Adhyāya 27

संजय उवाच । प्रयानेव तदा कर्णो हर्षयन्वाहिनीं तव । एकैकं समरे दृष्ट्वा पाण्डवं पर्यपृच्छत ॥

saṁjaya uvāca । prayān eva tadā karṇo harṣayan vāhinīṁ tava । ekaikaṁ samare dr̥ṣṭvā pāṇḍavaṁ paryapr̥cchata ॥

यो ममाद्य महात्मानं दर्शयेच्छ्वेतवाहनम् । तस्मै दद्यामभिप्रेतं वरं यं मनसेच्छति ॥

yo mamādya mahātmānaṁ darśayec chvetavāhanam । tasmai dadyām abhipretaṁ varaṁ yaṁ manasecchati ॥

स चेत्तदभिमन्येत तस्मै दद्यामहं पुनः । शकटं रत्नसंपूर्णं यो मे ब्रूयाद्धनंजयम् ॥

sa cet tad abhimanyeta tasmai dadyām ahaṁ punaḥ । śakaṭaṁ ratnasaṁpūrṇaṁ yo me brūyād dhanaṁjayam ॥

स चेत्तदभिमन्येत पुरुषोऽर्जुनदर्शिवान् । अन्यं तस्मै पुनर्दद्यां सौवर्णं हस्तिषड्गवम् ॥

sa cet tad abhimanyeta puruṣo ’rjunadarśivān । anyaṁ tasmai punar dadyāṁ sauvarṇaṁ hastiṣaḍgavam ॥

तथा तस्मै पुनर्दद्यां स्त्रीणां शतमलंकृतम् । श्यामानां निष्ककण्ठीनां गीतवाद्यविपश्चिताम् ॥

tathā tasmai punar dadyāṁ strīṇāṁ śatam alaṁkr̥tam । śyāmānāṁ niṣkakaṇṭhīnāṁ gītavādyavipaścitām ॥

स चेत्तदभिमन्येत पुरुषोऽर्जुनदर्शिवान् । अन्यं तस्मै वरं दद्यां श्वेतान्पञ्चशतान्हयान् ॥

sa cet tad abhimanyeta puruṣo ’rjunadarśivān । anyaṁ tasmai varaṁ dadyāṁ śvetān pañcaśatān hayān ॥

हेमभाण्डपरिच्छन्नान्सुमृष्टमणिकुण्डलान् । सुदान्तानपि चैवाहं दद्यामष्टशतान्परान् ॥

hemabhāṇḍaparicchannān sumr̥ṣṭamaṇikuṇḍalān । sudāntān api caivāhaṁ dadyām aṣṭaśatān parān ॥

रथं च शुभ्रं सौवर्णं दद्यां तस्मै स्वलंकृतम् । युक्तं परमकाम्बोजैर्यो मे ब्रूयाद्धनंजयम् ॥

rathaṁ ca śubhraṁ sauvarṇaṁ dadyāṁ tasmai svalaṁkr̥tam । yuktaṁ paramakāmbojair yo me brūyād dhanaṁjayam ॥

अन्यं तस्मै वरं दद्यां कुञ्जराणां शतानि षट् । काञ्चनैर्विविधैर्भाण्डैराच्छन्नान्हेममालिनः । उत्पन्नानपरान्तेषु विनीतान्हस्तिशिक्षकैः ॥

anyaṁ tasmai varaṁ dadyāṁ kuñjarāṇāṁ śatāni ṣaṭ । kāñcanair vividhair bhāṇḍair ācchannān hemamālinaḥ । utpannān aparānteṣu vinītān hastiśikṣakaiḥ ॥

स चेत्तदभिमन्येत पुरुषोऽर्जुनदर्शिवान् । अन्यं तस्मै वरं दद्यां यमसौ कामयेत्स्वयम् ॥

sa cet tad abhimanyeta puruṣo ’rjunadarśivān । anyaṁ tasmai varaṁ dadyāṁ yam asau kāmayet svayam ॥

पुत्रदारान्विहारांश्च यदन्यद्वित्तमस्ति मे । तच्च तस्मै पुनर्दद्यां यद्यत्स मनसेच्छति ॥

putradārān vihārāṁś ca yad anyad vittam asti me । tac ca tasmai punar dadyāṁ yad yat sa manasecchati ॥

हत्वा च सहितौ कृष्णौ तयोर्वित्तानि सर्वशः । तस्मै दद्यामहं यो मे प्रब्रूयात्केशवार्जुनौ ॥

hatvā ca sahitau kr̥ṣṇau tayor vittāni sarvaśaḥ । tasmai dadyām ahaṁ yo me prabrūyāt keśavārjunau ॥

एता वाचः सुबहुशः कर्ण उच्चारयन्युधि । दध्मौ सागरसंभूतं सुस्वनं शङ्खमुत्तमम् ॥

etā vācaḥ subahuśaḥ karṇa uccārayan yudhi । dadhmau sāgarasaṁbhūtaṁ susvanaṁ śaṅkham uttamam ॥

