Adhyāya 29

संजय उवाच । मद्राधिपस्याधिरथिस्तदैवं; वचो निशम्याप्रियमप्रतीतः । उवाच शल्यं विदितं ममैत;द्यथाविधावर्जुनवासुदेवौ ॥

saṁjaya uvāca । madrādhipasyādhirathis tadaivaṁ; vaco niśamyāpriyam apratītaḥ । uvāca śalyaṁ viditaṁ mamaitad; yathāvidhāv arjunavāsudevau ॥

शौरे रथं वाहयतोऽर्जुनस्य; बलं महास्त्राणि च पाण्डवस्य । अहं विजानामि यथावदद्य; परोक्षभूतं तव तत्तु शल्य ॥

śaure rathaṁ vāhayato ’rjunasya; balaṁ mahāstrāṇi ca pāṇḍavasya । ahaṁ vijānāmi yathāvad adya; parokṣabhūtaṁ tava tat tu śalya ॥

तौ चाप्रधृष्यौ शस्त्रभृतां वरिष्ठौ; व्यपेतभीर्योधयिष्यामि कृष्णौ । संतापयत्यभ्यधिकं तु रामा;च्छापोऽद्य मां ब्राह्मणसत्तमाच्च ॥

tau cāpradhr̥ṣyau śastrabhr̥tāṁ variṣṭhau; vyapetabhīr yodhayiṣyāmi kr̥ṣṇau । saṁtāpayaty abhyadhikaṁ tu rāmāc; chāpo ’dya māṁ brāhmaṇasattamāc ca ॥

अवात्सं वै ब्राह्मणच्छद्मनाहं; रामे पुरा दिव्यमस्त्रं चिकीर्षुः । तत्रापि मे देवराजेन विघ्नो; हितार्थिना फल्गुनस्यैव शल्य ॥

avātsaṁ vai brāhmaṇacchadmanāhaṁ; rāme purā divyam astraṁ cikīrṣuḥ । tatrāpi me devarājena vighno; hitārthinā phalgunasyaiva śalya ॥

कृतोऽवभेदेन ममोरुमेत्य; प्रविश्य कीटस्य तनुं विरूपाम् । गुरोर्भयाच्चापि न चेलिवानहं; तच्चावबुद्धो ददृशे स विप्रः ॥

kr̥to ’vabhedena mamorum etya; praviśya kīṭasya tanuṁ virūpām । guror bhayāc cāpi na celivān ahaṁ; tac cāvabuddho dadr̥śe sa vipraḥ ॥

पृष्टश्चाहं तमवोचं महर्षिं; सूतोऽहमस्मीति स मां शशाप । सूतोपधावाप्तमिदं त्वयास्त्रं; न कर्मकाले प्रतिभास्यति त्वाम् ॥

pr̥ṣṭaś cāhaṁ tam avocaṁ maharṣiṁ; sūto ’ham asmīti sa māṁ śaśāpa । sūtopadhāv āptam idaṁ tvayāstraṁ; na karmakāle pratibhāsyati tvām ॥

अन्यत्र यस्मात्तव मृत्युकाला;दब्राह्मणे ब्रह्म न हि ध्रुवं स्यात् । तदद्य पर्याप्तमतीव शस्त्र;मस्मिन्संग्रामे तुमुले तात भीमे ॥

anyatra yasmāt tava mr̥tyukālād; abrāhmaṇe brahma na hi dhruvaṁ syāt । tad adya paryāptam atīva śastram; asmin saṁgrāme tumule tāta bhīme ॥

अपां पतिर्वेगवानप्रमेयो; निमज्जयिष्यन्निवहान्प्रजानाम् । महानगं यः कुरुते समुद्रं; वेलैव तं वारयत्यप्रमेयम् ॥

apāṁ patir vegavān aprameyo; nimajjayiṣyan nivahān prajānām । mahānagaṁ yaḥ kurute samudraṁ; velaiva taṁ vārayaty aprameyam ॥

प्रमुञ्चन्तं बाणसंघानमोघा;न्मर्मच्छिदो वीरहणः सपत्रान् । कुन्तीपुत्रं प्रतियोत्स्यामि युद्धे; ज्याकर्षिणामुत्तममद्य लोके ॥

pramuñcantaṁ bāṇasaṁghān amoghān; marmacchido vīrahaṇaḥ sapatrān । kuntīputraṁ pratiyotsyāmi yuddhe; jyākarṣiṇām uttamam adya loke ॥

