Adhyāya 28

संजय उवाच । मारिषाधिरथेः श्रुत्वा वचो युद्धाभिनन्दिनः । शल्योऽब्रवीत्पुनः कर्णं निदर्शनमुदाहरन् ॥

saṁjaya uvāca । māriṣādhiratheḥ śrutvā vaco yuddhābhinandinaḥ । śalyo ’bravīt punaḥ karṇaṁ nidarśanam udāharan ॥

यथैव मत्तो मद्येन त्वं तथा न च वा तथा । तथाहं त्वां प्रमाद्यन्तं चिकित्सामि सुहृत्तया ॥

yathaiva matto madyena tvaṁ tathā na ca vā tathā । tathāhaṁ tvāṁ pramādyantaṁ cikitsāmi suhr̥ttayā ॥

इमां काकोपमां कर्ण प्रोच्यमानां निबोध मे । श्रुत्वा यथेष्टं कुर्यास्त्वं विहीन कुलपांसन ॥

imāṁ kākopamāṁ karṇa procyamānāṁ nibodha me । śrutvā yatheṣṭaṁ kuryās tvaṁ vihīna kulapāṁsana ॥

नाहमात्मनि किंचिद्वै किल्बिषं कर्ण संस्मरे । येन त्वं मां महाबाहो हन्तुमिच्छस्यनागसम् ॥

nāham ātmani kiṁ cid vai kilbiṣaṁ karṇa saṁsmare । yena tvaṁ māṁ mahābāho hantum icchasy anāgasam ॥

अवश्यं तु मया वाच्यं बुध्यतां यदि ते हितम् । विशेषतो रथस्थेन राज्ञश्चैव हितैषिणा ॥

avaśyaṁ tu mayā vācyaṁ budhyatāṁ yadi te hitam । viśeṣato rathasthena rājñaś caiva hitaiṣiṇā ॥

समं च विषमं चैव रथिनश्च बलाबलम् । श्रमः खेदश्च सततं हयानां रथिना सह ॥

samaṁ ca viṣamaṁ caiva rathinaś ca balābalam । śramaḥ khedaś ca satataṁ hayānāṁ rathinā saha ॥

आयुधस्य परिज्ञानं रुतं च मृगपक्षिणाम् । भारश्चाप्यतिभारश्च शल्यानां च प्रतिक्रिया ॥

āyudhasya parijñānaṁ rutaṁ ca mr̥gapakṣiṇām । bhāraś cāpy atibhāraś ca śalyānāṁ ca pratikriyā ॥

अस्त्रयोगश्च युद्धं च निमित्तानि तथैव च । सर्वमेतन्मया ज्ञेयं रथस्यास्य कुटुम्बिना । अतस्त्वां कथये कर्ण निदर्शनमिदं पुनः ॥

astrayogaś ca yuddhaṁ ca nimittāni tathaiva ca । sarvam etan mayā jñeyaṁ rathasyāsya kuṭumbinā । atas tvāṁ kathaye karṇa nidarśanam idaṁ punaḥ ॥

वैश्यः किल समुद्रान्ते प्रभूतधनधान्यवान् । यज्वा दानपतिः क्षान्तः स्वकर्मस्थोऽभवच्छुचिः ॥

vaiśyaḥ kila samudrānte prabhūtadhanadhānyavān । yajvā dānapatiḥ kṣāntaḥ svakarmastho ’bhavac chuciḥ ॥

बहुपुत्रः प्रियापत्यः सर्वभूतानुकम्पकः । राज्ञो धर्मप्रधानस्य राष्ट्रे वसति निर्भयः ॥

bahuputraḥ priyāpatyaḥ sarvabhūtānukampakaḥ । rājño dharmapradhānasya rāṣṭre vasati nirbhayaḥ ॥

पुत्राणां तस्य बालानां कुमाराणां यशस्विनाम् । काको बहूनामभवदुच्छिष्टकृतभोजनः ॥

putrāṇāṁ tasya bālānāṁ kumārāṇāṁ yaśasvinām । kāko bahūnām abhavad ucchiṣṭakr̥tabhojanaḥ ॥