ता वाचः सूतपुत्रस्य तथा युक्ता निशम्य तु । दुर्योधनो महाराज प्रहृष्टः सानुगोऽभवत् ॥

tā vācaḥ sūtaputrasya tathā yuktā niśamya tu । duryodhano mahārāja prahr̥ṣṭaḥ sānugo ’bhavat ॥

ततो दुन्दुभिनिर्घोषो मृदङ्गानां च सर्वशः । सिंहनादः सवादित्रः कुञ्जराणां च निस्वनः ॥

tato dundubhinirghoṣo mr̥daṅgānāṁ ca sarvaśaḥ । siṁhanādaḥ savāditraḥ kuñjarāṇāṁ ca nisvanaḥ ॥

प्रादुरासीत्तदा राजंस्त्वत्सैन्ये भरतर्षभ । योधानां संप्रहृष्टानां तथा समभवत्स्वनः ॥

prādurāsīt tadā rājaṁs tvatsainye bharatarṣabha । yodhānāṁ saṁprahr̥ṣṭānāṁ tathā samabhavat svanaḥ ॥

तथा प्रहृष्टे सैन्ये तु प्लवमानं महारथम् । विकत्थमानं समरे राधेयमरिकर्शनम् । मद्रराजः प्रहस्येदं वचनं प्रत्यभाषत ॥

tathā prahr̥ṣṭe sainye tu plavamānaṁ mahāratham । vikatthamānaṁ samare rādheyam arikarśanam । madrarājaḥ prahasyedaṁ vacanaṁ pratyabhāṣata ॥

मा सूतपुत्र मानेन सौवर्णं हस्तिषड्गवम् । प्रयच्छ पुरुषायाद्य द्रक्ष्यसि त्वं धनंजयम् ॥

mā sūtaputra mānena sauvarṇaṁ hastiṣaḍgavam । prayaccha puruṣāyādya drakṣyasi tvaṁ dhanaṁjayam ॥

बाल्यादिव त्वं त्यजसि वसु वैश्रवणो यथा । अयत्नेनैव राधेय द्रष्टास्यद्य धनंजयम् ॥

bālyād iva tvaṁ tyajasi vasu vaiśravaṇo yathā । ayatnenaiva rādheya draṣṭāsy adya dhanaṁjayam ॥

परासृजसि मिथ्या किं किं च त्वं बहु मूढवत् । अपात्रदाने ये दोषास्तान्मोहान्नावबुध्यसे ॥

parāsr̥jasi mithyā kiṁ kiṁ ca tvaṁ bahu mūḍhavat । apātradāne ye doṣās tān mohān nāvabudhyase ॥

यत्प्रवेदयसे वित्तं बहुत्वेन खलु त्वया । शक्यं बहुविधैर्यज्ञैर्यष्टुं सूत यजस्व तैः ॥

yat pravedayase vittaṁ bahutvena khalu tvayā । śakyaṁ bahuvidhair yajñair yaṣṭuṁ sūta yajasva taiḥ ॥

यच्च प्रार्थयसे हन्तुं कृष्णौ मोहान्मृषैव तत् । न हि शुश्रुम संमर्दे क्रोष्ट्रा सिंहौ निपातितौ ॥

yac ca prārthayase hantuṁ kr̥ṣṇau mohān mr̥ṣaiva tat । na hi śuśruma saṁmarde kroṣṭrā siṁhau nipātitau ॥

अप्रार्थितं प्रार्थयसे सुहृदो न हि सन्ति ते । ये त्वां न वारयन्त्याशु प्रपतन्तं हुताशने ॥

aprārthitaṁ prārthayase suhr̥do na hi santi te । ye tvāṁ na vārayanty āśu prapatantaṁ hutāśane ॥

कालकार्यं न जानीषे कालपक्वोऽस्यसंशयम् । बह्वबद्धमकर्णीयं को हि ब्रूयाज्जिजीविषुः ॥

kālakāryaṁ na jānīṣe kālapakvo ’sy asaṁśayam । bahvabaddham akarṇīyaṁ ko hi brūyāj jijīviṣuḥ ॥

समुद्रतरणं दोर्भ्यां कण्ठे बद्ध्वा यथा शिलाम् । गिर्यग्राद्वा निपतनं तादृक्तव चिकीर्षितम् ॥

samudrataraṇaṁ dorbhyāṁ kaṇṭhe baddhvā yathā śilām । giryagrād vā nipatanaṁ tādr̥k tava cikīrṣitam ॥

सहितः सर्वयोधैस्त्वं व्यूढानीकैः सुरक्षितः । धनंजयेन युध्यस्व श्रेयश्चेत्प्राप्तुमिच्छसि ॥

sahitaḥ sarvayodhais tvaṁ vyūḍhānīkaiḥ surakṣitaḥ । dhanaṁjayena yudhyasva śreyaś cet prāptum icchasi ॥