एवं बलेनातिबलं महास्त्रं; समुद्रकल्पं सुदुरापमुग्रम् । शरौघिणं पार्थिवान्मज्जयन्तं; वेलेव पार्थमिषुभिः संसहिष्ये ॥

evaṁ balenātibalaṁ mahāstraṁ; samudrakalpaṁ sudurāpam ugram । śaraughiṇaṁ pārthivān majjayantaṁ; veleva pārtham iṣubhiḥ saṁsahiṣye ॥

अद्याहवे यस्य न तुल्यमन्यं; मन्ये मनुष्यं धनुराददानम् । सुरासुरान्वै युधि यो जयेत; तेनाद्य मे पश्य युद्धं सुघोरम् ॥

adyāhave yasya na tulyam anyaṁ; manye manuṣyaṁ dhanur ādadānam । surāsurān vai yudhi yo jayeta; tenādya me paśya yuddhaṁ sughoram ॥

अतिमानी पाण्डवो युद्धकामो; अमानुषैरेष्यति मे महास्त्रैः । तस्यास्त्रमस्त्रैरभिहत्य संख्ये; शरोत्तमैः पातयिष्यामि पार्थम् ॥

atimānī pāṇḍavo yuddhakāmo; amānuṣair eṣyati me mahāstraiḥ । tasyāstram astrair abhihatya saṁkhye; śarottamaiḥ pātayiṣyāmi pārtham ॥

दिवाकरेणापि समं तपन्तं; समाप्तरश्मिं यशसा ज्वलन्तम् । तमोनुदं मेघ इवातिमात्रो; धनंजयं छादयिष्यामि बाणैः ॥

divākareṇāpi samaṁ tapantaṁ; samāptaraśmiṁ yaśasā jvalantam । tamonudaṁ megha ivātimātro; dhanaṁjayaṁ chādayiṣyāmi bāṇaiḥ ॥

वैश्वानरं धूमशिखं ज्वलन्तं; तेजस्विनं लोकमिमं दहन्तम् । मेघो भूत्वा शरवर्षैर्यथाग्निं; तथा पार्थं शमयिष्यामि युद्धे ॥

vaiśvānaraṁ dhūmaśikhaṁ jvalantaṁ; tejasvinaṁ lokam imaṁ dahantam । megho bhūtvā śaravarṣair yathāgniṁ; tathā pārthaṁ śamayiṣyāmi yuddhe ॥

प्रमाथिनं बलवन्तं प्रहारिणं; प्रभञ्जनं मातरिश्वानमुग्रम् । युद्धे सहिष्ये हिमवानिवाचलो; धनंजयं क्रुद्धममृष्यमाणम् ॥

pramāthinaṁ balavantaṁ prahāriṇaṁ; prabhañjanaṁ mātariśvānam ugram । yuddhe sahiṣye himavān ivācalo; dhanaṁjayaṁ kruddham amr̥ṣyamāṇam ॥

विशारदं रथमार्गेष्वसक्तं; धुर्यं नित्यं समरेषु प्रवीरम् । लोके वरं सर्वधनुर्धराणां; धनंजयं संयुगे संसहिष्ये ॥

viśāradaṁ rathamārgeṣv asaktaṁ; dhuryaṁ nityaṁ samareṣu pravīram । loke varaṁ sarvadhanurdharāṇāṁ; dhanaṁjayaṁ saṁyuge saṁsahiṣye ॥

अद्याहवे यस्य न तुल्यमन्यं; मध्येमनुष्यं धनुराददानम् । सर्वामिमां यः पृथिवीं सहेत; तथा विद्वान्योत्स्यमानोऽस्मि तेन ॥

adyāhave yasya na tulyam anyaṁ; madhyemanuṣyaṁ dhanur ādadānam । sarvām imāṁ yaḥ pr̥thivīṁ saheta; tathā vidvān yotsyamāno ’smi tena ॥

यः सर्वभूतानि सदेवकानि; प्रस्थेऽजयत्खाण्डवे सव्यसाची । को जीवितं रक्षमाणो हि तेन; युयुत्सते मामृते मानुषोऽन्यः ॥

yaḥ sarvabhūtāni sadevakāni; prasthe ’jayat khāṇḍave savyasācī । ko jīvitaṁ rakṣamāṇo hi tena; yuyutsate mām r̥te mānuṣo ’nyaḥ ॥