तस्मै सदा प्रयच्छन्ति वैश्यपुत्राः कुमारकाः । मांसोदनं दधि क्षीरं पायसं मधुसर्पिषी ॥

tasmai sadā prayacchanti vaiśyaputrāḥ kumārakāḥ । māṁsodanaṁ dadhi kṣīraṁ pāyasaṁ madhusarpiṣī ॥

स चोच्छिष्टभृतः काको वैश्यपुत्रैः कुमारकैः । सदृशान्पक्षिणो दृप्तः श्रेयसश्चावमन्यते ॥

sa cocchiṣṭabhr̥taḥ kāko vaiśyaputraiḥ kumārakaiḥ । sadr̥śān pakṣiṇo dr̥ptaḥ śreyasaś cāvamanyate ॥

अथ हंसाः समुद्रान्ते कदाचिदभिपातिनः । गरुडस्य गतौ तुल्याश्चक्राङ्गा हृष्टचेतसः ॥

atha haṁsāḥ samudrānte kadā cid abhipātinaḥ । garuḍasya gatau tulyāś cakrāṅgā hr̥ṣṭacetasaḥ ॥

कुमारकास्ततो हंसान्दृष्ट्वा काकमथाब्रुवन् । भवानेव विशिष्टो हि पतत्रिभ्यो विहंगम ॥

kumārakās tato haṁsān dr̥ṣṭvā kākam athābruvan । bhavān eva viśiṣṭo hi patatribhyo vihaṁgama ॥

प्रतार्यमाणस्तु स तैरल्पबुद्धिभिरण्डजः । तद्वचः सत्यमित्येव मौर्ख्याद्दर्पाच्च मन्यते ॥

pratāryamāṇas tu sa tair alpabuddhibhir aṇḍajaḥ । tad vacaḥ satyam ity eva maurkhyād darpāc ca manyate ॥

तान्सोऽभिपत्य जिज्ञासुः क एषां श्रेष्ठभागिति । उच्छिष्टदर्पितः काको बहूनां दूरपातिनाम् ॥

tān so ’bhipatya jijñāsuḥ ka eṣāṁ śreṣṭhabhāg iti । ucchiṣṭadarpitaḥ kāko bahūnāṁ dūrapātinām ॥

तेषां यं प्रवरं मेने हंसानां दूरपातिनाम् । तमाह्वयत दुर्बुद्धिः पताम इति पक्षिणम् ॥

teṣāṁ yaṁ pravaraṁ mene haṁsānāṁ dūrapātinām । tam āhvayata durbuddhiḥ patāma iti pakṣiṇam ॥

तच्छ्रुत्वा प्राहसन्हंसा ये तत्रासन्समागताः । भाषतो बहु काकस्य बलिनः पततां वराः । इदमूचुश्च चक्राङ्गा वचः काकं विहंगमाः ॥

tac chrutvā prāhasan haṁsā ye tatrāsan samāgatāḥ । bhāṣato bahu kākasya balinaḥ patatāṁ varāḥ । idam ūcuś ca cakrāṅgā vacaḥ kākaṁ vihaṁgamāḥ ॥

वयं हंसाश्चरामेमां पृथिवीं मानसौकसः । पक्षिणां च वयं नित्यं दूरपातेन पूजिताः ॥

vayaṁ haṁsāś carāmemāṁ pr̥thivīṁ mānasaukasaḥ । pakṣiṇāṁ ca vayaṁ nityaṁ dūrapātena pūjitāḥ ॥

कथं नु हंसं बलिनं वज्राङ्गं दूरपातिनम् । काको भूत्वा निपतने समाह्वयसि दुर्मते । कथं त्वं पतनं काक सहास्माभिर्ब्रवीषि तत् ॥

kathaṁ nu haṁsaṁ balinaṁ vajrāṅgaṁ dūrapātinam । kāko bhūtvā nipatane samāhvayasi durmate । kathaṁ tvaṁ patanaṁ kāka sahāsmābhir bravīṣi tat ॥

अथ हंसवचो मूढः कुत्सयित्वा पुनः पुनः । प्रजगादोत्तरं काकः कत्थनो जातिलाघवात् ॥

atha haṁsavaco mūḍhaḥ kutsayitvā punaḥ punaḥ । prajagādottaraṁ kākaḥ katthano jātilāghavāt ॥