हितार्थं धार्तराष्ट्रस्य ब्रवीमि त्वा न हिंसया । श्रद्धत्स्वैतन्मया प्रोक्तं यदि तेऽस्ति जिजीविषा ॥

hitārthaṁ dhārtarāṣṭrasya bravīmi tvā na hiṁsayā । śraddhatsvaitan mayā proktaṁ yadi te ’sti jijīviṣā ॥

कर्ण उवाच । स्ववीर्येऽहं पराश्वस्य प्रार्थयाम्यर्जुनं रणे । त्वं तु मित्रमुखः शत्रुर्मां भीषयितुमिच्छसि ॥

karṇa uvāca । svavīrye ’haṁ parāśvasya prārthayāmy arjunaṁ raṇe । tvaṁ tu mitramukhaḥ śatrur māṁ bhīṣayitum icchasi ॥

न मामस्मादभिप्रायात्कश्चिदद्य निवर्तयेत् । अपीन्द्रो वज्रमुद्यम्य किं नु मर्त्यः करिष्यति ॥

na mām asmād abhiprāyāt kaś cid adya nivartayet । apīndro vajram udyamya kiṁ nu martyaḥ kariṣyati ॥

संजय उवाच । इति कर्णस्य वाक्यान्ते शल्यः प्राहोत्तरं वचः । चुकोपयिषुरत्यर्थं कर्णं मद्रेश्वरः पुनः ॥

saṁjaya uvāca । iti karṇasya vākyānte śalyaḥ prāhottaraṁ vacaḥ । cukopayiṣur atyarthaṁ karṇaṁ madreśvaraḥ punaḥ ॥

यदा वै त्वां फल्गुनवेगनुन्ना; ज्याचोदिता हस्तवता विसृष्टाः । अन्वेतारः कङ्कपत्राः शिताग्रा;स्तदा तप्स्यस्यर्जुनस्याभियोगात् ॥

yadā vai tvāṁ phalgunaveganunnā; jyācoditā hastavatā visr̥ṣṭāḥ । anvetāraḥ kaṅkapatrāḥ śitāgrās; tadā tapsyasy arjunasyābhiyogāt ॥

यदा दिव्यं धनुरादाय पार्थः; प्रभासयन्पृतनां सव्यसाची । त्वामर्दयेत निशितैः पृषत्कै;स्तदा पश्चात्तप्स्यसे सूतपुत्र ॥

yadā divyaṁ dhanur ādāya pārthaḥ; prabhāsayan pr̥tanāṁ savyasācī । tvām ardayeta niśitaiḥ pr̥ṣatkais; tadā paścāt tapsyase sūtaputra ॥

बालश्चन्द्रं मातुरङ्के शयानो; यथा कश्चित्प्रार्थयतेऽपहर्तुम् । तद्वन्मोहाद्यतमानो रथस्थ;स्त्वं प्रार्थयस्यर्जुनमद्य जेतुम् ॥

bālaś candraṁ mātur aṅke śayāno; yathā kaś cit prārthayate ’pahartum । tadvan mohād yatamāno rathasthas; tvaṁ prārthayasy arjunam adya jetum ॥

त्रिशूलमाश्लिष्य सुतीक्ष्णधारं; सर्वाणि गात्राणि निघर्षसि त्वम् । सुतीक्ष्णधारोपमकर्मणा त्वं; युयुत्ससे योऽर्जुनेनाद्य कर्ण ॥

triśūlam āśliṣya sutīkṣṇadhāraṁ; sarvāṇi gātrāṇi nigharṣasi tvam । sutīkṣṇadhāropamakarmaṇā tvaṁ; yuyutsase yo ’rjunenādya karṇa ॥

सिद्धं सिंहं केसरिणं बृहन्तं; बालो मूढः क्षुद्रमृगस्तरस्वी । समाह्वयेत्तद्वदेतत्तवाद्य; समाह्वानं सूतपुत्रार्जुनस्य ॥

siddhaṁ siṁhaṁ kesariṇaṁ br̥hantaṁ; bālo mūḍhaḥ kṣudramr̥gas tarasvī । samāhvayet tadvad etat tavādya; samāhvānaṁ sūtaputrārjunasya ॥

मा सूतपुत्राह्वय राजपुत्रं; महावीर्यं केसरिणं यथैव । वने सृगालः पिशितस्य तृप्तो; मा पार्थमासाद्य विनङ्क्ष्यसि त्वम् ॥

mā sūtaputrāhvaya rājaputraṁ; mahāvīryaṁ kesariṇaṁ yathaiva । vane sr̥gālaḥ piśitasya tr̥pto; mā pārtham āsādya vinaṅkṣyasi tvam ॥

ईषादन्तं महानागं प्रभिन्नकरटामुखम् । शशकाह्वयसे युद्धे कर्ण पार्थं धनंजयम् ॥

īṣādantaṁ mahānāgaṁ prabhinnakaraṭāmukham । śaśakāhvayase yuddhe karṇa pārthaṁ dhanaṁjayam ॥

बिलस्थं कृष्णसर्पं त्वं बाल्यात्काष्ठेन विध्यसि । महाविषं पूर्णकोशं यत्पार्थं योद्धुमिच्छसि ॥

bilasthaṁ kr̥ṣṇasarpaṁ tvaṁ bālyāt kāṣṭhena vidhyasi । mahāviṣaṁ pūrṇakośaṁ yat pārthaṁ yoddhum icchasi ॥

