्राय चिक्षेप कालदण्डमिवापरम् । स ब्राह्मणस्यांसदेशे निपपात महाद्युतिः ॥

krodhitas tu raṇe pārtho nārācaṁ kālasaṁmitam । droṇaputrāya cikṣepa kāladaṇḍam ivāparam । sa brāhmaṇasyāṁsadeśe nipapāta mahādyutiḥ ॥

स विह्वलो महाराज शरवेगेन संयुगे । निषसाद रथोपस्थे वैक्लव्यं च परं ययौ ॥

sa vihvalo mahārāja śaravegena saṁyuge । niṣasāda rathopasthe vaiklavyaṁ ca paraṁ yayau ॥

ततः कर्णो महाराज व्याक्षिपद्विजयं धनुः । अर्जुनं समरे क्रुद्धः प्रेक्षमाणो मुहुर्मुहुः । द्वैरथं चापि पार्थेन कामयानो महारणे ॥

tataḥ karṇo mahārāja vyākṣipad vijayaṁ dhanuḥ । arjunaṁ samare kruddhaḥ prekṣamāṇo muhur muhuḥ । dvairathaṁ cāpi pārthena kāmayāno mahāraṇe ॥

तं तु हित्वा हतं वीरं सारथिः शत्रुकर्शनम् । अपोवाह रथेनाजौ त्वरमाणो रणाजिरात् ॥

taṁ tu hitvā hataṁ vīraṁ sārathiḥ śatrukarśanam । apovāha rathenājau tvaramāṇo raṇājirāt ॥

अथोत्क्रुष्टं महाराज पाञ्चालैर्जितकाशिभिः । मोक्षितं पार्षतं दृष्ट्वा द्रोणपुत्रं च पीडितम् ॥

athotkruṣṭaṁ mahārāja pāñcālair jitakāśibhiḥ । mokṣitaṁ pārṣataṁ dr̥ṣṭvā droṇaputraṁ ca pīḍitam ॥

वादित्राणि च दिव्यानि प्रावाद्यन्त सहस्रशः । सिंहनादश्च संजज्ञे दृष्ट्वा घोरं महाद्भुतम् ॥

vāditrāṇi ca divyāni prāvādyanta sahasraśaḥ । siṁhanādaś ca saṁjajñe dr̥ṣṭvā ghoraṁ mahādbhutam ॥

एवं कृत्वाब्रवीत्पार्थो वासुदेवं धनंजयः । याहि संशप्तकान्कृष्ण कार्यमेतत्परं मम ॥

evaṁ kr̥tvābravīt pārtho vāsudevaṁ dhanaṁjayaḥ । yāhi saṁśaptakān kr̥ṣṇa kāryam etat paraṁ mama ॥

ततः प्रयातो दाशार्हः श्रुत्वा पाण्डवभाषितम् । रथेनातिपताकेन मनोमारुतरंहसा ॥

tataḥ prayāto dāśārhaḥ śrutvā pāṇḍavabhāṣitam । rathenātipatākena manomārutaraṁhasā ॥