शतमेकं च पातानां पतितास्मि न संशयः । शतयोजनमेकैकं विचित्रं विविधं तथा ॥

śatam ekaṁ ca pātānāṁ patitāsmi na saṁśayaḥ । śatayojanam ekaikaṁ vicitraṁ vividhaṁ tathā ॥

उड्डीनमवडीनं च प्रडीनं डीनमेव च । निडीनमथ संडीनं तिर्यक्चातिगतानि च ॥

uḍḍīnam avaḍīnaṁ ca praḍīnaṁ ḍīnam eva ca । niḍīnam atha saṁḍīnaṁ tiryak cātigatāni ca ॥

विडीनं परिडीनं च पराडीनं सुडीनकम् । अतिडीनं महाडीनं निडीनं परिडीनकम् ॥

viḍīnaṁ pariḍīnaṁ ca parāḍīnaṁ suḍīnakam । atiḍīnaṁ mahāḍīnaṁ niḍīnaṁ pariḍīnakam ॥

गतागतप्रतिगता बह्वीश्च निकुडीनिकाः । कर्तास्मि मिषतां वोऽद्य ततो द्रक्ष्यथ मे बलम् ॥

gatāgatapratigatā bahvīś ca nikuḍīnikāḥ । kartāsmi miṣatāṁ vo ’dya tato drakṣyatha me balam ॥

एवमुक्ते तु काकेन प्रहस्यैको विहंगमः । उवाच हंसस्तं काकं वचनं तन्निबोध मे ॥

evam ukte tu kākena prahasyaiko vihaṁgamaḥ । uvāca haṁsas taṁ kākaṁ vacanaṁ tan nibodha me ॥

शतमेकं च पातानां त्वं काक पतिता ध्रुवम् । एकमेव तु ये पातं विदुः सर्वे विहंगमाः ॥

śatam ekaṁ ca pātānāṁ tvaṁ kāka patitā dhruvam । ekam eva tu ye pātaṁ viduḥ sarve vihaṁgamāḥ ॥

तमहं पतिता काक नान्यं जानामि कंचन । पत त्वमपि रक्ताक्ष येन वा तेन मन्यसे ॥

tam ahaṁ patitā kāka nānyaṁ jānāmi kaṁ cana । pata tvam api raktākṣa yena vā tena manyase ॥

अथ काकाः प्रजहसुर्ये तत्रासन्समागताः । कथमेकेन पातेन हंसः पातशतं जयेत् ॥

atha kākāḥ prajahasur ye tatrāsan samāgatāḥ । katham ekena pātena haṁsaḥ pātaśataṁ jayet ॥

एकेनैव शतस्यैकं पातेनाभिभविष्यति । हंसस्य पतितं काको बलवानाशुविक्रमः ॥

ekenaiva śatasyaikaṁ pātenābhibhaviṣyati । haṁsasya patitaṁ kāko balavān āśuvikramaḥ ॥

प्रपेततुः स्पर्धयाथ ततस्तौ हंसवायसौ । एकपाती च चक्राङ्गः काकः पातशतेन च ॥

prapetatuḥ spardhayātha tatas tau haṁsavāyasau । ekapātī ca cakrāṅgaḥ kākaḥ pātaśatena ca ॥

पेतिवानथ चक्राङ्गः पेतिवानथ वायसः । विसिस्मापयिषुः पातैराचक्षाणोऽऽत्मनः क्रियाम् ॥

petivān atha cakrāṅgaḥ petivān atha vāyasaḥ । visismāpayiṣuḥ pātair ācakṣāṇo ’’tmanaḥ kriyām ॥

अथ काकस्य चित्राणि पतितानीतराणि च । दृष्ट्वा प्रमुदिताः काका विनेदुरथ तैः स्वरैः ॥

atha kākasya citrāṇi patitānītarāṇi ca । dr̥ṣṭvā pramuditāḥ kākā vinedur atha taiḥ svaraiḥ ॥