सिंहं केसरिणं क्रुद्धमतिक्रम्याभिनर्दसि । सृगाल इव मूढत्वान्नृसिंहं कर्ण पाण्डवम् ॥

siṁhaṁ kesariṇaṁ kruddham atikramyābhinardasi । sr̥gāla iva mūḍhatvān nr̥siṁhaṁ karṇa pāṇḍavam ॥

सुपर्णं पतगश्रेष्ठं वैनतेयं तरस्विनम् । लट्वेवाह्वयसे पाते कर्ण पार्थं धनंजयम् ॥

suparṇaṁ patagaśreṣṭhaṁ vainateyaṁ tarasvinam । laṭvevāhvayase pāte karṇa pārthaṁ dhanaṁjayam ॥

सर्वाम्भोनिलयं भीममूर्मिमन्तं झषायुतम् । चन्द्रोदये विवर्तन्तमप्लवः संतितीर्षसि ॥

sarvāmbhonilayaṁ bhīmam ūrmimantaṁ jhaṣāyutam । candrodaye vivartantam aplavaḥ saṁtitīrṣasi ॥

ऋषभं दुन्दुभिग्रीवं तीक्ष्णशृङ्गं प्रहारिणम् । वत्स आह्वयसे युद्धे कर्ण पार्थं धनंजयम् ॥

r̥ṣabhaṁ dundubhigrīvaṁ tīkṣṇaśr̥ṅgaṁ prahāriṇam । vatsa āhvayase yuddhe karṇa pārthaṁ dhanaṁjayam ॥

महाघोषं महामेघं दर्दुरः प्रतिनर्दसि । कामतोयप्रदं लोके नरपर्जन्यमर्जुनम् ॥

mahāghoṣaṁ mahāmeghaṁ darduraḥ pratinardasi । kāmatoyapradaṁ loke naraparjanyam arjunam ॥

यथा च स्वगृहस्थः श्वा व्याघ्रं वनगतं भषेत् । तथा त्वं भषसे कर्ण नरव्याघ्रं धनंजयम् ॥

yathā ca svagr̥hasthaḥ śvā vyāghraṁ vanagataṁ bhaṣet । tathā tvaṁ bhaṣase karṇa naravyāghraṁ dhanaṁjayam ॥

सृगालोऽपि वने कर्ण शशैः परिवृतो वसन् । मन्यते सिंहमात्मानं यावत्सिंहं न पश्यति ॥

sr̥gālo ’pi vane karṇa śaśaiḥ parivr̥to vasan । manyate siṁham ātmānaṁ yāvat siṁhaṁ na paśyati ॥

तथा त्वमपि राधेय सिंहमात्मानमिच्छसि । अपश्यञ्शत्रुदमनं नरव्याघ्रं धनंजयम् ॥

tathā tvam api rādheya siṁham ātmānam icchasi । apaśyañ śatrudamanaṁ naravyāghraṁ dhanaṁjayam ॥

व्याघ्रं त्वं मन्यसेऽऽत्मानं यावत्कृष्णौ न पश्यसि । समास्थितावेकरथे सूर्याचन्द्रमसाविव ॥

vyāghraṁ tvaṁ manyase ’’tmānaṁ yāvat kr̥ṣṇau na paśyasi । samāsthitāv ekarathe sūryācandramasāv iva ॥

यावद्गाण्डीवनिर्घोषं न शृणोषि महाहवे । तावदेव त्वया कर्ण शक्यं वक्तुं यथेच्छसि ॥

yāvad gāṇḍīvanirghoṣaṁ na śr̥ṇoṣi mahāhave । tāvad eva tvayā karṇa śakyaṁ vaktuṁ yathecchasi ॥

रथशब्दधनुःशब्दैर्नादयन्तं दिशो दश । नर्दन्तमिव शार्दूलं दृष्ट्वा क्रोष्टा भविष्यसि ॥

rathaśabdadhanuḥśabdair nādayantaṁ diśo daśa । nardantam iva śārdūlaṁ dr̥ṣṭvā kroṣṭā bhaviṣyasi ॥

नित्यमेव सृगालस्त्वं नित्यं सिंहो धनंजयः । वीरप्रद्वेषणान्मूढ नित्यं क्रोष्टेव लक्ष्यसे ॥

nityam eva sr̥gālas tvaṁ nityaṁ siṁho dhanaṁjayaḥ । vīrapradveṣaṇān mūḍha nityaṁ kroṣṭeva lakṣyase ॥

यथाखुः स्याद्बिडालश्च श्वा व्याघ्रश्च बलाबले । यथा सृगालः सिंहश्च यथा च शशकुञ्जरौ ॥

yathākhuḥ syād biḍālaś ca śvā vyāghraś ca balābale । yathā sr̥gālaḥ siṁhaś ca yathā ca śaśakuñjarau ॥