अहं तस्य पौरुषं पाण्डवस्य; ब्रूयां हृष्टः समितौ क्षत्रियाणाम् । किं त्वं मूर्खः प्रभषन्मूढचेता; मामवोचः पौरुषमर्जुनस्य ॥

ahaṁ tasya pauruṣaṁ pāṇḍavasya; brūyāṁ hr̥ṣṭaḥ samitau kṣatriyāṇām । kiṁ tvaṁ mūrkhaḥ prabhaṣan mūḍhacetā; mām avocaḥ pauruṣam arjunasya ॥

अप्रियो यः परुषो निष्ठुरो हि; क्षुद्रः क्षेप्ता क्षमिणश्चाक्षमावान् । हन्यामहं तादृशानां शतानि; क्षमामि त्वां क्षमया कालयोगात् ॥

apriyo yaḥ paruṣo niṣṭhuro hi; kṣudraḥ kṣeptā kṣamiṇaś cākṣamāvān । hanyām ahaṁ tādr̥śānāṁ śatāni; kṣamāmi tvāṁ kṣamayā kālayogāt ॥

अवोचस्त्वं पाण्डवार्थेऽप्रियाणि; प्रधर्षयन्मां मूढवत्पापकर्मन् । मय्यार्जवे जिह्मगतिर्हतस्त्वं; मित्रद्रोही सप्तपदं हि मित्रम् ॥

avocas tvaṁ pāṇḍavārthe ’priyāṇi; pradharṣayan māṁ mūḍhavat pāpakarman । mayy ārjave jihmagatir hatas tvaṁ; mitradrohī saptapadaṁ hi mitram ॥

कालस्त्वयं मृत्युमयोऽतिदारुणो; दुर्योधनो युद्धमुपागमद्यत् । तस्यार्थसिद्धिमभिकाङ्क्षमाण;स्तमभ्येष्ये यत्र नैकान्त्यमस्ति ॥

kālas tv ayaṁ mr̥tyumayo ’tidāruṇo; duryodhano yuddham upāgamad yat । tasyārthasiddhim abhikāṅkṣamāṇas; tam abhyeṣye yatra naikāntyam asti ॥

मित्रं मिदेर्नन्दतेः प्रीयतेर्वा; संत्रायतेर्मानद मोदतेर्वा । ब्रवीति तच्चामुत विप्रपूर्वा;त्तच्चापि सर्वं मम दुर्योधनेऽस्ति ॥

mitraṁ mider nandateḥ prīyater vā; saṁtrāyater mānada modater vā । bravīti tac cāmuta viprapūrvāt; tac cāpi sarvaṁ mama duryodhane ’sti ॥

शत्रुः शदेः शासतेः शायतेर्वा; शृणातेर्वा श्वयतेर्वापि सर्गे । उपसर्गाद्बहुधा सूदतेश्च; प्रायेण सर्वं त्वयि तच्च मह्यम् ॥

śatruḥ śadeḥ śāsateḥ śāyater vā; śr̥ṇāter vā śvayater vāpi sarge । upasargād bahudhā sūdateś ca; prāyeṇa sarvaṁ tvayi tac ca mahyam ॥

दुर्योधनार्थं तव चाप्रियार्थं; यशोर्थमात्मार्थमपीश्वरार्थम् । तस्मादहं पाण्डववासुदेवौ; योत्स्ये यत्नात्कर्म तत्पश्य मेऽद्य ॥

duryodhanārthaṁ tava cāpriyārthaṁ; yaśortham ātmārtham apīśvarārtham । tasmād ahaṁ pāṇḍavavāsudevau; yotsye yatnāt karma tat paśya me ’dya ॥

अस्त्राणि पश्याद्य ममोत्तमानि; ब्राह्माणि दिव्यान्यथ मानुषाणि । आसादयिष्याम्यहमुग्रवीर्यं; द्विपोत्तमं मत्तमिवाभिमत्तः ॥

astrāṇi paśyādya mamottamāni; brāhmāṇi divyāny atha mānuṣāṇi । āsādayiṣyāmy aham ugravīryaṁ; dvipottamaṁ mattam ivābhimattaḥ ॥

अस्त्रं ब्राह्मं मनसा तद्ध्यजय्यं; क्षेप्स्ये पार्थायाप्रतिमं जयाय । तेनापि मे नैव मुच्येत युद्धे; न चेत्पतेद्विषमे मेऽद्य चक्रम् ॥

astraṁ brāhmaṁ manasā tad dhy ajayyaṁ; kṣepsye pārthāyāpratimaṁ jayāya । tenāpi me naiva mucyeta yuddhe; na cet pated viṣame me ’dya cakram ॥