हंसांश्चावहसन्ति स्म प्रावदन्नप्रियाणि च । उत्पत्योत्पत्य च प्राहुर्मुहूर्तमिति चेति च ॥

haṁsāṁś cāvahasanti sma prāvadann apriyāṇi ca । utpatyotpatya ca prāhur muhūrtam iti ceti ca ॥

वृक्षाग्रेभ्यः स्थलेभ्यश्च निपतन्त्युत्पतन्ति च । कुर्वाणा विविधान्रावानाशंसन्तस्तदा जयम् ॥

vr̥kṣāgrebhyaḥ sthalebhyaś ca nipatanty utpatanti ca । kurvāṇā vividhān rāvān āśaṁsantas tadā jayam ॥

हंसस्तु मृदुकेनैव विक्रान्तुमुपचक्रमे । प्रत्यहीयत काकाच्च मुहूर्तमिव मारिष ॥

haṁsas tu mr̥dukenaiva vikrāntum upacakrame । pratyahīyata kākāc ca muhūrtam iva māriṣa ॥

अवमन्य रयं हंसानिदं वचनमब्रवीत् । योऽसावुत्पतितो हंसः सोऽसावेव प्रहीयते ॥

avamanya rayaṁ haṁsān idaṁ vacanam abravīt । yo ’sāv utpatito haṁsaḥ so ’sāv eva prahīyate ॥

अथ हंसः स तच्छ्रुत्वा प्रापतत्पश्चिमां दिशम् । उपर्युपरि वेगेन सागरं वरुणालयम् ॥

atha haṁsaḥ sa tac chrutvā prāpatat paścimāṁ diśam । upary upari vegena sāgaraṁ varuṇālayam ॥

ततो भीः प्राविशत्काकं तदा तत्र विचेतसम् । द्वीपद्रुमानपश्यन्तं निपतन्तं श्रमान्वितम् । निपतेयं क्व नु श्रान्त इति तस्मिञ्जलार्णवे ॥

tato bhīḥ prāviśat kākaṁ tadā tatra vicetasam । dvīpadrumān apaśyantaṁ nipatantaṁ śramānvitam । nipateyaṁ kva nu śrānta iti tasmiñ jalārṇave ॥

अविषह्यः समुद्रो हि बहुसत्त्वगणालयः । महाभूतशतोद्भासी नभसोऽपि विशिष्यते ॥

aviṣahyaḥ samudro hi bahusattvagaṇālayaḥ । mahābhūtaśatodbhāsī nabhaso ’pi viśiṣyate ॥

गाम्भीर्याद्धि समुद्रस्य न विशेषः कुलाधम । दिगम्बराम्भसां कर्ण समुद्रस्था हि दुर्जयाः । विदूरपातात्तोयस्य किं पुनः कर्ण वायसः ॥

gāmbhīryād dhi samudrasya na viśeṣaḥ kulādhama । digambarāmbhasāṁ karṇa samudrasthā hi durjayāḥ । vidūrapātāt toyasya kiṁ punaḥ karṇa vāyasaḥ ॥

अथ हंसोऽभ्यतिक्रम्य मुहूर्तमिति चेति च । अवेक्षमाणस्तं काकं नाशक्नोद्व्यपसर्पितुम् । अतिक्रम्य च चक्राङ्गः काकं तं समुदैक्षत ॥

atha haṁso ’bhyatikramya muhūrtam iti ceti ca । avekṣamāṇas taṁ kākaṁ nāśaknod vyapasarpitum । atikramya ca cakrāṅgaḥ kākaṁ taṁ samudaikṣata ॥

तं तथा हीयमानं च हंसो दृष्ट्वाब्रवीदिदम् । उज्जिहीर्षुर्निमज्जन्तं स्मरन्सत्पुरुषव्रतम् ॥

taṁ tathā hīyamānaṁ ca haṁso dr̥ṣṭvābravīd idam । ujjihīrṣur nimajjantaṁ smaran satpuruṣavratam ॥

बहूनि पतनानि त्वमाचक्षाणो मुहुर्मुहुः । पतस्यव्याहरंश्चेदं न नो गुह्यं प्रभाषसे ॥

bahūni patanāni tvam ācakṣāṇo muhur muhuḥ । patasy avyāharaṁś cedaṁ na no guhyaṁ prabhāṣase ॥