यथानृतं च सत्यं च यथा चापि विषामृते । तथा त्वमपि पार्थश्च प्रख्यातावात्मकर्मभिः ॥

yathānr̥taṁ ca satyaṁ ca yathā cāpi viṣāmr̥te । tathā tvam api pārthaś ca prakhyātāv ātmakarmabhiḥ ॥

संजय उवाच । अधिक्षिप्तस्तु राधेयः शल्येनामिततेजसा । शल्यमाह सुसंक्रुद्धो वाक्शल्यमवधारयन् ॥

saṁjaya uvāca । adhikṣiptas tu rādheyaḥ śalyenāmitatejasā । śalyam āha susaṁkruddho vākśalyam avadhārayan ॥

गुणान्गुणवतः शल्य गुणवान्वेत्ति नागुणः । त्वं तु नित्यं गुणैर्हीनः किं ज्ञास्यस्यगुणो गुणान् ॥

guṇān guṇavataḥ śalya guṇavān vetti nāguṇaḥ । tvaṁ tu nityaṁ guṇair hīnaḥ kiṁ jñāsyasy aguṇo guṇān ॥

अर्जुनस्य महास्त्राणि क्रोधं वीर्यं धनुः शरान् । अहं शल्याभिजानामि न त्वं जानासि तत्तथा ॥

arjunasya mahāstrāṇi krodhaṁ vīryaṁ dhanuḥ śarān । ahaṁ śalyābhijānāmi na tvaṁ jānāsi tat tathā ॥

एवमेवात्मनो वीर्यमहं वीर्यं च पाण्डवे । जानन्नेवाह्वये युद्धे शल्य नाग्निं पतंगवत् ॥

evam evātmano vīryam ahaṁ vīryaṁ ca pāṇḍave । jānann evāhvaye yuddhe śalya nāgniṁ pataṁgavat ॥

अस्ति चायमिषुः शल्य सुपुङ्खो रक्तभोजनः । एकतूणीशयः पत्री सुधौतः समलंकृतः ॥

asti cāyam iṣuḥ śalya supuṅkho raktabhojanaḥ । ekatūṇīśayaḥ patrī sudhautaḥ samalaṁkr̥taḥ ॥

शेते चन्दनपूर्णेन पूजितो बहुलाः समाः । आहेयो विषवानुग्रो नराश्वद्विपसंघहा ॥

śete candanapūrṇena pūjito bahulāḥ samāḥ । āheyo viṣavān ugro narāśvadvipasaṁghahā ॥

एकवीरो महारौद्रस्तनुत्रास्थिविदारणः । निर्भिन्द्यां येन रुष्टोऽहमपि मेरुं महागिरिम् ॥

ekavīro mahāraudras tanutrāsthividāraṇaḥ । nirbhindyāṁ yena ruṣṭo ’ham api meruṁ mahāgirim ॥

तमहं जातु नास्येयमन्यस्मिन्फल्गुनादृते । कृष्णाद्वा देवकीपुत्रात्सत्यं चात्र शृणुष्व मे ॥

tam ahaṁ jātu nāsyeyam anyasmin phalgunād r̥te । kr̥ṣṇād vā devakīputrāt satyaṁ cātra śr̥ṇuṣva me ॥

तेनाहमिषुणा शल्य वासुदेवधनंजयौ । योत्स्ये परमसंक्रुद्धस्तत्कर्म सदृशं मम ॥

tenāham iṣuṇā śalya vāsudevadhanaṁjayau । yotsye paramasaṁkruddhas tat karma sadr̥śaṁ mama ॥

सर्वेषां वासुदेवानां कृष्णे लक्ष्मीः प्रतिष्ठिता । सर्वेषां पाण्डुपुत्राणां जयः पार्थे प्रतिष्ठितः । उभयं तत्समासाद्य कोऽतिवर्तितुमर्हति ॥

sarveṣāṁ vāsudevānāṁ kr̥ṣṇe lakṣmīḥ pratiṣṭhitā । sarveṣāṁ pāṇḍuputrāṇāṁ jayaḥ pārthe pratiṣṭhitaḥ । ubhayaṁ tat samāsādya ko ’tivartitum arhati ॥

तावेतौ पुरुषव्याघ्रौ समेतौ स्यन्दने स्थितौ । मामेकमभिसंयातौ सुजातं शल्य पश्य मे ॥

tāv etau puruṣavyāghrau sametau syandane sthitau । mām ekam abhisaṁyātau sujātaṁ śalya paśya me ॥

पितृष्वसामातुलजौ भ्रातरावपराजितौ । मणी सूत्र इव प्रोतौ द्रष्टासि निहतौ मया ॥

pitr̥ṣvasāmātulajau bhrātarāv aparājitau । maṇī sūtra iva protau draṣṭāsi nihatau mayā ॥

अर्जुने गाण्डिवं कृष्णे चक्रं तार्क्ष्यकपिध्वजौ । भीरूणां त्रासजननौ शल्य हर्षकरौ मम ॥

arjune gāṇḍivaṁ kr̥ṣṇe cakraṁ tārkṣyakapidhvajau । bhīrūṇāṁ trāsajananau śalya harṣakarau mama ॥