वैवस्वताद्दण्डहस्ताद्वरुणाद्वापि पाशिनः । सगदाद्वा धनपतेः सवज्राद्वापि वासवात् ॥

vaivasvatād daṇḍahastād varuṇād vāpi pāśinaḥ । sagadād vā dhanapateḥ savajrād vāpi vāsavāt ॥

नान्यस्मादपि कस्माच्चिद्बिभिमो ह्याततायिनः । इति शल्य विजानीहि यथा नाहं बिभेम्यभीः ॥

nānyasmād api kasmāc cid bibhimo hy ātatāyinaḥ । iti śalya vijānīhi yathā nāhaṁ bibhemy abhīḥ ॥

तस्माद्भयं न मे पार्थान्नापि चैव जनार्दनात् । अद्य युद्धं हि ताभ्यां मे संपराये भविष्यति ॥

tasmād bhayaṁ na me pārthān nāpi caiva janārdanāt । adya yuddhaṁ hi tābhyāṁ me saṁparāye bhaviṣyati ॥

श्वभ्रे ते पततां चक्रमिति मे ब्राह्मणोऽवदत् । युध्यमानस्य संग्रामे प्राप्तस्यैकायने भयम् ॥

śvabhre te patatāṁ cakram iti me brāhmaṇo ’vadat । yudhyamānasya saṁgrāme prāptasyaikāyane bhayam ॥

तस्माद्बिभेमि बलवद्ब्राह्मणव्याहृतादहम् । एते हि सोमराजान ईश्वराः सुखदुःखयोः ॥

tasmād bibhemi balavad brāhmaṇavyāhr̥tād aham । ete hi somarājāna īśvarāḥ sukhaduḥkhayoḥ ॥

होमधेन्वा वत्समस्य प्रमत्त इषुणाहनम् । चरन्तमजने शल्य ब्राह्मणात्तपसो निधेः ॥

homadhenvā vatsam asya pramatta iṣuṇāhanam । carantam ajane śalya brāhmaṇāt tapaso nidheḥ ॥

ईषादन्तान्सप्तशतान्दासीदासशतानि च । ददतो द्विजमुख्याय प्रसादं न चकार मे ॥

īṣādantān saptaśatān dāsīdāsaśatāni ca । dadato dvijamukhyāya prasādaṁ na cakāra me ॥

कृष्णानां श्वेतवत्सानां सहस्राणि चतुर्दश । आहरन्न लभे तस्मात्प्रसादं द्विजसत्तमात् ॥

kr̥ṣṇānāṁ śvetavatsānāṁ sahasrāṇi caturdaśa । āharan na labhe tasmāt prasādaṁ dvijasattamāt ॥

ऋद्धं गेहं सर्वकामैर्यच्च मे वसु किंचन । तत्सर्वमस्मै सत्कृत्य प्रयच्छामि न चेच्छति ॥

r̥ddhaṁ gehaṁ sarvakāmair yac ca me vasu kiṁ cana । tat sarvam asmai satkr̥tya prayacchāmi na cecchati ॥

ततोऽब्रवीन्मां याचन्तमपराद्धं प्रयत्नतः । व्याहृतं यन्मया सूत तत्तथा न तदन्यथा ॥

tato ’bravīn māṁ yācantam aparāddhaṁ prayatnataḥ । vyāhr̥taṁ yan mayā sūta tat tathā na tad anyathā ॥

अनृतोक्तं प्रजा हन्यात्ततः पापमवाप्नुयात् । तस्माद्धर्माभिरक्षार्थं नानृतं वक्तुमुत्सहे ॥

anr̥toktaṁ prajā hanyāt tataḥ pāpam avāpnuyāt । tasmād dharmābhirakṣārthaṁ nānr̥taṁ vaktum utsahe ॥

मा त्वं ब्रह्मगतिं हिंस्याः प्रायश्चित्तं कृतं त्वया । मद्वाक्यं नानृतं लोके कश्चित्कुर्यात्समाप्नुहि ॥

mā tvaṁ brahmagatiṁ hiṁsyāḥ prāyaścittaṁ kr̥taṁ tvayā । madvākyaṁ nānr̥taṁ loke kaś cit kuryāt samāpnuhi ॥

इत्येतत्ते मया प्रोक्तं क्षिप्तेनापि सुहृत्तया । जानामि त्वाधिक्षिपन्तं जोषमास्स्वोत्तरं शृणु ॥

ity etat te mayā proktaṁ kṣiptenāpi suhr̥ttayā । jānāmi tvādhikṣipantaṁ joṣam āssvottaraṁ śr̥ṇu ॥