किं नाम पतनं काक यत्त्वं पतसि सांप्रतम् । जलं स्पृशसि पक्षाभ्यां तुण्डेन च पुनः पुनः ॥

kiṁ nāma patanaṁ kāka yat tvaṁ patasi sāṁpratam । jalaṁ spr̥śasi pakṣābhyāṁ tuṇḍena ca punaḥ punaḥ ॥

स पक्षाभ्यां स्पृशन्नार्तस्तुण्डेन जलमर्णवे । काको दृढं परिश्रान्तः सहसा निपपात ह ॥

sa pakṣābhyāṁ spr̥śann ārtas tuṇḍena jalam arṇave । kāko dr̥ḍhaṁ pariśrāntaḥ sahasā nipapāta ha ॥

हंस उवाच । शतमेकं च पातानां यत्प्रभाषसि वायस । नानाविधानीह पुरा तच्चानृतमिहाद्य ते ॥

haṁsa uvāca । śatam ekaṁ ca pātānāṁ yat prabhāṣasi vāyasa । nānāvidhānīha purā tac cānr̥tam ihādya te ॥

काक उवाच । उच्छिष्टदर्पितो हंस मन्येऽऽत्मानं सुपर्णवत् । अवमन्य बहूंश्चाहं काकानन्यांश्च पक्षिणः । प्राणैर्हंस प्रपद्ये त्वां द्वीपान्तं प्रापयस्व माम् ॥

kāka uvāca । ucchiṣṭadarpito haṁsa manye ’’tmānaṁ suparṇavat । avamanya bahūṁś cāhaṁ kākān anyāṁś ca pakṣiṇaḥ । prāṇair haṁsa prapadye tvāṁ dvīpāntaṁ prāpayasva mām ॥

यद्यहं स्वस्तिमान्हंस स्वदेशं प्राप्नुयां पुनः । न कंचिदवमन्येयमापदो मां समुद्धर ॥

yady ahaṁ svastimān haṁsa svadeśaṁ prāpnuyāṁ punaḥ । na kaṁ cid avamanyeyam āpado māṁ samuddhara ॥

तमेवंवादिनं दीनं विलपन्तमचेतनम् । काक काकेति वाशन्तं निमज्जन्तं महार्णवे ॥

tam evaṁvādinaṁ dīnaṁ vilapantam acetanam । kāka kāketi vāśantaṁ nimajjantaṁ mahārṇave ॥

तथैत्य वायसं हंसो जलक्लिन्नं सुदुर्दशम् । पद्भ्यामुत्क्षिप्य वेपन्तं पृष्ठमारोपयच्छनैः ॥

tathaitya vāyasaṁ haṁso jalaklinnaṁ sudurdaśam । padbhyām utkṣipya vepantaṁ pr̥ṣṭham āropayac chanaiḥ ॥

आरोप्य पृष्ठं काकं तं हंसः कर्ण विचेतसम् । आजगाम पुनर्द्वीपं स्पर्धया पेततुर्यतः ॥

āropya pr̥ṣṭhaṁ kākaṁ taṁ haṁsaḥ karṇa vicetasam । ājagāma punar dvīpaṁ spardhayā petatur yataḥ ॥

संस्थाप्य तं चापि पुनः समाश्वास्य च खेचरम् । गतो यथेप्सितं देशं हंसो मन इवाशुगः ॥

saṁsthāpya taṁ cāpi punaḥ samāśvāsya ca khecaram । gato yathepsitaṁ deśaṁ haṁso mana ivāśugaḥ ॥

उच्छिष्टभोजनात्काको यथा वैश्यकुले तु सः । एवं त्वमुच्छिष्टभृतो धार्तराष्ट्रैर्न संशयः । सदृशाञ्श्रेयसश्चापि सर्वान्कर्णातिमन्यसे ॥

ucchiṣṭabhojanāt kāko yathā vaiśyakule tu saḥ । evaṁ tvam ucchiṣṭabhr̥to dhārtarāṣṭrair na saṁśayaḥ । sadr̥śāñ śreyasaś cāpi sarvān karṇātimanyase ॥

