Adhyāya 1

वैशंपायन उवाच । ततो द्रोणे हते राजन्दुर्योधनमुखा नृपाः । भृशमुद्विग्नमनसो द्रोणपुत्रमुपागमन् ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । tato droṇe hate rājan duryodhanamukhā nr̥pāḥ । bhr̥śam udvignamanaso droṇaputram upāgaman ॥

ते द्रोणमुपशोचन्तः कश्मलाभिहतौजसः । पर्युपासन्त शोकार्तास्ततः शारद्वतीसुतम् ॥

te droṇam upaśocantaḥ kaśmalābhihataujasaḥ । paryupāsanta śokārtās tataḥ śāradvatīsutam ॥

मुहूर्तं ते समाश्वास्य हेतुभिः शास्त्रसंमितैः । रात्र्यागमे महीपालाः स्वानि वेश्मानि भेजिरे ॥

muhūrtaṁ te samāśvāsya hetubhiḥ śāstrasaṁmitaiḥ । rātryāgame mahīpālāḥ svāni veśmāni bhejire ॥

विशेषतः सूतपुत्रो राजा चैव सुयोधनः । दुःशासनोऽथ शकुनिर्न निद्रामुपलेभिरे ॥

viśeṣataḥ sūtaputro rājā caiva suyodhanaḥ । duḥśāsano ’tha śakunir na nidrām upalebhire ॥

ते वेश्मस्वपि कौरव्य पृथ्वीशा नाप्नुवन्सुखम् । चिन्तयन्तः क्षयं तीव्रं निद्रां नैवोपलेभिरे ॥

te veśmasv api kauravya pr̥thvīśā nāpnuvan sukham । cintayantaḥ kṣayaṁ tīvraṁ nidrāṁ naivopalebhire ॥

सहितास्ते निशायां तु दुर्योधननिवेशने । अतिप्रचण्डाद्विद्वेषात्पाण्डवानां महात्मनाम् ॥

sahitās te niśāyāṁ tu duryodhananiveśane । atipracaṇḍād vidveṣāt pāṇḍavānāṁ mahātmanām ॥

यत्तद्द्यूतपरिक्लिष्टां कृष्णामानिन्यिरे सभाम् । तत्स्मरन्तोऽन्वतप्यन्त भृशमुद्विग्नचेतसः ॥

yat tad dyūtaparikliṣṭāṁ kr̥ṣṇām āninyire sabhām । tat smaranto ’nvatapyanta bhr̥śam udvignacetasaḥ ॥

चिन्तयन्तश्च पार्थानां तान्क्लेशान्द्यूतकारितान् । कृच्छ्रेण क्षणदां राजन्निन्युरब्दशतोपमाम् ॥

cintayantaś ca pārthānāṁ tān kleśān dyūtakāritān । kr̥cchreṇa kṣaṇadāṁ rājan ninyur abdaśatopamām ॥

ततः प्रभाते विमले स्थिता दिष्टस्य शासने । चक्रुरावश्यकं सर्वे विधिदृष्टेन कर्मणा ॥

tataḥ prabhāte vimale sthitā diṣṭasya śāsane । cakrur āvaśyakaṁ sarve vidhidr̥ṣṭena karmaṇā ॥

ते कृत्वावश्यकार्याणि समाश्वस्य च भारत । योगमाज्ञापयामासुर्युद्धाय च विनिर्ययुः ॥

te kr̥tvāvaśyakāryāṇi samāśvasya ca bhārata । yogam ājñāpayām āsur yuddhāya ca viniryayuḥ ॥

कर्णं सेनापतिं कृत्वा कृतकौतुकमङ्गलाः । वाचयित्वा द्विजश्रेष्ठान्दधिपात्रघृताक्षतैः ॥

karṇaṁ senāpatiṁ kr̥tvā kr̥takautukamaṅgalāḥ । vācayitvā dvijaśreṣṭhān dadhipātraghr̥tākṣataiḥ ॥

निष्कैर्गोभिर्हिरण्येन वासोभिश्च महाधनैः । वर्ध्यमाना जयाशीर्भिः सूतमागधबन्दिभिः ॥

niṣkair gobhir hiraṇyena vāsobhiś ca mahādhanaiḥ । vardhyamānā jayāśīrbhiḥ sūtamāgadhabandibhiḥ ॥