त्वं तु दुष्प्रकृतिर्मूढो महायुद्धेष्वकोविदः । भयावतीर्णः संत्रासादबद्धं बहु भाषसे ॥

tvaṁ tu duṣprakr̥tir mūḍho mahāyuddheṣv akovidaḥ । bhayāvatīrṇaḥ saṁtrāsād abaddhaṁ bahu bhāṣase ॥

संस्तौषि त्वं तु केनापि हेतुना तौ कुदेशज । तौ हत्वा समरे हन्ता त्वामद्धा सहबान्धवम् ॥

saṁstauṣi tvaṁ tu kenāpi hetunā tau kudeśaja । tau hatvā samare hantā tvām addhā sahabāndhavam ॥

पापदेशज दुर्बुद्धे क्षुद्र क्षत्रियपांसन । सुहृद्भूत्वा रिपुः किं मां कृष्णाभ्यां भीषयन्नसि ॥

pāpadeśaja durbuddhe kṣudra kṣatriyapāṁsana । suhr̥d bhūtvā ripuḥ kiṁ māṁ kr̥ṣṇābhyāṁ bhīṣayann asi ॥

तौ वा ममाद्य हन्तारौ हन्तास्मि समरे स्थितौ । नाहं बिभेमि कृष्णाभ्यां विजानन्नात्मनो बलम् ॥

tau vā mamādya hantārau hantāsmi samare sthitau । nāhaṁ bibhemi kr̥ṣṇābhyāṁ vijānann ātmano balam ॥

वासुदेवसहस्रं वा फल्गुनानां शतानि च । अहमेको हनिष्यामि जोषमास्स्व कुदेशज ॥

vāsudevasahasraṁ vā phalgunānāṁ śatāni ca । aham eko haniṣyāmi joṣam āssva kudeśaja ॥

स्त्रियो बालाश्च वृद्धाश्च प्रायः क्रीडागता जनाः । या गाथाः संप्रगायन्ति कुर्वन्तोऽध्ययनं यथा । ता गाथाः शृणु मे शल्य मद्रकेषु दुरात्मसु ॥

striyo bālāś ca vr̥ddhāś ca prāyaḥ krīḍāgatā janāḥ । yā gāthāḥ saṁpragāyanti kurvanto ’dhyayanaṁ yathā । tā gāthāḥ śr̥ṇu me śalya madrakeṣu durātmasu ॥

ब्राह्मणैः कथिताः पूर्वं यथावद्राजसंनिधौ । श्रुत्वा चैकमना मूढ क्षम वा ब्रूहि वोत्तरम् ॥

brāhmaṇaiḥ kathitāḥ pūrvaṁ yathāvad rājasaṁnidhau । śrutvā caikamanā mūḍha kṣama vā brūhi vottaram ॥

मित्रध्रुङ्मद्रको नित्यं यो नो द्वेष्टि स मद्रकः । मद्रके संगतं नास्ति क्षुद्रवाक्ये नराधमे ॥

mitradhruṅ madrako nityaṁ yo no dveṣṭi sa madrakaḥ । madrake saṁgataṁ nāsti kṣudravākye narādhame ॥

दुरात्मा मद्रको नित्यं नित्यं चानृतिकोऽनृजुः । यावदन्तं हि दौरात्म्यं मद्रकेष्विति नः श्रुतम् ॥

durātmā madrako nityaṁ nityaṁ cānr̥tiko ’nr̥juḥ । yāvadantaṁ hi daurātmyaṁ madrakeṣv iti naḥ śrutam ॥

पिता माता च पुत्रश्च श्वश्रूश्वशुरमातुलाः । जामाता दुहिता भ्राता नप्ता ते ते च बान्धवाः ॥

pitā mātā ca putraś ca śvaśrūśvaśuramātulāḥ । jāmātā duhitā bhrātā naptā te te ca bāndhavāḥ ॥

वयस्याभ्यागताश्चान्ये दासीदासं च संगतम् । पुंभिर्विमिश्रा नार्यश्च ज्ञाताज्ञाताः स्वयेच्छया ॥

vayasyābhyāgatāś cānye dāsīdāsaṁ ca saṁgatam । puṁbhir vimiśrā nāryaś ca jñātājñātāḥ svayecchayā ॥

येषां गृहेषु शिष्टानां सक्तुमन्थाशिनां सदा । पीत्वा सीधुं सगोमांसं नर्दन्ति च हसन्ति च ॥

yeṣāṁ gr̥heṣu śiṣṭānāṁ saktumanthāśināṁ sadā । pītvā sīdhuṁ sagomāṁsaṁ nardanti ca hasanti ca ॥

यानि चैवाप्यबद्धानि प्रवर्तन्ते च कामतः । कामप्रलापिनोऽन्योन्यं तेषु धर्मः कथं भवेत् ॥

yāni caivāpy abaddhāni pravartante ca kāmataḥ । kāmapralāpino ’nyonyaṁ teṣu dharmaḥ kathaṁ bhavet ॥