द्रोणद्रौणिकृपैर्गुप्तो भीष्मेणान्यैश्च कौरवैः । विराटनगरे पार्थमेकं किं नावधीस्तदा ॥

droṇadrauṇikr̥pair gupto bhīṣmeṇānyaiś ca kauravaiḥ । virāṭanagare pārtham ekaṁ kiṁ nāvadhīs tadā ॥

यत्र व्यस्ताः समस्ताश्च निर्जिताः स्थ किरीटिना । सृगाला इव सिंहेन क्व ते वीर्यमभूत्तदा ॥

yatra vyastāḥ samastāś ca nirjitāḥ stha kirīṭinā । sr̥gālā iva siṁhena kva te vīryam abhūt tadā ॥

भ्रातरं च हतं दृष्ट्वा निर्जितः सव्यसाचिना । पश्यतां कुरुवीराणां प्रथमं त्वं पलायथाः ॥

bhrātaraṁ ca hataṁ dr̥ṣṭvā nirjitaḥ savyasācinā । paśyatāṁ kuruvīrāṇāṁ prathamaṁ tvaṁ palāyathāḥ ॥

तथा द्वैतवने कर्ण गन्धर्वैः समभिद्रुतः । कुरून्समग्रानुत्सृज्य प्रथमं त्वं पलायथाः ॥

tathā dvaitavane karṇa gandharvaiḥ samabhidrutaḥ । kurūn samagrān utsr̥jya prathamaṁ tvaṁ palāyathāḥ ॥

हत्वा जित्वा च गन्धर्वांश्चित्रसेनमुखान्रणे । कर्ण दुर्योधनं पार्थः सभार्यं सममोचयत् ॥

hatvā jitvā ca gandharvāṁś citrasenamukhān raṇe । karṇa duryodhanaṁ pārthaḥ sabhāryaṁ samamocayat ॥

पुनः प्रभावः पार्थस्य पुराणः केशवस्य च । कथितः कर्ण रामेण सभायां राजसंसदि ॥

punaḥ prabhāvaḥ pārthasya purāṇaḥ keśavasya ca । kathitaḥ karṇa rāmeṇa sabhāyāṁ rājasaṁsadi ॥

सततं च तदश्रौषीर्वचनं द्रोणभीष्मयोः । अवध्यौ वदतोः कृष्णौ संनिधौ वै महीक्षिताम् ॥

satataṁ ca tad aśrauṣīr vacanaṁ droṇabhīṣmayoḥ । avadhyau vadatoḥ kr̥ṣṇau saṁnidhau vai mahīkṣitām ॥

कियन्तं तत्र वक्ष्यामि येन येन धनंजयः । त्वत्तोऽतिरिक्तः सर्वेभ्यो भूतेभ्यो ब्राह्मणो यथा ॥

kiyantaṁ tatra vakṣyāmi yena yena dhanaṁjayaḥ । tvatto ’tiriktaḥ sarvebhyo bhūtebhyo brāhmaṇo yathā ॥

इदानीमेव द्रष्टासि प्रधने स्यन्दने स्थितौ । पुत्रं च वसुदेवस्य पाण्डवं च धनंजयम् ॥

idānīm eva draṣṭāsi pradhane syandane sthitau । putraṁ ca vasudevasya pāṇḍavaṁ ca dhanaṁjayam ॥

देवासुरमनुष्येषु प्रख्यातौ यौ नरर्षभौ । प्रकाशेनाभिविख्यातौ त्वं तु खद्योतवन्नृषु ॥

devāsuramanuṣyeṣu prakhyātau yau nararṣabhau । prakāśenābhivikhyātau tvaṁ tu khadyotavan nr̥ṣu ॥

एवं विद्वान्मावमंस्थाः सूतपुत्राच्युतार्जुनौ । नृसिंहौ तौ नरश्वा त्वं जोषमास्स्व विकत्थन ॥

evaṁ vidvān māvamaṁsthāḥ sūtaputrācyutārjunau । nr̥siṁhau tau naraśvā tvaṁ joṣam āssva vikatthana ॥