तथैव पाण्डवा राजन्कृतसर्वाह्णिकक्रियाः । शिबिरान्निर्ययू राजन्युद्धाय कृतनिश्चयाः ॥

tathaiva pāṇḍavā rājan kr̥tasarvāhṇikakriyāḥ । śibirān niryayū rājan yuddhāya kr̥taniścayāḥ ॥

ततः प्रववृते युद्धं तुमुलं रोमहर्षणम् । कुरूणां पाण्डवानां च परस्परवधैषिणाम् ॥

tataḥ pravavr̥te yuddhaṁ tumulaṁ romaharṣaṇam । kurūṇāṁ pāṇḍavānāṁ ca parasparavadhaiṣiṇām ॥

तयोर्द्वे दिवसे युद्धं कुरुपाण्डवसेनयोः । कर्णे सेनापतौ राजन्नभूदद्भुतदर्शनम् ॥

tayor dve divase yuddhaṁ kurupāṇḍavasenayoḥ । karṇe senāpatau rājann abhūd adbhutadarśanam ॥

ततः शत्रुक्षयं कृत्वा सुमहान्तं रणे वृषः । पश्यतां धार्तराष्ट्राणां फल्गुनेन निपातितः ॥

tataḥ śatrukṣayaṁ kr̥tvā sumahāntaṁ raṇe vr̥ṣaḥ । paśyatāṁ dhārtarāṣṭrāṇāṁ phalgunena nipātitaḥ ॥

ततस्तत्संजयः सर्वं गत्वा नागाह्वयं पुरम् । आचख्यौ धृतराष्ट्राय यद्वृत्तं कुरुजाङ्गले ॥

tatas tat saṁjayaḥ sarvaṁ gatvā nāgāhvayaṁ puram । ācakhyau dhr̥tarāṣṭrāya yad vr̥ttaṁ kurujāṅgale ॥

जनमेजय उवाच । आपगेयं हतं श्रुत्वा द्रोणं च समरे परैः । यो जगाम परामार्तिं वृद्धो राजाम्बिकासुतः ॥

janamejaya uvāca । āpageyaṁ hataṁ śrutvā droṇaṁ ca samare paraiḥ । yo jagāma parām ārtiṁ vr̥ddho rājāmbikāsutaḥ ॥

स श्रुत्वा निहतं कर्णं दुर्योधनहितैषिणम् । कथं द्विजवर प्राणानधारयत दुःखितः ॥

sa śrutvā nihataṁ karṇaṁ duryodhanahitaiṣiṇam । kathaṁ dvijavara prāṇān adhārayata duḥkhitaḥ ॥

यस्मिञ्जयाशां पुत्राणाममन्यत स पार्थिवः । तस्मिन्हते स कौरव्यः कथं प्राणानधारयत् ॥

yasmiñ jayāśāṁ putrāṇām amanyata sa pārthivaḥ । tasmin hate sa kauravyaḥ kathaṁ prāṇān adhārayat ॥

दुर्मरं बत मन्येऽहं नृणां कृच्छ्रेऽपि वर्तताम् । यत्र कर्णं हतं श्रुत्वा नात्यजज्जीवितं नृपः ॥

durmaraṁ bata manye ’haṁ nr̥ṇāṁ kr̥cchre ’pi vartatām । yatra karṇaṁ hataṁ śrutvā nātyajaj jīvitaṁ nr̥paḥ ॥

तथा शांतनवं वृद्धं ब्रह्मन्बाह्लिकमेव च । द्रोणं च सोमदत्तं च भूरिश्रवसमेव च ॥

tathā śāṁtanavaṁ vr̥ddhaṁ brahman bāhlikam eva ca । droṇaṁ ca somadattaṁ ca bhūriśravasam eva ca ॥

तथैव चान्यान्सुहृदः पुत्रपौत्रांश्च पातितान् । श्रुत्वा यन्नाजहात्प्राणांस्तन्मन्ये दुष्करं द्विज ॥

tathaiva cānyān suhr̥daḥ putrapautrāṁś ca pātitān । śrutvā yan nājahāt prāṇāṁs tan manye duṣkaraṁ dvija ॥

एतन्मे सर्वमाचक्ष्व विस्तरेण तपोधन । न हि तृप्यामि पूर्वेषां शृण्वानश्चरितं महत् ॥

etan me sarvam ācakṣva vistareṇa tapodhana । na hi tr̥pyāmi pūrveṣāṁ śr̥ṇvānaś caritaṁ mahat ॥