मद्रकेषु विलुप्तेषु प्रख्याताशुभकर्मसु । नापि वैरं न सौहार्दं मद्रकेषु समाचरेत् ॥

madrakeṣu vilupteṣu prakhyātāśubhakarmasu । nāpi vairaṁ na sauhārdaṁ madrakeṣu samācaret ॥

मद्रके संगतं नास्ति मद्रको हि सचापलः । मद्रकेषु च दुःस्पर्शं शौचं गान्धारकेषु च ॥

madrake saṁgataṁ nāsti madrako hi sacāpalaḥ । madrakeṣu ca duḥsparśaṁ śaucaṁ gāndhārakeṣu ca ॥

राजयाजकयाज्येन नष्टं दत्तं हविर्भवेत् ॥

rājayājakayājyena naṣṭaṁ dattaṁ havir bhavet ॥

शूद्रसंस्कारको विप्रो यथा याति पराभवम् । तथा ब्रह्मद्विषो नित्यं गच्छन्तीह पराभवम् ॥

śūdrasaṁskārako vipro yathā yāti parābhavam । tathā brahmadviṣo nityaṁ gacchantīha parābhavam ॥

मद्रके संगतं नास्ति हतं वृश्चिकतो विषम् । आथर्वणेन मन्त्रेण सर्वा शान्तिः कृता भवेत् ॥

madrake saṁgataṁ nāsti hataṁ vr̥ścikato viṣam । ātharvaṇena mantreṇa sarvā śāntiḥ kr̥tā bhavet ॥

इति वृश्चिकदष्टस्य नानाविषहतस्य च । कुर्वन्ति भेषजं प्राज्ञाः सत्यं तच्चापि दृश्यते । एवं विद्वञ्जोषमास्स्व शृणु चात्रोत्तरं वचः ॥

iti vr̥ścikadaṣṭasya nānāviṣahatasya ca । kurvanti bheṣajaṁ prājñāḥ satyaṁ tac cāpi dr̥śyate । evaṁ vidvañ joṣam āssva śr̥ṇu cātrottaraṁ vacaḥ ॥

वासांस्युत्सृज्य नृत्यन्ति स्त्रियो या मद्यमोहिताः । मिथुनेऽसंयताश्चापि यथाकामचराश्च ताः । तासां पुत्रः कथं धर्मं मद्रको वक्तुमर्हति ॥

vāsāṁsy utsr̥jya nr̥tyanti striyo yā madyamohitāḥ । mithune ’saṁyatāś cāpi yathākāmacarāś ca tāḥ । tāsāṁ putraḥ kathaṁ dharmaṁ madrako vaktum arhati ॥

यास्तिष्ठन्त्यः प्रमेहन्ति यथैवोष्ट्रीदशेरके । तासां विभ्रष्टलज्जानां निर्लज्जानां ततस्ततः । त्वं पुत्रस्तादृशीनां हि धर्मं वक्तुमिहेच्छसि ॥

yās tiṣṭhantyaḥ pramehanti yathaivoṣṭrīdaśerake । tāsāṁ vibhraṣṭalajjānāṁ nirlajjānāṁ tatas tataḥ । tvaṁ putras tādr̥śīnāṁ hi dharmaṁ vaktum ihecchasi ॥

सुवीरकं याच्यमाना मद्रका कषति स्फिजौ । अदातुकामा वचनमिदं वदति दारुणम् ॥

suvīrakaṁ yācyamānā madrakā kaṣati sphijau । adātukāmā vacanam idaṁ vadati dāruṇam ॥

मा मा सुवीरकं कश्चिद्याचतां दयितो मम । पुत्रं दद्यां प्रतिपदं न तु दद्यां सुवीरकम् ॥

mā mā suvīrakaṁ kaś cid yācatāṁ dayito mama । putraṁ dadyāṁ pratipadaṁ na tu dadyāṁ suvīrakam ॥

नार्यो बृहत्यो निर्ह्रीका मद्रकाः कम्बलावृताः । घस्मरा नष्टशौचाश्च प्राय इत्यनुशुश्रुम ॥

nāryo br̥hatyo nirhrīkā madrakāḥ kambalāvr̥tāḥ । ghasmarā naṣṭaśaucāś ca prāya ity anuśuśruma ॥

एवमादि मयान्यैर्वा शक्यं वक्तुं भवेद्बहु । आ केशाग्रान्नखाग्राच्च वक्तव्येषु कुवर्त्मसु ॥

evamādi mayānyair vā śakyaṁ vaktuṁ bhaved bahu । ā keśāgrān nakhāgrāc ca vaktavyeṣu kuvartmasu ॥

मद्रकाः सिन्धुसौवीरा धर्मं विद्युः कथं त्विह । पापदेशोद्भवा म्लेच्छा धर्माणामविचक्षणाः ॥

madrakāḥ sindhusauvīrā dharmaṁ vidyuḥ kathaṁ tv iha । pāpadeśodbhavā mlecchā dharmāṇām avicakṣaṇāḥ ॥