वैशंपायन उवाच । हते कर्णे महाराज निशि गावल्गणिस्तदा । दीनो ययौ नागपुरमश्वैर्वातसमैर्जवे ॥

vaiśaṁpāyana uvāca । hate karṇe mahārāja niśi gāvalgaṇis tadā । dīno yayau nāgapuram aśvair vātasamair jave ॥

स हास्तिनपुरं गत्वा भृशमुद्विग्नमानसः । जगाम धृतराष्ट्रस्य क्षयं प्रक्षीणबान्धवम् ॥

sa hāstinapuraṁ gatvā bhr̥śam udvignamānasaḥ । jagāma dhr̥tarāṣṭrasya kṣayaṁ prakṣīṇabāndhavam ॥

स समुद्वीक्ष्य राजानं कश्मलाभिहतौजसम् । ववन्दे प्राञ्जलिर्भूत्वा मूर्ध्ना पादौ नृपस्य ह ॥

sa samudvīkṣya rājānaṁ kaśmalābhihataujasam । vavande prāñjalir bhūtvā mūrdhnā pādau nr̥pasya ha ॥

संपूज्य च यथान्यायं धृतराष्ट्रं महीपतिम् । हा कष्टमिति चोक्त्वा स ततो वचनमाददे ॥

saṁpūjya ca yathānyāyaṁ dhr̥tarāṣṭraṁ mahīpatim । hā kaṣṭam iti coktvā sa tato vacanam ādade ॥

संजयोऽहं क्षितिपते कच्चिदास्ते सुखं भवान् । स्वदोषेणापदं प्राप्य कच्चिन्नाद्य विमुह्यसि ॥

saṁjayo ’haṁ kṣitipate kaccid āste sukhaṁ bhavān । svadoṣeṇāpadaṁ prāpya kaccin nādya vimuhyasi ॥

हितान्युक्तानि विदुरद्रोणगाङ्गेयकेशवैः । अगृहीतान्यनुस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम् ॥

hitāny uktāni viduradroṇagāṅgeyakeśavaiḥ । agr̥hītāny anusmr̥tya kaccin na kuruṣe vyathām ॥

रामनारदकण्वैश्च हितमुक्तं सभातले । नगृहीतमनुस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम् ॥

rāmanāradakaṇvaiś ca hitam uktaṁ sabhātale । nagr̥hītam anusmr̥tya kaccin na kuruṣe vyathām ॥

सुहृदस्त्वद्धिते युक्तान्भीष्मद्रोणमुखान्परैः । निहतान्युधि संस्मृत्य कच्चिन्न कुरुषे व्यथाम् ॥

suhr̥das tvaddhite yuktān bhīṣmadroṇamukhān paraiḥ । nihatān yudhi saṁsmr̥tya kaccin na kuruṣe vyathām ॥

तमेवंवादिनं राजा सूतपुत्रं कृताञ्जलिम् । सुदीर्घमभिनिःश्वस्य दुःखार्त इदमब्रवीत् ॥

tam evaṁvādinaṁ rājā sūtaputraṁ kr̥tāñjalim । sudīrgham abhiniḥśvasya duḥkhārta idam abravīt ॥

गाङ्गेये निहते शूरे दिव्यास्त्रवति संजय । द्रोणे च परमेष्वासे भृशं मे व्यथितं मनः ॥

gāṅgeye nihate śūre divyāstravati saṁjaya । droṇe ca parameṣvāse bhr̥śaṁ me vyathitaṁ manaḥ ॥

यो रथानां सहस्राणि दंशितानां दशैव हि । अहन्यहनि तेजस्वी निजघ्ने वसुसंभवः ॥

yo rathānāṁ sahasrāṇi daṁśitānāṁ daśaiva hi । ahany ahani tejasvī nijaghne vasusaṁbhavaḥ ॥

स हतो यज्ञसेनस्य पुत्रेणेह शिखण्डिना । पाण्डवेयाभिगुप्तेन भृशं मे व्यथितं मनः ॥

sa hato yajñasenasya putreṇeha śikhaṇḍinā । pāṇḍaveyābhiguptena bhr̥śaṁ me vyathitaṁ manaḥ ॥

भार्गवः प्रददौ यस्मै परमास्त्रं महात्मने । साक्षाद्रामेण यो बाल्ये धनुर्वेद उपाकृतः ॥

bhārgavaḥ pradadau yasmai paramāstraṁ mahātmane । sākṣād rāmeṇa yo bālye dhanurveda upākr̥taḥ ॥