एष मुख्यतमो धर्मः क्षत्रियस्येति नः श्रुतम् । यदाजौ निहतः शेते सद्भिः समभिपूजितः ॥

eṣa mukhyatamo dharmaḥ kṣatriyasyeti naḥ śrutam । yad ājau nihataḥ śete sadbhiḥ samabhipūjitaḥ ॥

आयुधानां संपराये यन्मुच्येयमहं ततः । न मे स प्रथमः कल्पो निधने स्वर्गमिच्छतः ॥

āyudhānāṁ saṁparāye yan mucyeyam ahaṁ tataḥ । na me sa prathamaḥ kalpo nidhane svargam icchataḥ ॥

सोऽहं प्रियः सखा चास्मि धार्तराष्ट्रस्य धीमतः । तदर्थे हि मम प्राणा यच्च मे विद्यते वसु ॥

so ’haṁ priyaḥ sakhā cāsmi dhārtarāṣṭrasya dhīmataḥ । tadarthe hi mama prāṇā yac ca me vidyate vasu ॥

व्यक्तं त्वमप्युपहितः पाण्डवैः पापदेशज । यथा ह्यमित्रवत्सर्वं त्वमस्मासु प्रवर्तसे ॥

vyaktaṁ tvam apy upahitaḥ pāṇḍavaiḥ pāpadeśaja । yathā hy amitravat sarvaṁ tvam asmāsu pravartase ॥

कामं न खलु शक्योऽहं त्वद्विधानां शतैरपि । संग्रामाद्विमुखः कर्तुं धर्मज्ञ इव नास्तिकैः ॥

kāmaṁ na khalu śakyo ’haṁ tvadvidhānāṁ śatair api । saṁgrāmād vimukhaḥ kartuṁ dharmajña iva nāstikaiḥ ॥

सारङ्ग इव घर्मार्तः कामं विलप शुष्य च । नाहं भीषयितुं शक्यः क्षत्रवृत्ते व्यवस्थितः ॥

sāraṅga iva gharmārtaḥ kāmaṁ vilapa śuṣya ca । nāhaṁ bhīṣayituṁ śakyaḥ kṣatravr̥tte vyavasthitaḥ ॥

तनुत्यजां नृसिंहानामाहवेष्वनिवर्तिनाम् । या गतिर्गुरुणा प्राङ्मे प्रोक्ता रामेण तां स्मर ॥

tanutyajāṁ nr̥siṁhānām āhaveṣv anivartinām । yā gatir guruṇā prāṅ me proktā rāmeṇa tāṁ smara ॥

स्वेषां त्राणार्थमुद्युक्तं वधाय द्विषतामपि । विद्धि मामास्थितं वृत्तं पौरूरवसमुत्तमम् ॥

sveṣāṁ trāṇārtham udyuktaṁ vadhāya dviṣatām api । viddhi mām āsthitaṁ vr̥ttaṁ paurūravasam uttamam ॥

न तद्भूतं प्रपश्यामि त्रिषु लोकेषु मद्रक । यो मामस्मादभिप्रायाद्वारयेदिति मे मतिः ॥

na tad bhūtaṁ prapaśyāmi triṣu lokeṣu madraka । yo mām asmād abhiprāyād vārayed iti me matiḥ ॥

एवं विद्वञ्जोषमास्स्व त्रासात्किं बहु भाषसे । मा त्वा हत्वा प्रदास्यामि क्रव्याद्भ्यो मद्रकाधम ॥

evaṁ vidvañ joṣam āssva trāsāt kiṁ bahu bhāṣase । mā tvā hatvā pradāsyāmi kravyādbhyo madrakādhama ॥

मित्रप्रतीक्षया शल्य धार्तराष्ट्रस्य चोभयोः । अपवादतितिक्षाभिस्त्रिभिरेतैर्हि जीवसि ॥

mitrapratīkṣayā śalya dhārtarāṣṭrasya cobhayoḥ । apavādatitikṣābhis tribhir etair hi jīvasi ॥

पुनश्चेदीदृशं वाक्यं मद्रराज वदिष्यसि । शिरस्ते पातयिष्यामि गदया वज्रकल्पया ॥

punaś ced īdr̥śaṁ vākyaṁ madrarāja vadiṣyasi । śiras te pātayiṣyāmi gadayā vajrakalpayā ॥

श्रोतारस्त्विदमद्येह द्रष्टारो वा कुदेशज । कर्णं वा जघ्नतुः कृष्णौ कर्णो वापि जघान तौ ॥

śrotāras tv idam adyeha draṣṭāro vā kudeśaja । karṇaṁ vā jaghnatuḥ kr̥ṣṇau karṇo vāpi jaghāna tau ॥

एवमुक्त्वा तु राधेयः पुनरेव विशां पते । अब्रवीन्मद्रराजानं याहि याहीत्यसंभ्रमम् ॥

evam uktvā tu rādheyaḥ punar eva viśāṁ pate । abravīn madrarājānaṁ yāhi yāhīty asaṁbhramam ॥