यस्य प्रसादात्कौन्तेया राजपुत्रा महाबलाः । महारथत्वं संप्राप्तास्तथान्ये वसुधाधिपाः ॥

yasya prasādāt kaunteyā rājaputrā mahābalāḥ । mahārathatvaṁ saṁprāptās tathānye vasudhādhipāḥ ॥

तं द्रोणं निहतं श्रुत्वा धृष्टद्युम्नेन संयुगे । सत्यसंधं महेष्वासं भृशं मे व्यथितं मनः ॥

taṁ droṇaṁ nihataṁ śrutvā dhr̥ṣṭadyumnena saṁyuge । satyasaṁdhaṁ maheṣvāsaṁ bhr̥śaṁ me vyathitaṁ manaḥ ॥

त्रैलोक्ये यस्य शास्त्रेषु न पुमान्विद्यते समः । तं द्रोणं निहतं श्रुत्वा किमकुर्वत मामकाः ॥

trailokye yasya śāstreṣu na pumān vidyate samaḥ । taṁ droṇaṁ nihataṁ śrutvā kim akurvata māmakāḥ ॥

संशप्तकानां च बले पाण्डवेन महात्मना । धनंजयेन विक्रम्य गमिते यमसादनम् ॥

saṁśaptakānāṁ ca bale pāṇḍavena mahātmanā । dhanaṁjayena vikramya gamite yamasādanam ॥

नारायणास्त्रे निहते द्रोणपुत्रस्य धीमतः । हतशेषेष्वनीकेषु किमकुर्वत मामकाः ॥

nārāyaṇāstre nihate droṇaputrasya dhīmataḥ । hataśeṣeṣv anīkeṣu kim akurvata māmakāḥ ॥

विप्रद्रुतानहं मन्ये निमग्नः शोकसागरे । प्लवमानान्हते द्रोणे सन्ननौकानिवार्णवे ॥

vipradrutān ahaṁ manye nimagnaḥ śokasāgare । plavamānān hate droṇe sannanaukān ivārṇave ॥

दुर्योधनस्य कर्णस्य भोजस्य कृतवर्मणः । मद्रराजस्य शल्यस्य द्रौणेश्चैव कृपस्य च ॥

duryodhanasya karṇasya bhojasya kr̥tavarmaṇaḥ । madrarājasya śalyasya drauṇeś caiva kr̥pasya ca ॥

मत्पुत्रशेषस्य तथा तथान्येषां च संजय । विप्रकीर्णेष्वनीकेषु मुखवर्णोऽभवत्कथम् ॥

matputraśeṣasya tathā tathānyeṣāṁ ca saṁjaya । viprakīrṇeṣv anīkeṣu mukhavarṇo ’bhavat katham ॥

एतत्सर्वं यथा वृत्तं तत्त्वं गावल्गणे रणे । आचक्ष्व पाण्डवेयानां मामकानां च सर्वशः ॥

etat sarvaṁ yathā vr̥ttaṁ tattvaṁ gāvalgaṇe raṇe । ācakṣva pāṇḍaveyānāṁ māmakānāṁ ca sarvaśaḥ ॥

संजय उवाच । पाण्डवेयैर्हि यद्वृत्तं कौरवेयेषु मारिष । तच्छ्रुत्वा मा व्यथां कार्षीर्दिष्टे न व्यथते मनः ॥

saṁjaya uvāca । pāṇḍaveyair hi yad vr̥ttaṁ kauraveyeṣu māriṣa । tac chrutvā mā vyathāṁ kārṣīr diṣṭe na vyathate manaḥ ॥

यस्मादभावी भावी वा भवेदर्थो नरं प्रति । अप्राप्तौ तस्य वा प्राप्तौ न कश्चिद्व्यथते बुधः ॥

yasmād abhāvī bhāvī vā bhaved artho naraṁ prati । aprāptau tasya vā prāptau na kaś cid vyathate budhaḥ ॥

धृतराष्ट्र उवाच । न व्यथा शृण्वतः काचिद्विद्यते मम संजय । दिष्टमेतत्पुरा मन्ये कथयस्व यथेच्छकम् ॥

dhr̥tarāṣṭra uvāca । na vyathā śr̥ṇvataḥ kā cid vidyate mama saṁjaya । diṣṭam etat purā manye kathayasva yathecchakam ॥